http://iratta.com/ ru iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/yandexlogo.gif http://iratta.com/ DataLife Engine http://iratta.com/2007/10/27/daredzanty-kaddzhytae.html 1. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАНЫ РАЙГУЫРД 2. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ÆФСÆН УÆЙЫГ 3. АМРАН, БАДЫРИ ÆМÆ МЫСЫРБИ 4. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ПАКЪУЫНДЗÆ 5. АМРАН ÆМÆ ЦУАНОН 6. ДАРЕДЗАНТЫ ХЪАРАМАНЫ ФЕСÆФТ 7. БЕЗАНЫ ТАУРÆГЪ 8. ДАРЕДЗАНТЫ РОСТЪОМ ЙÆ ФЫРТЫ КУЫД АМАРДТА 9. ДАРЕДЗАНТÆ: РОСТОМ, ГИВИ, БЕЖА 10. РОСАППЫ ТАУРÆГЪ Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Sat, 27 Oct 2007 01:21:10 +0400 1. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАНЫ РАЙГУЫРД 2. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ÆФСÆН УÆЙЫГ 3. АМРАН, БАДЫРИ ÆМÆ МЫСЫРБИ 4. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ПАКЪУЫНДЗÆ 5. АМРАН ÆМÆ ЦУАНОН 6. ДАРЕДЗАНТЫ ХЪАРАМАНЫ ФЕСÆФТ 7. БЕЗАНЫ ТАУРÆГЪ 8. ДАРЕДЗАНТЫ РОСТЪОМ ЙÆ ФЫРТЫ КУЫД АМАРДТА 9. ДАРЕДЗАНТÆ: РОСТОМ, ГИВИ, БЕЖА 10. РОСАППЫ ТАУРÆГЪ http://iratta.com/daredzanta/2424-9-daredzantae-rostom-givi-bezha.html (Вариант) Даредзантæ быцæу кодтой Напрационтимæ, уый тыххæй æмæ сын сæ чыз-джы, рæсугъд Манизæйы, куырдтой, уыдон та сын æй нæ лæвæрдтой. Сфæнд кодтой Ростом, Гиви, Бежа, сæ мадыфсымæр Гурген æмæ сæ хæрæфырт Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Tue, 19 Feb 2008 15:55:22 +0300 (Вариант)Даредзантæ быцæу кодтой Напрационтимæ, уый тыххæй æмæ сын сæ чыз-джы, рæсугъд Манизæйы, куырдтой, уыдон та сын æй нæ лæвæрдтой. Сфæнд кодтой Ростом, Гиви, Бежа, сæ мадыфсымæр Гурген æмæ сæ хæрæфырт Пиран ацæуын хæцынмæ Напрационтимæ. Пиранмæ уыдис аст уæйыджы æвæрд, хох сыл-иу бафæлдæхта, хæст-иу куы фæци, уæд. Куы-иу бахъуыдысты, уæд та сæ-иу рауагъта. Ростомы къай баззади йæ фарсдзагæй. Хæстмæ куы цыдысты, уæд Ростом загъта йæ къайæн: «Мах ахæм мыггаг стæм, æмæ нæ фыдæлты хъуыддаг нæ ныууадздзыстæм. Лæппу куы уа, уæд нæм цæудзæни. Нысаны тыххæй та йыл тæгæры фæрдгуытæ йæ хъуырыл бакæндзынæ, кæннод ахæм мыггаг стæм æмæ кæрæдзийæн смаст кæндзыстæм. Ныггæнды йын уадзын бæх, мæ хъама йын уадзын нысанæн». Къуыритæ, бонтæ рацыди, æмæ лæппу радта кадджын Хуыцау. Рæзы лæппу авдæны, бон — дисны, æхсæв — уылынг. Скодта йын мад тæгæры фæрдгуытæ æмæ сæ лæппуйы хъуырыл бакодта. Лæппу бацыд ныггæндмæ æмæ бæхы йæ дыууæ хъусæй чъизийæ сласта, арыхъхъаг сапонæй йæ ныхсадта. Саргъ сæвæрдта дыууадæс æхтонгæй. Лæппу араст йæ фыдмæ. Мин суткæ кæм хъуыди цæуын, уым цыд иу бон. Æрсабыр кодта бæх быдыры, хæйрæг ыл сæмбæлд:— Дæ фæндаг раст, гыццыл лæппу. Хорз лæппу дæ, фæлæ чызгау дæ хъуырыл фæрдгуытæ цæмæн ис?Лæппу загъта йæхинымæр: «Дæлдзæх фæу, хæйрæг, ды мæ сайгæ кæныс».Йæ бæх æрцавта, дарддæр араст. Скъæры та йæ бæх æмæ та ногæй хæйрæгыл фембæлд. Бауайдзæф та йын кодта хæйрæг:— Хорз лæппу дæ, фæлæ фæрдгуытæ кæй дарыс, уый хорз нæу. Ацыди та лæппу, æртыккаг хатт та фембæлд хæйрæгыл.Лæппу фæмæсты æмæ йæ фæрдгуытæ æртыдта, саргъы базы 'хсæн сæ бавæрдта. Бахызтис, йæ фыдæлтæ кæм хæцыдысты, уырдæм. Иæ бæх суагъта сæ галуаны. Æрхуыссыдис лæппу йæ нымæтыл, бафынæй. Уыцы рæтæг Ростом æддæмæ рацыд, ракасти сæ галуанмæ. Загъта лæппуйæн:— Чи дæ, нæ быны мæлдзыг не змæлы, нæ сæрты цъиу нæ тæхы, цавæр куыдз дæ, афтæмæй æрбацыдтæ махмæ, — зæгъгæ.Лæппу загъта:— Куыдз дæр дæхæдæг æмæ хæрæг дæр.Кæрæдзиуыл сæхи ныццавтой, лæппу йæ фыды æрбырста. Ростом лæппуйы хъама фелвæста æмæ дзы йæ фырты срæхуыста. Лæппу ма йæ уд исгæйæ сдзырдта:— Хорз лæджы фырты нæ амардтай.— Чи дæ?— Ростомы фырт дæн, Даредзантæй.— Æмæ уæд дæ нысантæ кæм сты?Лæппу сæ бацамыдта. Ростом йæхи ныххоста, фæлæ гæнæн ницыуал уыд. Лæппу йæ уд систа.Радзырдта йæ Гæдиаты Алыксандр Гшолайы фырт. Ныффыста йæ Лйянты Елизаветæ, 1971 аз.Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет, уырыссаг литературæйы кафедрæйы архив, 1971 аз.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Дзæуджыхъæу 2007. Дыккаг баххæстгонд рауагъдпри использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/2007/10/26/10-rosappy-tauraeg.html Росаппæн уыди æртæ сывæллоны, дзидзидайтæ. Росапп тыхгæнæг лæг уыдис æмæ тых кодта йæ мыггагæн дæр, иннæ хъæубæстæн дæр æмæ загътой: — Аимæ ницы бакæндзыстæм, куы нæ йæ амарæм, уæд гæнæн нæй. Æмæ амардтой Росаппы æууæнкæй, уый йедтæмæ йæм нæ уæндыдысты. Баззадысты æртæ сывæллоны, сæ нæмттæ: Автандил, Талиар æмæ Придон. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Fri, 26 Oct 2007 18:18:06 +0400 Росаппæн уыди æртæ сывæллоны, дзидзидайтæ. Росапп тыхгæнæг лæг уыдис æмæ тых кодта йæ мыггагæн дæр, иннæ хъæубæстæн дæр æмæ загътой:— Аимæ ницы бакæндзыстæм, куы нæ йæ амарæм, уæд гæнæн нæй.Æмæ амардтой Росаппы æууæнкæй, уый йедтæмæ йæм нæ уæндыдысты. Баззадысты æртæ сывæллоны, сæ нæмттæ: Автандил, Талиар æмæ Придон.Ахастой æртæ сывæллоны æмæ сæ иуы хурыскæсæнырдыгæй быдыры аппæрстой, иннæйы хурныгуылæнырдыгæй быдыры, æртыккаджы аппæрстой Моргъахъандзалы быдыры. Ныууагътой сæ афтæмæй, æмæ æрцыдысты сæ хæдзæрттæм. Цы фæллой сæм уыдис, уый сын байуæрстой. Хурыскæсæнырдыгæй кæй аппæрстой, ууыл саг сахуыр ис æмæ йын дзидзи дардта; хурныгуылæнырдыгæй кæй аппæрстой, ууыл мæличчы цуанонтæ сæмбæлдысты æмæ йæ уыдон ныххастой мæликкæн; Моргъахъандзалы быдыры кæй аппæрстой, ууыл дæр Моргъахъандзалы быдыры цуанонтæ сæмбæлдысты æмæ йæ бахастой мæликкæн.Хурыскæсæны цуанонтæ иухатт рацыдысты æмæ ницæуыл сæмбæлдысты, фæстæмæ афтидæй аздæхтысты. Саг сывæллонæн дзидзи дары бæласы бын; ауыдтой йæ цуанæттæ æмæ загътой:— Дæлæ саг, дæлæ саг! Кæй фенæм, уый куы нæ ауадзæм, кæн фехсæм, уый куы нæ аивгъуыйæм.Æмæ саг агæпп ласта сæ хъæлæбамæ. Сывæллон ныцъæхахст ласта æмæ джихау баззадысты. Саг куы адард ис, уæд æй сывæллон дæр асырдта æмæ йæ разæй фæцис. Æрцыдысты афтидæй мæликмæ æмæ сын мæликк загъта:— Цæй афтидæй æрцыдыстут? Уыдон загътой:— Диссаг федтам!— Æмæ цы диссаг?— Саг сывæллонæн дзидзи дардта, нæ хъæлæбамæ алыгъди, сывæллон фестадис, асырдта йæ æмæ саджы разæй фæцис — бæгънæг сывæллон! Æмæ уый тыххæй æрцыдыстæм афтидæй.— Æмæ йæ не 'рцахсдзыстут, нæ бафтдзæнис уæ къухы?— Æнæ амаргæйæ нæ бафтдзæн нæ къухы!— Хуыцау бахизæд, ма амарут, удæгасæй йæ хъуамæ æрхæссат! Æмæ цыдысты алы бон дæр, æмæ не 'фтыди сæ къухы. Æмæсæ къухы куы не 'фтыди, уæд къулбадæг усмæ ныццыдысты æмæ йæ бафарстой:— Афтæ æмæ ахæм хъуыддаг у, æмæ йын цы бакæнæм?— Æртæкъахыг хæлаф бахуийут æмæ йæ сырдты слидзæн зæнгыл(Слидзæн зæнгыл — ома къæдзæхы рындзыл.) цæвæрут, æмæ уый адæймаг у, куы йæ фена, уæд æй йæ уæлæ скæндзæнис. Æмæ дыууæ къахы йæ уæлæ уыдзысты, æртыккаг къахæй тыхсгæ кæндзæн, афтæмæй йæ æрцахсдзыстут.Ацыдысты æмæ цæвæрдтой уыцы сырдты слидзæн зæнгыл хæлаф, се 'рдæг скъæргæ скодта цуанæттæн, се 'ннæ 'рдæг рындзыл баззадис, æмæ цалынмæ хæлаф акодта йæ уæлæ, уæдмæ фæлыгъди сывæллон сырдты разæй. Стæй дзы тыхсын байдыдта, æмæ йæ, рындзыл чи бадтис, уыдон æрцахстой, рахастой йæ æмæ йæ мæликмæ æрхастой.Мæликкæн æхсызгон куыннæ уыдаид! Нæ йын уыдис зæнæг иу чызг йедтæмæ, æмæ йæ хъуамæ схъомыл кодтаид йæхи лæппуйы хуызæн. Дарæс ыл кодта, æмæ йыл дарæс нæ лæууыдис, — сау сыгъдонæй-иу йæ фæрстыл æркалдысты. Хæринаг ьга лæвæрдта, — хæринаг дæр нæ хордта, кургæ дæр нæ кодта. Æмæ загъта мæликк:— Куыд æмбисонд у, хæргæ дæр нæ кæны, мæлдзæнис! Фарста адæмы. Иу ус ын афтæ, — къулбадæг ус уыди:— Уый у Даредзанты мыггагæй, æмæ йыл цалынмæ сæхи мыггагæй исчи ном сæвæра, уалынмæ нæ бахæрдзæнис, нæдæр ыл дарæс фæлæудзæнис.— Æмæ кæм уыдзæнис сæхи мыггагæй?— Ис, — бацамыдта йын, — иу хъæуы иу ус, æмæ уый æрбакæ. Æмæ усы æрбзкодта, æмæ хицæн уаты бадтис, æмæ йæм уырдæм бадзырдта ус:— Бахæр, бахæр, Талиар, нæ хæрынæй ницыуал — цагъды уæлдай ма ды дæ!Бахордта, дзургæ дæр скодта, дарæс скодта. Æмæ мæликк загъта усæн:— Ам лæуу ныр, æмæ дæ фæдардзынæн, цыма уымæн йæ мад дæ, уыйау.Æмæ ус ныллæууыди уым. Йæ ном хуынди Масмат. Хъомылтæ райдыдта лæппу æмæ схъомыл ис. Цуаны цæуын байдыдта цуанæттимæ, цуанæттæ дыууадæсæй цыдысты æмæ-иу уыдон дыууадæсæй цы мардтой, уый-иу дыууæ ахæмы мардта: сагтæ, сæгуыттæ, дзæбидыртæ, æмæ-иу сæ æрхаста йæхæдæг иунæгæй. Цуанæттæм хъыг кæсын байдыдта æмæ загътой:— Амæн куы ницы амал ссарæм, уæд ныл тых кæнын байдыдта! Æмæ загътой æлдарæн:— Талиарæн йæ бон бирæ у, фæлæ дын йæ цæст ницы уарзы, уый йедтæмæ дын æрыскъæрид сырдты удæгасæй, дæ кæрты дын сæ бакæнид.Басидти Талиармæ мæликк:— Æрыскъæр ма сырдты удæгасæй, кæд мын дæ цæст исты уарзы, уæд, æмæ сæ фенон.Уый йын загъта:— Æмæ сæ цы кæныс? Æз дзы æрыскъæрдзынæн!— Æрыскъæр уæдæ, — загъта æлдар.Хъыг фæкасти Талиармæ, цуанæтты тыххæй загъта:— Мемæ рарвит се'ппæты дæр! — Æмæ цуанæтты йемæ акодта се'ппæты дæр, хъæдмæ сæ бакодта æмæ сын цыбыр хъилтæ фæкæиын кодта, скæнын сын сæ кодта æргъæмттæ æмæ загъта:— Гъеныр ам, хъæды кæрон, лæуут, æргъæмттæ уе 'ккой скæнут, æз раскъæрдзынæн сырдты хъæдæй.Æмæ бацыдис хъæдмæ, йæ сæрмæ ссыдис æмæ сыл схъæр кодта, уарийы хъæр, цæргæсы ахст, йæ æрдынбос скъæрцц-къæрцц кодта сармадзаны хуызæн æмæ сæ хъæды кæронмæ æрхæццæ кодта. Цуанæттæн загъта:— Гъеныр ме 'мдзу кæнут, æмæ-иу чи фездæха сырдтæй, гъе уый-иу цæвут уыцы хъилтæй.Æргъæмттæ се 'ккой æмæ йе 'мдзу кæнынц, æмæ сырдтæй чи фездæхы, уый фехсы хъилæй, æмæ фæстæмæ раздæхы. Æмæ сæ æрыскъæрдта кæртмæ: саг уæд, сæгуыт уæд, дзæбидыр уæд, — се'ппæт дæр, æмæ сæ кæрты бакодта æмæ мæликмæ дзуры:— Ракæс ныр, фен сæ!Ракастис æмæ сыл фæцин кодта, федта сæ.— Цæй, ныр сын цы кæнæм? Талиар ын загъта:— Цы сын кæныс, уый сын кæн; ацу æмæ дзы æрцахс æмæ дзы аргæвдæм.Мæликк ныциыди, æмæ кæм куымдтой уымæн ахсын! Æмæ Талиарæн загъта:— Дæхæдæг дзы æрцахс, мæнæн нæ комынц! Æрцахста иу сæрджын саг, æмæ йæ аргæвстой.— Иннæтæн цы дæ зæрды ис?— Ауадз сæ ныр, — зæгъгæ, загъта.Ауагъта сæ æмæ быдыры чи чердæм афардæг, чи чердæм.Цуанæттæ та загътой:— Ай фыдбылыз æмбалыл фæхæст стæм æмæ нæ хъиамæтæй мары: абон нын цы хуызæн хъиамæт фæкæнын кодта, — нырæй фæстæмæ ноджы тынгдæр!Цуаны та ацыдысты. Ахæм ранмæ йæ акодтой, æмæ сырд кæм нæ уыдис: уыдон дæр æрцыдысты афтидæй, уый дæр æрцыдис. Иу дуредзи æрхаста, афтæмæй.Цуанæттæ та мæликмæ бацыдысты:— Уымæн дын йæ цæст ницы уарзы, — иу маргъы мыггаг æрхаста, æмæ диссаг, æмæ йæ дæуæн нæ дæтты, йæхимæ йæ цæвæрдта!Баоидтис æм мæликк æмæ йын бустæгæиæгау афтæ:— Цавæр маргъы мыггаг æрхастай, дæ цæст мын æй куыннæ уарзы!— Цъиу, чызджы хъазæн цъиу, æндæр куы ницы у, — загъта йын Талиар, — æмæ йæ дæ чызгæн балæвар кæндзынæн.Чызг та бадтис мæсыджы хицæн ран.— Схæсс æй æмæ йæ балæвар кæн уымæн.Схаста йæ æмæ йæ балæвар кодта чызгæн. Чызгæн йæ ном хуындис Старедзан. Æмæ та цуанæттæ бацыдысты уæд мæликмæ æмæ йын загътой:— Æппæтдæр йæ бон бауид Талиарæн, æмæ дын райсид Индиеты паддзахы æмæ дын æй скæнид дæхицæн кæстæр!Басидтис æм æлдар æмæ йын загъта:— Индиеты паддзахмæ æнæ бафæлваргæ нæй!— Æрæмбырд кæн æфсæдтæ.Æмæ арвыста æфсадхон, æмбырд кæнынц æфсæдты; бирæ дзы æрæмбырд ис, афтæ Талиар, чызджы цы мад схаста, дзыцца, зæгъгæ, уымæн афтæ:— Старедзанимæ куы баныхæстæ кæниккам, æрмæст рудзынгæй.Ус загъта:— Баныхас кæнут.Æмæ рудзынгмæ схызтис Талиар æмæ фæныхас кодтой. Стæй æмбис æмбьпрд куы фесты æфсæдтæ, уæд та загъта:— Къæсæрæй мæ ныхас кæнын бауадз. Ус ын загъта:— Хо æмæ æфсымæр стут, фæнды иумæ бадут.Æмæ та йæм къæсæрмæ бацыд æмæ та фæныхас кодтой. Æфсæдтæ æмбырд куы фесты, уæд æм бацыдис æртыккаг хатт, стъолыл æрбадтысты æмæ ард бахордтой:— Ды цæуыс æфоæдты разæй. Индиеты, æвæццæгæн, мæнæй рæсугъддæр уьгдзæнис, ды мæн йедтæмæ искæй куы бауарзай, уæд ард дæуыл фæцæуæд.— Æмæ Талиар дæр загъга:— Æфсæддон лæг мæлын дæр зоны, сахъат дæр фæразы, ды дæр мæн йедтæмæ искæмæй мой куы скæнай, уаея уыцы ард дæуыл фæцæуæд.Æмæ кæрæдзийыл фæцин кодтой худгæйæ дæр, кæугæйæ дæр, рараст сты, фæйнæрдæм ацыдысты.Æфсæдтыл фæзылдис Талиар æмæ сьш загъта:— Цом иузæрдыгæй, — æмæ арастис сæ фыццаг. Райстой сæ хæсты тырыса æмæ цæуынц хъазгæ, худгæ. Бахæстæг сты Индиетмæ æмæ Индиеты паддзах фехъуыста:— Талиар дæм æркæны æфсæдтæ. Æмæ загъта Индиеты паддзах:— Уый фæндæй куы нæ фæсайæм, уæд æнæуи ницы сараздзыстæм... Уый у Даредзантæй.Сбадын кодта барджытæ æмæ йæм сæ рарвыста:— Ацæут æмæ йын зæгъут: «Де 'фсæдты бын нæ ма фæкæн, фæлæ де 'фсæдты фæстæмæ аздах».Ацыдысты æмæ йын загътой. Даредзантæн цы дзырд загътаис, ууыл æууæндыдысты, сæхуьидтæг дæр цы даырд загътаиккой, уый дæр æххæст кодтой. Æмæ æфсæдты фæстæмæ аздæхта. Уыдис уым йæ фыдæн зонгæ лæг, уыцы зонгæ лæг чи у, уый йæ бæхыл абадти, афтæмæй йæм рацыдис æмæ загъта:— Даредзантæ, æнамонд мыггаг стут, уый æфсæдтæ æмбырд куы кæны, уæд ды де 'фсæдты цæмæн аздæхтай? Кæд дæ дзырд нæ уырны, уæд уæлæ хохы бæрзондмæ ссу æмæ уырдыгæй акæс. Арв сыгъдæг куы уа, Индиетгом мигъ тъысгæтæй куы лæууа, уæд уый у, кæй æмбырд кæны, уыцы æфсæдтæн сæ лулæйы фæздæг æмæ сæ бæхы комы тæф. Уæд дæ бауырнæд.Ссыдис хохы бæрзондмæ æмæ акасти, бæлвырд афтæ уыд, æмæ æфсæдтæм арвыста:— Фæстæмæ куыд раздæхат, афтæ.Раздæхтысты фæстæмæ æмæ сæ боныцъæхæй ныццагътой. Талиары æфсæдтæ цас цагътой, æртæ ахæмы йæхæдæг цагъта Талиар, æмæ Индиеты æфсæдты ныццагътой бынтон. Уæд паддзахмæ бацыдысты:— Цы зæгъыс? Паддзах загъта Талиарæн:— Дæ фыдæн дæр дын уыдыстæм хъалондар, дæхицæн дæр дын уыдзыстæм афтæ.Паддзахæн Талиар йæ къух æрфыссын кодта уый тыххæй.Æмæ аходæн сарæзтой, бахордтой аходæн æфсæдтæ æмæ уыдон дæр. Раздæхти Талиар фæстæмæ йе 'фсæдтимæ. Æфсæдтимæ куы раздæхти, уæд ссардта Индиетгомы кæлмæрзæн æмæ йæ систа. Кæлмæрзæны ахæлиу кодта æмæ Индиетгом бамбæрзта, æрбатыхта та йæ, æмæ армыдзаджы йедтæмæ нæ уыд. Уæд загъта Талиар:— Ай дæр хорз дзаума у, — хур боны мын мæ ус Старедзаныл бындз абадын нæ бауадздзæн.Æрбацыдысты мæличчы хæдзармæ, æмæ загъта мæликкæн:— Гъе ныр Индиеты паддзахы райстон, æмæ дын уыдзæнис хъалондар.Æмæ рацыдысты бонтæ, къуыритæ. Мæликк басидтис Талиармæ æмæ йын загъта:— Талиар, дæ хойæн мойы афон у ныр, æмæ йæ моймæ радтæм. Æмæ йын Талиар загъта:— Дæ чызг у, — моймæ нæ дæттыс, уæддæр дæ бар у, — нæ йæ дæттыс, уæддæр дæ бар у.— Уæдæ йæ раттæм хурныгуылæны мæличчы фыртæн.— Ратт, — зæгъгæ, загъта.Æмæ йæм арвыста хурныгуылæны мæликмæ:— Дæ фыртæн дын мæ чызджы аккаг кæнын.Уый цинæй мæлгæ рацыдис йæ фыртимæ, йæ чындзхæсджытимæ æмæ йæ цы хъуыдис, уыдонимæ. Æмæ æрбацыдис, — чындзæхсæв кæнынц.Старедзан Талиармæ æрæрвыста:— Цы кæныс, цæмæн фæсайдтай дæ ард, дæ сомы? Талиар загъта:— Æз нæ фæсайдтан, кæд фæсайдтай, уæддæр ды. Чызг загъта:— Æз нæ фæсайдтон, æз мæ сæрæн хос кæндзынæн ныр. Æмæ йæхи батухын кодта хъарм дзаумайы мидæг æмæ чырыны цæвæрын кодта йæхи, фурд сæм хæстæг уыдис, фурды йæхи баппæрста æмæ йæ аласта фурд. Талиар æй куы бамбæрста, ома, чызг йæхи доны баппæрста, уæды онг сæм не 'ссыди чындзæхсæвмæ. Стæй сæм мæсты цыд бакодта æмæ сиахс лæууыдис кæронырдыгæй, фелвæста сиахсы æмæ йæ зæххыл ныццавта. Лæг ныппырх ис. Талиар мæликкæн загъта:— Гъеуый у дæ хорз сиахс! — фездæхт фæстæмæ, йæ бæхыл абадтис æмæ ралыгъд. Æмæ 'йе 'ммыггаг Талиарæн, Масмат, уый йæм хъæр кæны:— Ма мæ ныууадз, ма мæ ныууадз!Бæх æм фæстæмæ фездæхта, йæ фæсарц æй баппæрста, æмæ алыгъдысты. Чызджы фыд, мæликк, йе'ннæ чызджы æрфарста:— Цы фæцис дæ хо?— Нæ зонын, доны йæхи баппæрста.— Чи сæ зыдта, адон кæрæдзийæн уарзон сты, уый? — загъта мæликк.— Ничи сæ зы.дта, Тамаредзи æмæ Маематы йедтæмæ.— Æмæ цы фæци Масмат?— Алыгъди йемæ Талиарæн.— Æмæ Тамаредзи та кæм и?— Уый мæнæ ам и.— Ракæнут-ма йæ.Æмæ йæ ракодтой. Æнæдомд уырсы къæдзилыл æй бабаста æмæ йæ ауагъта, æмæ йæ ныппырх кодта быдырты.Талиар æмæ йæ хо, Масмат, фæцыдысты бон-изæрмæ, Стæй сыл æрталынг ис. Куы сыл æрталынг и, уæд саг амардта Талиар. Зынг нæ уыди, быдыры астæу уыдысты, æмæ иу хохæй рухс ссыдис. Масматæн афтæ зæгъы:— Ам лаэуу, бæхы фарсмæ, ма тæрс, бæх дæм ницы æрбауадздзæн, æз зынг æрдавон.Ацыд Талиар æмæ бацыд уыцы хохмæ, рухс кæцæй цыд, уырдæм бахъæр кодта.— Гъе, хæдзаронтæ, зынг ма мын раттут!Уый уыдис æртæ уæйыджы хæдзар, æмæ хнстæр чи уыдис уæйгуытæй, уый кæстæрæн афтæ зæгъы:— Марадз-ма, ауай æмæ йæ æрбадав, цалынмæ не 'хсæвæр цæттæ кæнæм, уалынмæ йæ сфизонæг кæнæм.Фестади кæстæр уæйыг æмæ йæм рауадис, æмæ йæм куы февнæлдта Талиармæ, уæд æм Талиар февнæлдта йæхæдæг, фехста йæ æмæ иннæ хохыл сæмбæлди уæйыг, ныппырх ис уым. Иинæ дыууæ уæйыджы кæсынц æмæ загътой кæрæдзийæн.— Марадз-ма, ауай йæм, уыцы æвзæр æй йæхæдæг хæры миййаг!Æмæ та йæм иннæ уæйыг куы рахæццæ, уæд та уый дæр фехста, æмæ та уый дæр йе 'фсымæры бынаты сæмбæлди. Уæд хистæр уæйыг чи уыд, уый сыстади йæ бынатæй æмæ загъта:— Адон æй сæхуыдтæг, цыдæр, хæрынц,— æмæ йæм куы рахæццæ, уæд ын Талиар йæ галиу сæры фахс ныццавта æмæ рахиз сæры фахсæй йæ магъз акалдис; уый дæр афтæ ныммардта æмæ загъта:— Цон ныр, зынг ма кæдæм хæссон, ай мын мæнæ хæдзар дæр, фæллой дæр.Ацыди æмæ йæ хойы дæр, саджы мард дæр рахаста, ссыди уæйгуыты хæдзармæ, æрбадтысты уым, се 'хсæвæр—цæттæ, бахордтой æмæ бахуыссыдысты. Райсомы сбон ис, сыстадысты æмæ загътой:— Ныр нын ам цæрынæн сбæздзæнис, — æмæ разылдтытæ кодтой йæ алыварс æмæ дзы нцкуы уыд уæйыг дæр æмæ уæйыджы хæдзар дæр. Æрцыдис, дæлгоммæ ныххаудта æмæ кæуы, йæ усаг йæ зæрдыл куы æрбалæууыди, уæд. Æмæ йын Масмат зæгъы:— Фурды йæхи баппæрста, æмæ уый дæ къухы нал бафтдзæнис, кæугæ мауал кæн.Стæй йын загъта Талиар:— Нæ, æз куы нæ фæцæуон уый фæстæ, уæд гæнæн нæй. Æз ныр цуаны цæуын.Æмæ арастис цуаны. Бирæ фæзылдис æмæ афтыд Индиеты зæхмæ æмæ уыцы ран хъæдмæ куы бацыдис æмæ йæ зæрдыл куы 'рлæууыдис йæ уарзон, уæд бафынæй æмæ йæ хъæлæсæй цæхæр калдис хъæды астæу; хъæдыл арт бафтыдис йæ цæхæрæй.Индиеты паддзах чи уыдис, уый хæцынмæ уыд æмæ райста зæххытæ. Йе 'фсæдтимæ фæстæмæ æрцыдис, акастис, æмæ хъæд фæздæг куы уагъта, уæд загъта:— Ау, æз бæстæ куы басастон æмæ куы райстон, æмæ мæхиуыл тых куы сæмбæлдис ныр! Чи уыдзæнис уый, чи мын бафтыдта мæ хъæдыл арт? — Сбадын кодта æртæ барæджы:—Ацæут æмæ бабæрæг кæнут, чи йыл бафтыдта арт.Уыцы æртæ барæджы ацыдысты æмæ ссыдысты уыцы артмæ. Кæсынц æмæ дзы ницы уынынц бæхы æмæ лæджы йедтæмæ, — лæг хуыссы, бæх йæ фарсмæ баст. Æмæ фæздæг дæр уый хъæлæсæй кæлы, арт дæр уый хъæлæсæй кæлы. Æмæ загътой:— Ныр æм цом афтæ æргом, разæрдыгæй, уæд нæ тыхгæнæг хондзæн, фæстæздыгæй йæм цом, уæд та нæ хондзæнис хуыснæг. Цæй, æмзз йæм фæрсæрдыгæй бацæуæм.Æмæ йæм фæрсæрдыгæй бараст сты. Талиар фехъал ис, — бæх æй фæхъыгдардта.— Гъейт, дæ бындар фæуай! — февзыста йæм ехсæй.Æмæ дыууæ чи уыдысты, минæвæрттæй, уыдон ехсы дымгæ фæхаста, æртыккаг чи уыдис, уый ехсы тъæпæны бын фæцис æмæ йæ ехсимæ æрбаласта.— Цы дæ, цавæр дæ? — зæгъгæ, нæ фæрсы.— Æз дæн, мæн Индиеты паддзах æрбарвыста, цавæр дæ, цы дæ, уый базонынмæ.— Дæн æз хъыгджын лæг, æмæ бахатыр кæнут, хъæдыл арт кæй бафтыдис, уый тыххæй. Ацу, зæгъ æлдарззн, куыд мьгн бахатыр кæна, афтæ.Ацыдис уыцы минæвар æмæ загъта:— Хъыгджын лæг у, æмæ зæгъы: «Куыд мын бахатыр кæна æлдар».— Райсом боныцъæхæй æмбæлдзыстæм æмæ йын уæд бахатыр кæндзыстæм.Фæстæмæ та Талиармæ æрбацыдис уыцы лæг æмæ йын загъта:— Боныцъæхæй дыл æмбæлдзыстæм. Уый йын загъта:— Ацу уæдæ æмæ йын зæгъ: «Æппындæр мыл ма сауæрд». — Æмæ йæм дыууæ дуры радта: — Гъеуыдонæй дæ сæр дæр цæв, дæ фæрстæ дæр цæв; афтæмæй-иу æрдиаг кæнгæ бацу, — æппындæр ыл, зæгъ, ма сауæрд.Æмæ дыууæ дуры йæ дыууæ къухы ахаста æмæ йæ сæр дæр надта, æмæ йæ риу дæр надта. Цалынмæ паддзахы размæ бахæццæ, уалынмæ фæцыдис йæхи нæмгæ, стæй ма гъе уыцы иу дзырд скодта:— Гъер дæ мæ тæригъаад уæд, ма сауæрд æппындæр, — афтæ мын загъта, — æмæ фæмард уыцы лæг.Цы 'фсæдтæ йæм уыдис æмбырд Индиеты паддзахмæ, уыцы 'фсæдтæ нæ, фæлæ ма ноджыдæр æфсæдтæ æрæмбырд кодта. Æмæ йæм райсом боныцъæхæй ссыдис хъæдмæ, æмæ йæ алыварс æрбадтысты æфсæдтæ æртæвæрддзыгæй. Бон куы фæцъæх ис, уæд ыл райдыдтой хæцын.Уый хуыссыдис, йæ нымæт йæ уæлæ, афтæмæй, йæ бæх йæ фарсмæ. Æмæ йæ æхстой фатæй, æмæ иу фаты æрттигъ куы æруæззау ис нымæтыл, уæд-иу сæ бæх йæ къæдзилæй ныццавта æмæ афтæмæн æфсæдты цагъды кодта. Фæхæцыдысты бирæ. Стæй Талиар сыхъал, рзкастис.— Уæу-уа, ай цы сты, цавæр сты?Æмæ йæ æхсынц ноджыдæр, фæлæ дзы фаты æрттигъ нæ ныхсы. Æрбадтис, йæхи ныхсадта, кæрдзын бахордта, йæ бæхыл саргъ сæвæрдта, йæ къæдзил ын балхынцъ кодта æмæ ма дзы æртæ хъисы ныууагъта æнæ 'лхынцъæй. Индиеты æлдар хъæр кæны:— Чердыгæй аирвæза, уымæн стыр æфхæрд бакæндзынæн! Талиар йæ бæхыл сбадти æмæ, æлдар чердыгæй хъæр кодта, уыцырдæм бæх фезмæлын кодта, уыцырдыгæй цы адæм уыдис, уыдон иууылдæр йæ кардæй ныццагъта, стæй бæхы къæдзилыл цы æртæ хъисы уыди, уыдон дæр ныццагътой адæмы, паддзахы цонг дæр ахауын кодта æмæ аирвæзт. Ацыдис Талиар, æмæ йæ йе'фсымæр Придон фæстейы асырдта.Талиар разæй уыд, æмæ комы нарæгмæ куы бахæццæ, уæд дзы æртæ уæйыджы бадтысты хъалагъур, уыцы комы нарæгыл ннкæй уагътой цæуын уыцы æртæ уæйыджы, æмæ сæм Талиар куы бахæстæг ис, уæд загъта æртæ уæйыгæй сæ иу:— Мæнæн æрбацæуы бæх. Иннæ загъта:— Æмæ мæнæн йæ дэаума не 'сбæздзысты? Æртыккаг загъта:— Æмæ мæнæн йе 'хца не' сбæздзысты?Талиар сæм сдзырдта:— Кæй хæдон æмæ хæлафы кой кæнут, кæ? — дыууæ уæйыгмæ февнæлдта, кæрæдзиуыл сæ ныццавта æмæ сæ уæлвæндаг баппæрста. Иннæуыл фæхæцыдис æмæ йæ донæн фаллаг фарсмæ фехста: йæ сæр мидæмæ къæдзæхы ныссагъд, йæ къæхтæ атилатил кæны.Йæхæдæг ацыдис, ныууагъта сæ. Йе 'фсымæр Придон уырдæм куы æрбахæццæ ис, уæд бакаст æртæ уæйыгмæ æмæ сæ фæрсы:— Цы кодтат?— Фыдæбойнаг фод, ам иу барæг æрбацæйцыдис æмæ йæ нæхицæн байуæрстам, гъемæ нын ахæм митæ бакодта.Кээлмæрзæн сыл асæрфта, æмæ сдзæбæх сты дыууæ.— Уæртæ уый та цавæр у, фаллаг фарс?— Уый дæр не'мбал у.— Уæдæ мæ уый бæрц не'вдæлы мæн, фæлæ гъа мæнæ кард æмæ йæ скъахут.Ныууагъта сæ æмæ ацыдис, асырдта фæстейы Талиары.Талиар бахæццæ ис быдырмæ, фурды былыл æрбадтис, йæ ус та йæ зæрдыл куы 'рлæууыдис, уæд фурд ныххуыпп ласы æмæ-йæ ныссур кæны.— Цы кæнон, кардæй ныццæвæн дæуæн нæй, топнæй ныццæвæн дæуæн нæй, мæ уарзоны мын ды фæластай æмæ дын мæ бон гъе уый у æмæ дын гъе уый кæнын, цæуын дæ нал уадзын.Йе 'фсымæр дæр æй баййæфта æмæ йæ иувæрсты ацыдис. Калак-хъæу хæстæг уыдис уыцы фурдмæ, æмæ калак-хъæумæ баздæхтис.Талиар бирæ куы фæкуыдта, фурд бирæ куы фæхуыппытæ кодта, уæд йæ цæссыг йæ алыварс цæппузыр сæнхъызти.Придон дæр калак-хъæумæ бахæццæ ис. Æмæ кæронырдыгæй хъæуæн богамæдзоджы хæдзар уыдис, æмæ уырдæм баздæхтис Придон æмæ бадзырдта. Ус æм ракастис æмæ йæм сдзырдта:— Фысым мын нæ фæуыдзынæ?— Цæуылнæ, — загъта ус.Æмæ æрфистæг ис, уым æрхызтис æмæ усы фæрсы:— Мой дын нæй?— Ис.— Æмæ кæм ис?— Уæлæ куывд кæнынц æмæ куывды.— Æмæ кæм бадынц?— Хъæуы астæу иу стыр хæдзар ис, æмæ уым бадынц.— Цон, уæдæ, сæм æз дæр цæуын.Æмæ йын ус бацамыдта, хæдзары кæм бадтысты, уый. Æмæ сæм Придон бацыдис.— Уазæг! — зæгъгæ, бахъæр кодта. Рауадысты йæм, бакодтон йæ мидæмæ æмæ йæ рæнхъыл æрбадын кодтой. Æмæ, гъе уыцы богамæдзог чи уыдис, уый фарсмæ бадт фæцис. Куы анызтытæ кодтой, уæд богамæдзог афтæ зæгъы:— Ай мьш цы æрбадын кодтат мемæ? — æмæ фестайи богамæдзог. Придон ын йæ цонгыл æрхæцыдис:— Сбад, — зæгъгæ, йьгн йæ цонг æрыскъуыдта æмæ йæ фæсбандонмæ сæппæрста, йæхæдæг йæ дзæбæхдæр цонджырдыгæй абадтис. Фсстадис та йæм ноджы, æмæ та йын йæ дыккаг цонг дæр æрыскъуыдта. Цæнгтæ йыл нал уыд, фæлæ йæм дæндагæй фæлæбурдта. Придон æм февнæлдта æмæ йæ фехста, афтæ тыхджын æй фехста, æмæ цардахъы фæйнæджытыл ауадис, стæй быдыры сæмбæлдис, фæйнæджытæ ныппырх сты. Придон дæр сыстад æмæ рацыд.Богамæдзоджы усмæ æрцыдис.— Цы кодта уый, дæ цардахъы фæйнæджытæ куы ныппырх сты, чи сæ ныппырх кодта?Уый загъта: — Чи сæ ныппырх кодта? Дысон ахæм дымгæ рацыдис, æмæ сæ уый фæхаста.Придон бахудти æмæ афтæ зæгъы:— Уый дымгæ нæ уыдис!— Æмæ уæдæ цы уыдис? — ус æй фæрсы.— Дæ мойы фарсмæ бадт фæдæн, дыууæ хатты мæм фестад æмæ йын йæ цæнгтæ æрыскъуыдтон. Стæй мæм дæндагæй куы фæлæбурдта, уæд æй фехстон, æмæ сыл уый аныдзæвд. Ныр дæлæ быдыры мардæй лæууы дæ лæг.— Цæй, цæй, ды мын хуыздæр мой! — Æмæ йæ ныууагъта. Æмæ йæ фæрсы дыккаг бон ус:— Уæртæ быдыры фурды фарсмæ чи хуыссы, уый цавæр у? Фурд куы ныххуыпп кæны æмæ йæ куы ныссур кæны!Уый йын загъта:— Уый ме 'фсымæр бæргæ у!— Æмæ цæмæн афтæ кæны?— Йæ усаджы йын уыцы дон фæласта, æмæ цы кæна: кардæй уымæн ныццæвæн нæй, топпæй уымæн ныццæвæн нæй. Æмæ йæ ныххуыпп кæны, агуры бæргæ йæ усаджы, фæлæ йæ нал ары.— Гъей, гъей, уый уæ къухы нал бафтдзæн!— Æмæ кæми, уый зоныс?— Хæйрæджытæ йæ æрцахстой, æмæ ис Бынелайы мæсыджы.— Гъа, уæдæ йæ зоныс бæлвырд?— Уым ис, — загъта та ус.— Уæдæ цон æз æмæ.ракæнон ме 'фсымæры, — рацыд Придон æмæ Талиары сыстын кодта.— Ныр кæуынтæй ницыуал ис, фæлæ цом æмæ йæ сагурæм, ссардтам æй, фæлæ йæ бабæрæг хъæуы.Æмæ æрцыдысты богамæдзоджы хæдзармæ Талиар æмæ Придон.Иу бон куы уыдис, уæд Придон Талиарæн афтæ зæгъы:— Цу-ма, бæхæн дон адар!Дыууæ бæхы раласта, дон сын бадардта æмæ афтæ зæгъы:— Атъæца, ме 'фсымæры бæх ды хуызæн у, абадон ыл. Æмæ йыл куы абадт, уæд йæ астæу асасти бæхæн.— Уæу-уа, ай сæныкк куы уыдис, сæныкк! —Æмæ йын йе 'фсæрыл ныххæцыдис, йе 'уæхскыл æй сæвæрдта æмæ йæ схаста. Ракастис æм Придон æмæ йæ фæрсы:— Цы кодта уыцы бæх?— Абадтæн ыл, æмæ йæ астæу асасти.— Аппар æй, — загъта йын, — байраг никуыуал уыдзæн!— Нæ, нæ, хъуамæ йæ фенай, кæннод афтæ зæгъдзынæ: исчи йын æй байста.Аппæрста бæхы марды. Æмæ дыккаг бон Талиар Придонæн зæгъы:— Цу-ма, бæхæн дон адар!Придон бæхы аласта æмæ йыл абадтис, æмæ 'йæ бæх ахаста æмæ йæ се 'знæгты хъæуы амотдæг кодта. Хъæуы кæрон æртæ чызджы цардис. æмæ уыдонмæ бафысым кодта, æмæ чызджыты фæрсы:— Афтæ, афтæ, иу чызг нæ фесæфтис, дон æй фæласта, æмæ Бынелайы мæсыджы ис, æмæ мын уымæй бæрæг дзырдтæ чи æрхæссид, уымæн стыр лæвæрттæ ракæнин.Æмæ сæ хистæр чи уыдис чызджытæн, уый загъта:— Æз дзы æрхæсдзынæн.— Æмæ уæд рæхджы? Цы афонмæ æрхæццæ уыдзынæ? Уый загъта:— Цалынмæ кæрдзын цæттæ кæна — аходæн, уалынмæ фæстæмæ æрхæццæ уыдзынæн.Астæуккаг загъта:— Ей, ды æрæгмæ æрхæццæ уыдзынæ, уый тагъд цыд нæу! Придон загъта:— Æмæ ды тагъддæр æрцæудзынæ? Уый загъта:— Фынг уæ разы куы æрæвæрат, уæд æмбис хæрд нæма фæуыдзыстут, афтæ æрхæццæ уыдзынæн.Уæд сын сæ кæстæр афтæ зæгъы:— Ей, сымах уæззаустут, æз тагъддæр æрхæццæ уыдзынæн!— Куывд тагъддæр æрхæццæ уыдзынæ? — фæрсы йæ Придон.— Цалынмæ царæй тæдзынæг хæццæ кæна зæхмæ, уалынмæ æрцæудзынæн.— Уæдæ ды ацу, — зæгъгæ, загъта Придон.Кæстæр чызг фестади æхсинæг æмæ атахти. Придон дæр бæхыл саргъ авæрдта, йæхи коса даст акодта, æмæ йæ базармæ аласта уæй-мæ æмæ загъта:— Бæх чи æлхæны.Æмæ иу стыр къупец чи уыдис, уый загъта:— Æз æй балхæндзынæн, йæ аргъ циу?— Хорз хъуымацæй цы афæраза, уый.Придон хъуымæцтæ бабаста уаргъ баст, бæхыл сæ сæвæрдта æмæ йыл сбадти æмæ зæгъы:— Адон ницы, ноджыдæр рахæсс хъуымац.Рахастой йæм ноджыдæр æмæ сæ уаргъы сæр самадта. Бæхы феэдæхта, цæстьифæныкъуылдмæ æртæ чызджы-хæдзары амидаэг ис. Къупец хæлиудзыхæй баззад.Чызг куы атахтис, уæд бахæццæ ис Бынелайы мæсыгмæ. Мæсыджы хъахъхъæнæг стыр рихиджынлæг уыди. Мищæмæ цæугæйæ йæхи йæ иу рихийыл басæрфта. Чызг бындз фестадис æмæ йын йæ рихи асыгъта, лæг ныккодта:— Гъе, уæу-уæй, гъе, Бынелайы мæсыджы сæфт бындзы мидæг бабырыдис!Рацыдысты йæм хæйрæджытæ æмæ ныммур кодтой хъахъхъæнæджы: Бьшелайы мæсыг бындзæй куыд фесæфдзæнис, зæгъгæ.Чызг бахæццæ ис, цы чызджы агуырдтой, уымæ, æмæ йын загъта:— Зилынц дыл, æмæ дæм куыд æрбахæццæ уыдзысты?Чызг загъта:— Зынтæй мæм æрбахæццæ уыдзысты: мæнæ дын сыгьзæрин пурти, уый ахæсс æмæ сæм æй ратт, фехсæнт æй денджызы былæй. æмæ мæсыгыл кæд сæмбæла, уæд сын хид фестдзæнис денджызы. Кæд æй фæивгъуыйой, уæд сын денджыз фæндаг нæ ратдзæнис.Пурти рахаста æмæ йæ радта:— Мæнæ уый фехсут денджызы былæй, æмæ кæд мæсыгыл сæмбæла, уæд уыдзæнис мæсыгмæ фæндаг.Æмæ райста Придон уыцы пуртийы, æмæ цы хъуымæцтæ рахаста, уыдон сын ныууагъта. Чызджытæ йын загътой:— Сымах уæ дыууæ ницы бакæндзыстут, уе 'ннæ 'фсымæр Автандил уемæ куы нæ уа, уæд.— Æмæ кæм ис? — бафарста Придон.— Уымæн ис бæх рæгъау, æмæ ис хурныгуылæнырдыгæй, нæдæр кардæй хæцын зоны, нæдæр фатæй хæцын зоны, бæласæй йедтæмæ, галиуæг у, галиу къухæй йедтæмæ рахизæй дæр нæ зоны хæцын; бацæут æмæ йын йæ рæгъау ратæрут, кæннод æм æвиппайды куы бацæуат, уæд уæ нæ базондзæнис, — тыхгæнæг уæ хондзæнис. Æмæ рацыдысты уырдыгæй, Талиаримæ бацыдысты се'фсымæрмæ æмæ йын йæ рæгъау ратардтой, фынæй уыд, афтæмæй. Стæй йæ фехъал кодтой:— Дæ рæгъау дын фæтардæуы! — зæгъгæ. Æмæ сæ расырдта фæстейы, бæлас æд бындзæфхадæй сыскъуыдта æмæ сын æй сæ сæрты фехста, æмæ уайтагъд сæ разы сæмбæлдис, æрбаййæфта сæ:— Гъейт, кæй рæгъау тæрут!— Ды нæ фæстæ фæдисон куы уай, мах та ус айстæй куы цæрæм, уæд нын цы хъæуы махæн, мах де'фсымæртæ куы стæм!— Æмæ мын мæ рæгъау цæмæн ратардтат, кæд ме'фсымæртæ стут, уæд? Æмæ мын куыд æфсымæртæ стут?— Мах стæм Росаппы фырттæ.— Гъе, уæдæ æз дæр Росаппы фырт дæн.Автандил сæ раздæхта фæстæмæ: рæгъауы дæр æмæ æфсымæрты дæр.— Æмæ ныр кæм ис уæ ус?— Бынелайы мæсыджы.— Уæдæ йæм цом! Мæнæ уæ цы хуызæн бæхтæ хъæуы, уый хуызæн бæхтæ æрцахсут: фæнды зæрватыккау рог бæхтæ, фæнды æхсинæгау.Æмæ Талиар загъта:— Мæн мæхи бæхæй хуыздæр нæ хъæуы.Придон æрцахста йæхицæн бæх, æмæ сбадтысты сæ бæхтыл, ацыдысты æмæ, æвæццæгæн, тагъд ныххæццæ сты денджызы былмæ, мæсыг сæм зындис, æмæ Талиар загъта:— Æрисут мын пурти мæхимæ, æмæ йæ æз фехсон.Пурти йæм радтой æмæ йæ фехста, æгæр тых æхст ын фæцис æмæ йын аивгъуыдта мæсыгæн йæ сæрты æмæ сын фæндаг нал лæвæрдта денджыз. Кæуын байдыдта уæд Талиар. Автандил загъта:— Ехх, æндæр хос ницы зонут, кæуынæй уæлдай? Уыдон загътой:— Ницы зонæм.— Уæдæ-ма кæсут мæнмæ! — Æмæ бæлæстæ æд бындзæфхадæй тоньш байдыдта æмæ сæ æнæ дон сасмæй ныхасын байдыдта, уыдонæй сарæзта фæндаг. Бацыдысты уыцы фæндагыл мæсыгмæ æмæ хæйрæджытæ фæфæдис сты, æмæ сæ кардæй цæгъдын райдыдтой, æмæ йæ иу цæфыл кæй ныууагътой, уый-иу амардис, фæлæ-иу дыууæ цæфы кæмæн кодтой, уын-иу дыууæ фестадис, æмæ фылдæрæй фылдæр кодтой хæйрæджытæ. Æмæ сæм чызг мæсыджы сæрæй дзуры:— Афтæ, уæ хæрис кæрдтæ ацамайут, æмæ галиу къухæй!Æмæ сыл ралæууыдысты хæрис кæрдгæй æмæ оæ ныццагътой.Иукъорд дзы чызджы зæрдæйы хъусты бабырыдысты. Мæсыгмæ бацыдысты æмæ чызджы рахастой. Денджызæй куы рахызтысты, уæд сын Автандил афтæ зæгъы:— Ныр цы хъавут, цы уæ зæрды ис? Уыдон загътой:— Мæнæ ныр нæ ус нæ къухы бафтыд, æмæ цомут ныр хæдзармæ.Уый сын загъта:— Нæ, æмæ дзы мæнæн мæ хай æрисут чызгæй! Æмæ йын Талиар загъта:— Иууылдæр дæу фод, хай дын дзы куыд раттæм?— Уæдæ мæ иууылдæр нæ хъæуы! Кард фелвæста æмæ йæ йæ астæуыл дыууæ акодта чызджы. Февнæлдта йæм æмæ йæ зæрдæйы хъустæм чи баирвæзт хæйрæджытæй, уыдон ацагъта æмæ сæ амардта. Стæй йæ фæетаемæ бахуьидта. Ахæм зæлдаг кæлмæрзæн æм уыдис, уый йыл асæрфта, æмæ чызг рабадти.— Гъеныр дзы мæ хай уымæн куырдтон, æмæ ма йæ зæрдæйы хъусты хæйрæджытæй уыдис, æмæ уьш не 'сбæззыдаид, ссыгъдæг æй кодтон, ныр дын хаир уæд дæ ус, æмæ цом нæ хæдзармæ.Æмæ рацыдысты уырдыгæй, сæ ус дæр рахастой, æмæ æртæ чызгмæ æрбацыдысты, фæндаг сын чи бацамыдта, уыцы æртæ чызгмæ. Уыдон дæр семæ ракодтой, Автандилы рæгъау дæр семæ ратардтой, богамæдзоджы усы дæр ракодтой семæ. Æрбацыдысты сæ хæдзармæ, æмæ сын сæ фыды чи амардта, уыдон ныццагътой, сæ ис, сæ бон сын байстой, æмæ, æвæццæгæн, абон дæр ма цæрынц, куывдтæ фæкодтой, сæ куывды ма æз дæр фæрасыг дæн.Радзырдта йæ Туаты Зауырбег. Ныффыста йæ Гæдиаты Петр. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 251—262.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/2007/10/24/8-daredzanty-rostom-jjae-fyrty-kuyd.html Дæлæ Индоетæй Джекуæз паддзах куы сæрвыста, Индоетæй Даредзантæм: «Уæ, Даредзантæ, уынгæджы куы фæдæн: Апрасион мæм куы 'рбарвыста йе 'фсады Æмæ йæ рæгъæутты, быны сæфт мæ куы кæнынц, быны сæфт! Джиби, йе 'йæ фырт Ростъомæй, исчи сæмбæлæд, Æрбаахъаз мын кæнæнт, мæ бæстæ сæфы». Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Wed, 24 Oct 2007 15:38:30 +0400 Дæлæ Индоетæй Джекуæз паддзах куы сæрвыста, Индоетæй Даредзантæм: «Уæ, Даредзантæ, уынгæджы куы фæдæн: Апрасион мæм куы 'рбарвыста йе 'фсадыÆмæ йæ рæгъæутты, быны сæфт мæ куы кæнынц, быны сæфт!Джиби, йе 'йæ фырт Ростъомæй, исчи сæмбæлæд,Æрбаахъаз мын кæнæнт, мæ бæстæ сæфы».Ростъом чиныджы бакасти, ба, мæ хур, æмæ куы загъта:«Æнæ цæугæ дзы мадзал куы нæ ис,Нæ фыдæлтимæ уарзон уыдысты Джекуæзы фыдæлтæ».Ус базоны Ростъомы фæнд æмæ куы зæгъы, куы, Ростъомæн:«Аринаг куы дæн, уæд мæ дзæгъæлы кæмæн уадзыс!Мæнæн, — зæгъы, — лæппу куы райгуырдзæнÆмæ дæ къухы куы схъомыл уа, уæд ын тыхгæнæг тыхКуы нæ ссардзæн, куы нæ, мæ хур!Куы нæ ацæуис, уæд хуыздæр уаид!»«Æппын мын æндæр мадзал нæй æнæ цæугæ.Лæппу дын куы райгуыра, уæд-иу йæ ном «Зурапп» уæд».«Фæлæ мын исты уынаффæ бакæн, мæ хур, исты уынаффæ.Куыд ын бакæнон, лæппу куы схъомыл уа æмæ дæ куы агура, уæд?»Уæд æм бадзуры Ростъом: «Дæ зæрдæ сфидар кæнÆмæ мæм иттæг дзæбæх æрбайхъус, иттæг дзæбæх.Лæппу куы схъомыл уа æмæ мæ агурын куы байдайа,Уæд ын-иу йе 'фцæджы бафтау Тутыры конд æртытæ,Арвы дзæнгæрджытæ æмæ Йайы сыфтæ.Æмæ йын-иу иттæг бафæдзæхс: цалынмæ мæм æрхæццæ уа,Уалынмæ сæ ма фесафæд æмæ сæ хорз бахъахъхъæнæд —Уыцы нысанæй йæ æз базондзынæн, куы мæм æрцæуа, уæд».Ростъом сыстад, йæ бæхыл абадти æмæ ныффардæги Индоетмæ.Гъæйтæ 'мæ, зæгъы, Джекуæз-мæликмæ куы бацыди.Иттæг цин ыл фæкодта Джекуæз-мæликк æмæ йæ хорз айста:«Уæй æгайтма уæ фыдæлты мыггаг нæ фесæфти, ныр мын ницыуал у.Æгайтма æрцыдтæ, ныр мæ бæстæ куынæуал фесæфдзысты, иуы нæ, уæдæ». «Уæдæ ма мын зæгъ ды, Апрасион дын чердыгæй фылдæр зиан кæны кæцырдыгæй?»Джекуæз Ростъомæн куы радзырдта, хъуыддаг куыд у, уый: «Балхæдтæг гуымирытæ æмæ Анджедтæг бузна нæлхуыты рæгъæуттæ Куы 'рбауагъта Индоетмæ. Быны сæфт æй фæкодтой æмæ йæ иннæрдæм куы афæлдæхтой.Ныр кæд дæ бон исты у, уæд гъе уыцырдыгæй мын Фылдæр зиан куы ис, фылдæр зиан.Æмæ уыцырдыгæй сæ ныхмæ ныллæуу,Ме 'фсады дæр мын куы фæцагътой, куы фæцагътой».«Хорз, уыдонæн æз дзуапп куы ратдзынæн», — Загъта Ростъом æмæ дын куы арасти, куы арасти. Уый фæстæ кæм æмбæлди, уыцы ран сæ ныхмæ куы ныллæууыди, куы.Æмæ дын хæцынтæ куы байдыдта, хæцынтæ, зæгъы. Уæд сыл хъæр куы байдыдта, хъæр. Æмæ йæ хъæрæй уадзгуытæ куы кодтой гуымирытæ æмæ бузна нæлхуытæ.Афтæмæй сæм бавдæлди æмæ сæ куырдæуидз æнæуидаг куы фæкодта куы, зæгъы.Афтæмæй, зæгъы, Индоеты куы ничиуал баззади, куы ничиуал Апрасионы æфсæдтæй æмæ гуымирытæй.Уый фæстæ Ростъомы куы 'нæуал ауагъта, куынæ, Джекуæз-мæликк. Æмæ гъе уым куы баззади Ростъом, уым, иу-авд азы.Уалынджы дын, уалынджы Ростъомæн йæ ус куыд загъта,Афтæмæй йын лæппу куы райгуырди.Æмæ йыл «Зурапп» — йæ фыды фæдзæхст ном «уы сæвæры, куы сæвæры.Лæппу рæзын куы байдыдта æмæ йыл авд азы куы ацыди, Уæд мады фæрсын куы байдыдта: «Фыд мын уыди æви нæ, мæ мад?»«Фыд дын бæргæ ис, дæ рынтæ бахæрон, Фæлæ ныр авд азы дæлæ Индоеты Джекуæз-мæликмæ куы и, куы, зæгъы,Æмæ мард у, æгас у, гъе уымæн æз дæр ницыуал зонын, ницы, мæ бон».Лæппу куы загъта, куы загъта: «Уæдæ мæнæн æнæ цæугæ маДзалКуы нæ и, куы нæ, мæ мад.Æз фенон хъуамæ мæ фыды, цы фæндагыл ацыди, гъе уый мынДы бацамон, мæ мад, бацамон».Уæдмæ йæ араббаг æфсургъ куы 'рбаласы æмæ йæ куы раифтындзы.Ростъом куыд загъта йæ усæн, ахæм нысæнттæ йын бафтыдтаЛæппуйæн йе 'фцæджы, æмæ йæ ныллæууын кодта йæ фыды фæндагыл.«Цалынмæ дæ фыды фенай, уалынмæ ма фесаф, мæ бон, дæ нысæнттæ! Ахæм хъуыддаг ма бакæн, дæ фыдæй ацы хъуыддаг фæдзæхстгонд у».Уæд йæ бæхыл куы сбады, æмæ йæ мад Ростъомы фæндагыл куы ныллæууын кодта.Зурапп дын цæуынтæ байдыдта, Зурапп, мæ хур.Исты гар, зæгъы, куы ацыди, уæд хæйрæджытæ та, зæгъы, бахæлæг кодтой Зурапмæ,Æмæ фæндагыл йæ размæ февзæрдысты æмæ стыр дис куы ныккодтой,Се 'рттæ ныццагътой: «Ай хуызæн хорз барæг мах дунейыл куы никуы федтам!Æрмæст ма йе 'фцæджы чи и, уыдон куы аппарид, уæд ахæм барæг никуы уаид.Уыдон æй чызгæнгæс куы дарынц, чызгæнгæс, мæ хур». Зурапп сæ коммæ куы нæ бакаст, йæ мады фæдзæхст хъуыдыгæнгæйæ.Уырдыгæй дæр та куы арасти æмæ йæ фæндагыл цæуын куы байдыдта.Иукъорд боны та куы фæцыди, иукъорд боны, Уæд дыккаг хатт дæр ноджы йæ разы февзæрдысты уыцы хæйрæджытæ.Ноджыдæр та йыл стыр дис куы ныккодтой: «Мæнæ цы рæсугъд барæг и, æй-джиди, йе 'фцæджы чи и, гъе уыдон куы аппарид.Гъе уæд йæхи хуызæн куы нæ уаид нæ дунейыл, Кæннæуæд æй чызгæнгæс куы дарынц». Уæддæр та сæм, зæгъы, йæ хъус нæ бадардта. Уырдыгæй дæр та куы арасти, йæ фæндагыл та цæуынтæ куы байдыдта.Уалынмæ та йæм æртыккаг раны дæр раргом сты уыцы хæйрæджытæ.Стыр дис ныккодтой, стыр дис: «О, хуыцау, табу дæуæн, мæнæ ай хуызæн барæгАрвы бын куы никуыуал ис, уæ тæхуды, йе 'фцæджы чи ис, уыдон æй куынæ уаиккой,Уæд та, зæгъы, ай хуызæн æххæст барæг куы никуы уаид, ныр та чызгæнгæс у».Уæдмæ гъеуæд Зурапп куы фæмæсты вæййы,Æмæ йæхицæн куы зæгъы, куы: «Адон тыххæй та цæмæн фауд уон». Раскъуыны сæ, базæй сæ саргъы астæу куы цæвæры, куы. Уырдыгæй та араст вæййы, æппындæр Ростъомы фæндаг куынæ рæдийы.Фыдæлтæй баззайгæйæ ма, зæгъы, ахæм æгъдау уыди уыцы мыггагмæ:Алчидæр йæ фыды фæндагыл нæ рæдыди, нæ рæдыди. Афтæмæй ма Зурапп æмраст уыцы фæндагыл Индоетмæ куы ныццыди, куы, мæ хур.Уæд паддзахы цæхæрадоны кæм уыди Ростъомы бынат, Гъе уырдæм куы бафтыди, куы бафтыди. Уыцы ран бæлвырд куы базыдта: «Гъе ныр ай мæ фыды бынат куы уыдзæни», Æмæ гье уыцы ран куы рафистæги, Йæ бæхыл сахсæн куы сæвæрдта Æмæ йæ дзауматæ бæласы бын куы бафснайдта. Ракæс-бакæс фæкодта, æрзылди цæхæрадоны Æмæ дзы æппындæр куы никæй уыны. Йæ нымæт бæласы бын аууоны йæ быны 'ркæны, йæ саргъ — Йæ нывæрзæн, æмæ куы æркъул кæны гъеуыцы ран.Уалынмæ цæхæрадонгæс куы 'рбацæуы,Æмæ куы федта Зураппы, куы йын загъта, куы: «Ды цы ми кæныс?Ростъомы тасæй ам халон хауæг, цъиу тæхæг куы нæ ис,Уæд ды ам цы ми кæныс, æнамонд лæппу?Куы дæ базона, уæд дын дæ къубал аскъуындзæни,йæ хъæрæй дæ цъæх фæнык фæкæндзæни.Тагъд, мæ хур, тагъд, иуырдæм дæхи алас!»Уæд ын Зурапп куы загъта дзуаппæн:«Ахъуыдты у, — зæгъы, — кæйдæр гадзайы фырт,Каэннод дын æцæг карчы къубалау дæ къубал атондзынæн,Ацу, хуыссын мæ бауадз!»Цæхæрадонгæс азгъордта.Ростъом та уыцы афон хуынды куы уыди Джекуæз-паддзахмæ,Гъе уырдæм æм куы бацыд æмæ куы загъта:«Ростъом, тыхгæнæг нæм æрцыдн!Иу барæг паддзахы цæхæрадоны куы 'рынцади, куы, мæ бон».Ростъом та мын гъе уыцы хабар куы фехъуыста,Уæд æвиппайды куы фестади, куы фестади.Уæвгæйæ та уыди тынг нозтджын æмæ стыр зæрдæрухс,Афтæмæй рауади цæхæрадонмæ тындзгæгомау.Куы бахæццæ, гъе уæд ма уарийы цъæхахст æмæ цæргæсы хъæр куы ныккодта:«Ай чи куыдз, чи хæрæг дæ ам мæ цæхæрадоны? Ам мæ тасæй халон хауæг, цъиу тæхæг куы нæ уæнды, уæд ды ам цы ми кæныс?»Лæппу фехъал и æмæ æвиппайды куы фестади. Ростъом та йæм бакæстытæ кодта, ба, мæ хур,Æмæ йын йе 'фцæджы фæдзæхст нысаанттæ куы нæ федта,Уæд ыл йæхи куы ныццавта, куы ныццавта.Хæцынтæ куы байдыдтой фыд йæ фыртимæ.Уалынмæ лæппу Ростъомы куы рабырста;Гъе уæд Ростъом бынæй хъама фелвæстаÆмæ дзы лæппуйы куы фæрæхуыста.Зурапп гъе уæд ныхъхъæр кодта: «Амардтай мæ!Фæлæ додой дæ къона кæны, ахæм фыд мын ис Ростъом,Æмæ кæд уæларвмæ цæуай, уæд дæ ахсдзæн дæ фæстаг къахæй.Кæд æмæ дæлзæхмæ цæуай, уæд та дæ коцорайæ».Уæд æй куы базыдта Ростъом æмæ куы ныккуыдта:«Уæй, мæхи куы фæцагътон, куы фæцагътон!Уæдæ кæм сты мæ фæдзæхет нысæнттæ, цы еæ фæкодтай?»Зурапп ын загъта: «Саргъæй базы астæу сæ куы цæвæрдтон;Уымæн æмæ мæ гъе уыдон тыххæй фæндагыл фаудтой».Уæд Ростъом фæхъæр кæны: «Цæхæрадонгæс, марадз!Тагъд фен саргъæй базы 'хсæн нысайнæгтæ æмæ сæ рахæсс».Уый сæ уайтагъд æрбадавта, æмæ Ростъомæй куыд фæдзæхст уыди, афтæ разындысты.Уæд цæхæрадонгæсмæ фæхъæр кодта: «Цæугæ тагъд Джекуæзмæ, Зæгъ ын: «Ростъом йæ лæппуйы амардта, Цъус ма удæгас у, æмæ рарвит удæгасгæнæг хос». Уый тагъд разгъордта паддзахмæ æмæ йын куы загъта, куы:«Ростъом йæ лæппуйы амардта æмæ уды хос куры».Уый йын уайгагъд радта уды хос æмæ йын бафæдзæхста:«Куы баввахс уай, гъе уæд та дæхи фæкæлын кæн, дæ хостæ куыд акæлой афтæ;Ростъом та дæ фæстæмæ æрвитдзæни хосмæ, Фæлæ цалынмæ фæстæмæ дыккаг 'здæхт кæнай, уалынмæ лæппу амæлдзæни.Махæн та гъе уый хорз куы уыдзæни: Иу Ростъомимæ цæрын куы ничи фæразы, Уæд дыккаг Ростъом куы схъомыл уа,Уæд Индоеты æмæ æгас дунеты дæр куы байсдзысты, куы». Цæхæрадонгæс баздæхт, куьгд загъта, афтæ бакодта:Куы баввахс, гъеуæд фæкалди æмæ хос куы акалдта...Ростъом æй дыккаг æрвыст акодта,Фæлæ цалынмæ фæстæмæ здæхти, уалынмæ лæппу амарди.Уæд Ростъом фестади, йæ зæвæтæй йæ ныццавтаÆмæ йæ цъæх фæнык фестын кодта.Уый фæстæ йæ лæппуйы куы ахæссы, куы.Ростъом æм талынгстоны куы бацæуы, Адæймаджы хъæр кæдæм нæ хъуысы, ахæм арф ранмæ. Уый тыххæй æмæ æртæ азы афтæ куы бадтаид, Уæд, Даредзанты æгъдау куыд уыди, афтæмæй куы райгас уыдаид Ростъомы фырт.Марды куы сæвæрдта йæ цуры, бадынтæ куы байдыдта.Уæд Апрасион куы базоны уыцы хъуыддаг,Уæд та йе'фсæдтæ куы 'рбакæны, куы, ИндоетмæÆмæ та быны сæфт куы фæкæны Индоеты.Джекуæз-паддзах та Даредзантæм Иранетимæ куы арвиты, куы:«Кæд ма уæ мыггаг ис, — зæгъы, — Даредзантæ,Уæд мыл сæ исчи сæмбæлæд!Быны сæфт мæ фæкодта Апрасион».Даредзанты Бедзан куы фехъусы уыцы хабар,Гъе уæд куы зæгъы, куы, мæ хур:«Гъе, уæу-уæй, мæ бон, Ростъом удæгас нал у, Æндæра Апрасион куыд æрбауæндыдаид Индоетмæ?» Йæ гарз, йæ бос куы райста Бедзан Æмæ Гурдженæн-Даредзанæн куы загъта, куы: «Цæуæм мемæ дæлæ Индоетмæ».Индоетмæ куы ныццæуыни æмæ паддзахмæ куы бацæуынц,Æмæ паддзахы хабæрттæй куы бафæрсынц.Уый дæр сын йæ хъаст-йæ маст куы фæдзуры, куы, мæ хур, Джекуæз-мæликк.Бонывиан куы фæци, уæд Бедзан йæ хæцæнгæрзтæ куы 'рбабæтты Æмæ Апрасионы æфсæдтæн сæ ныхмæ куы ныллæууы. Æмæ дын цæгъдынтæ куы байдайы Апрасионы æфсæдты. Раззæгты цæгъдгæ куы кодта, фæстæгты та туджы зæйтæ куы ластой.Сæ хорз хотыхтæ æмæ сын сæ хæзнатæ куы нымбырд кæны. Мыггагмæ мæгуыр цæмæй нæ фæуыдаиккой, Гъе уый куы ссары, куы.Уый фæстæ бæстæ куы æрæдаси æмæ куы æрынцади,Уæд Бедзан фæстæмæ цæуыны фæнд куы скæны Иранетимæ;Гъеуæд ын Гурджен куы загъта: «Байхъус мæм, Бедзан:Æз дын иу хорз хабар куы радзурдзынæн».«Цæй, хъусын дæм, зæгъ мын, цы зæгъинаг дæ».Гъеуæд Гурджен куы зæгъы, куы, Бедзанæн;«Дæлæ ма, — зæгъы, — Амосаулеты Калачы Апрасионмæ рæсугъд чызг куы ис,Æрхуы мæсыджы куы бады, уымæй рæсугъддæр куы никуы ис арвы бын.Гъе уый уарзындзинад цалынмæ дæ зæрдæйы бацæуа, гъе уый фенай,Уалынмæ дæ тых, дæ хъару сæ бæсты мауал уæнт». Гурджен бæрцкомиббæрд куы уыди:Хорзæй-фыдæй кæй загътаид, гъе уый та-иу лæгыл куы æрцыди. Уæд Бедзан куы загъта, куы, Гурдженæн: «Хуыцау дын ма уæд ацы хъуыддаджы тыххæй! Æнæ цæуын мын фæрæз куы нæ и, куы, Амосаулетмæ, Фæлæ ды, мæ хур, ацы хæзнатæй мацы фесаф, Фæхæццæ сæ кæн Даредзантæм».Уый фæстæ йæхæдæг арасти æмæ цæуынтæ куы байдыдта. Цъус фæцыд, бирæ, хуыцау æй йæхæдæг куы зоны, куы, мæ хур. Иу уæйгуыты бæстæм куы бафтыди, иу цæхæрадонмæ куы бацыди Тамакойы сыфы бын куы бамбæхсти. Æхсæв-бонмæ гъе уым куы фæци. Райсомы, зæгъы, цæхæрадоны хицау-уæйыг цæхæрадонмæ куы æрцæуы.Фæракæс-бакæс кодта алырдæм æмæ дын Бедзаны куы ссары, куы, мæ хур.«Мæиæ мæ лæппуйæн хæххаг цъиу хъазынæн», Æмæ йæ йæ дзыппы куы сæвæры. Схаста йæ йæ хæдзармæ, йæ лæппуйы лæппумæ йæ куы радта — авдæнонмæ,Æмæ дзы уый цъиуы хуызæнæй куы хъазыди, куы, мæ хур. Авд лæппуйы ма куы уыди уыцы уæйыгæн. Æмæ дын изæры куыстæй куы æрцæуынц сæ хæдзармæ. Æмæ сын сæ фыд афтæ куы зæгъы: «Абон иу хæххаг цъиу куы æрцахстон авдæнонæн, Мæнæ йæ уæхуыддæг фенут, марадзут!» Уыдон æй куы райсынц æмæ дзы куы фæхъазынц. Уалынмæ сæ иу афтæ зæгъы: «Цæй æмæ йæ лæппуйæн афизонæг кæнæм».Кæстæр æфсымæр куы загъта уæд: «Тæригъæд у, уадз æмæ дзы йæхи ирхæфса авдæнон». Афтæмæй баззади Бедзан æнæфыхæй.Æхсæвы куы бафынæй сты уæйгуытæ, гъе уæд Бедзан Лæппуйæн йæ хурх куы ныллыг кæны, куы ахъуызы æмæ куы аирвæзы.Уырдыгæи цæуынтæ куы байдыдта æмæ Амосаулеты калакмæкуы ныццыди.Уыцы ран, Гурдженæй йын куыд дзырд уыди, афтæ Манидзайы мæсыджы бынмæ куы бацыди æмæ уым куы 'рхауди æнæхъаруйæ.Уалынмæ чызг мæсыджы сæрæй куы ракæсы,Бедзан дæр æм куы фемдзаст вæййы.Уæд чызг, тæхуды, дæлæ лæппу, ды мæ мой куы уаис, зæгъгæ, куы фæзæгьы.Бедзан загъта: «Кæд дæу фæнды, уæд мæн та иттæгдæр — Æз дæу тыххæй куы федтон бирæ фыдæбæттæ æмæ дæу агурæг куы 'рцыдтæн.Æз Бедзан куы дæн, Даредзанты Бедзан».Уæд æм чызг сызгъæрин бæндæн куы рауадзы,Æмæ уыцы бæндæныл Бедзан уæлæмæ мæсыгмæ куы схизы.Кæрæдзиуыл мын суртæ, уадзгуытæ куы фæкæнынц,Цинтæ, мондæгтæ куы фæкæнынц кæрæдзиуыл.Сусæгæй цæрын куы райдайынц.Уалынджы Апрасионы рæсугъд МанидзаЙæ фыды æвастæй мой кæй скодта, уыцы хабар куы айхъуысы.йæ фыд мæсты кæнын байдыдта: «Æз мæ чызджы куы нæ рамарон,Уæд аэндæр фæрæз куы нæ ис, куы мæ фæхудинаг кодта, куы».Йæ разы лæуджытæ йæ куы нæ бауадзынц уыцы хъуыддаг кæнын.«Расайæм Бедзаны, — куы зæгъынц, — хуынды æфсон æмæ йæерасыг кæнæм,Æмæ йæ афтæмæй амардзыстæм».Сæ коммæ куы бакæсы Апрасион. Уый фæстæ йæ куы æрхонынц Апрасионы хæдзармæ æмæ йæ иттæг куы срасыг кæнынц, куы. Фæсхæрд сыстади, уат ын бакодтой.Даредзанты æгъдау та афтæ уыди: иннабонæй иннабонмæ куы нæ хъал кодтой.Куы бафынæй и, гъеуæдмæ йæ æфсæн рæхыстæй куы сбæттынц, куы, мæ хур.Уалынмæ къуырийы фæстæ Бедзан куы райхъал вæййы,Йæхи куы айвазы: æмæ æфсæн рæхыстæ лыстæг мур куы бавæййынц.Йæ алы фарс чи лæууыди, уыдонмæ йæ цæстытæ куы фæдзагъул кæны,Æмæ уыдонæй дыууадæс уадзгуытæ куы фæвæййы, дыууадæс мæрдтæ.«Уæ, дæ хорзæхæй, нæ сиахс, ма нæ фæцæгъд,Мах дын дæ тых бæрæг куы кодтам!»Ныууагъта сæ æмæ та мæсыгмæ йæ рæсугъдмæ куы ссыди.Уый фæстæ та ма йыл фæндтæ кæнын куы байдайынц:«Уæдæ йын цы хос скæнæм, куыд бакæнæм?!»Уыцы ран иу зæронд лæг куы уыд, Даредзантæй чи алыгъд, ахæм. Гъе уый сын куы загьта: «Ницы йæ ныууромдзæн йе 'рдынбосы йедтæмæ,Æмæ йæ уымæй бабæттут». Дыккаг хатт та Бедзаны срасыг кæнынц.Куы бафынæй вæййы Бедзан, уæд ын йе 'рдын куы 'рбахæссынц. Йæ бос райхалынæн куы ницы фæразынц, куы, мæ хур.Уæд ын йæ сиучъытæ болат хырхæй лыг кæнын куы байдайынц. Куы фæлыг æрдынбос, гъеуæд æрдын æвиппайды куы ратасы, Æмæ йæ иу сиукъæй дæр æхсæз æмæ йæ иннæмæй дæр æхсæз куы фæмард кæны.Тынг та куы фæтарстысты, куы, фæлæ уæддæр æрдынбос куы ахæссынцÆмæ дзы Бедзаиы куы сбæттынц.Къуырийы фæстæ та Бедзан куы райхъал вæййы,Йæхи та айвазы, фæлæ йæ бæстытæ аскъуынын куы нæ бафæрæзта.Уый фæстæ йæ куы ахæссынц, быдыры астæу ын арф уæрм куы скъахынц;Гъе уым æй куы ныббарынц, куы, бастæй æмæ уæрмы сæрыл къæн куы ныффæлдахынц.Рæсугьд Манидзайы йæ цурмæ куы акæньшц, Бедзанæн æй кæрдзынгур куы скæнынц, йæ фыды тæрхонæй. Манидза курæг зылди æмæ йæ уарзонæн къæйы хуынкъæй, Къæбæртæ куы æппæрста, куы, мæ хур. Уый фæстæ Апрасион-мæликк дæлæ Индоетмæ йæ æфсæдтæ куы бакæны, куы.Быны сæфт та куы фæкæны, быны сæфт Джекуæз-паддзахы. Гъеуæд иу цагъарæн куы загъта, куы: — Ацу, Ростъом Бынелеты кæм бады, гъеуырдæм æмæ йæм ныхъхъæр кæн:«Бæстæ фесæфт, Ростъом, фæлæ æддæмæ!» Йæ лæджы хъæр куы фехъуса, гъеуæд йæ лæппуйæн райгасы хъомыс куы нал уыдзæн,Æмæ æддæмæ куы нæ рацæудзæни, куы нæ. Ростъомы иу азы йедтæмæ куы нæуал хъуыди, —Йæ лæппу фыдызмæл куы байдыдта æмæ куы райгас уыдаид. Фæлæ уалынмæ куы фехъуысти Бынелетмæ цагъары хъæр, Гъеуæд Ростъом æвиппайды куы фестад мæстыйæ, йæ сæрыхъуын тонгæйæ,Куы рацыди Бынелетæй, йæ хъæрæй æмæ йæ хуызæй куы фæсуры Апрасионы йе 'фсадимæ.Уый фæстæ Джекуæзмæ куы балæууы,Йæ дыууæ лæппуйы йæ разы куы кафыдысты, куы, уыцы афон. Ростъом сын сæ къубæлттæ куы стоны Æмæ сæ Джекуæзы раз фынгыл куы 'рбавæры. «Гъа-ма, — зæгъы, — Джекуæз, æмæ хъæбулы мард Адджын у æви нæ, гъе уын базонай». Джекуæзмæ та ахæм сызгъæрин тæбæгъ уыди, Æмæ-иу дзы дон ныккæнгæйæ, уæларв, дæлзæхх Æмæ зæххыл цыдæриддæр уыди, уыдæттæ дзы куы зындысты. Гъеуыцы тæбæгъ куы райсы Ростъом, куы дзы ныккæсы æмæ куы фæзæгъы:— Уæртæ мæрдты бæстæм бахæццæ сты дæ лæппутæ æмæ мæ лæппу.Уый фæстæ Бедзаны дæр куы федта Амосаулеты калачы уæрмы, Æмæ куы загъта: «Уæу-уау, уæртæ Бедзан дæр уæрмы куы и. Мæныл ам фæстиат кæнын нал æмбæлы».Йæхи сæудæджеры арæзт куы ныккæны æмæ куы араст вæййы Бирæ хъуымац æмæ хæзнаимæ. Афтæмæй цæуынтæ куы байдыдта. Иу хохы фæндагыл æхсæрдæс уæйыджы æрцахста, Æхсæрдæс къамбецы къупристыгъд бакодта æмæ сæ уыдон мидæг цæвæрдта.Уалынмæ Апрасионы калакмæ куы ныххæццæ Æмæ уыцы ран куы æрынцади, уæд фехъусын кодта адæмæн: «Æртæ боны фæстæ базар кæнынмæ чи цæуа, уый æрцæуæд, Ныр та ма, — зæгъы, — цæттæ куы нæма дæн».Уалынмæ куы баизæри, гъеуæдРостъоммæ æрбацыд Бедзангæс Манидза.Æмæ куы загъта, куы, Ростъомæн:«Æз Бедзангæе Манидза дæнÆмæ мын исты радт, дæ хорзæхæй, æнахуыр уазæг».Уый йæ йæ цуры æрбадын кодта,Сфыхта иу карк, йæ къухдарæн ын йæ гуыбыны бакодта,Æмæ йæ куы радта, куы, Бедзангæс Мамидзамæ.Манидза карчы мард ныппæрста йæ уарзонæн. Сызгьæрин къухдарæн карчы гуыбынæй рахауди Æмæ Бедзаны къухыл куы абадти.Уæд Бедзан уайтагъд базыдта Ростъомы къухдарæн æмæ ныххудти: Уæд къæй уæларвмæ фæхауди йæ худынæй, Фæлæ та фæстæмæ йæ бынаты абадти.Уæд уæрмæй бафарста Манидзайы: «Чи дын радта ацы карк?» Уый йын загъта: «О, мæ уарзон, иу æнахуыр сæудæджер æрцыди нæ сахармæ,Æмæ мын гъе уый радта, йæ хуыз дæр дæ хуызæн, йæ конд дæр, хъауджыдæр уæм нæй».Уæд ын Бедзан загъта: «Буз хуыцауæй, Уый мæ фыды æфсымæр Ростъом æрцыди». Уалынмæ æхсæв куы ныллæууыди, Æмæ йе 'мбисмæ куы ахæццæ и. Гъе уæд Ростъом уæйгуыты куы рауагъта, Йемæ сæ уæрммæ акодта æмæ сын загъта:«Къæцыл ныххæцут æмæ йæ аппрут!»Уæйгуытæ кæрæдзимæ бадзырдтой:«Æппаргæ йæ кæнæм, æмæ нæ астæутæ аскъуидзысты».Уæд къæйæн йæ былыл ныххæцыди Ростъом æмæ йæ фехста —Сахарæн йе 'ртыккаг хай куы фесæфти, куы йыл æрхауди къæй, уæдУый фæстæ Бедзаны систа уæрмæй æмæ йæ сыхæлдта.Куы сбони, уæд райсомæй Бедзан загъта Ростъомæн:«Курын дæ æмæ ныр хæст куы 'рцæуа,Гъеуæд паддзахы мæ бар ныууадз!»Ростъом ын бар радта, æмæ дыууæйæ хæцын байдыдтойАпрасионы æфсадимæ æмæ сæ туджы зæйтæн дыууæрдыгæй куы фæласын кодтой, куы.Бедзан йæ къухæй æрцахста Апрасионы æмæ куы загъта: «Цы кæнон амæн, уый бæрц фыдæбон мын чи фенын кодта». Уæд рæсугъд Маиидза куы загъта, куы, Бедзанæн: «Фыдмардæй йæ куы нæ амарай, уæд æз мæхи удæгас нал ныууадздзынæн».Уæд æй Бедзан бæхы дымæгыл куы бабаста, Æмæ йæ афтæмæй куы фесæфта, куы, Апрасионы. Уый фæстæ йын йæ хæзнатæ куы сæвæрдтой теуатыл æмæ хæрджытыл æмæ сæ куы рахастой.Манидзайы дæр йемæ куы рахуыдта, куы, Бедзан-Даредзан. Афтæмæй дæлæ Даредзантæм куы ныввахс вæййынц, Гъеуæд куы загъта Бедзан:«Гурджены æлгъысты тыххæй куы ссардтон ацы фыдæбонтæ, Ныр æй æз удæгас куы нал ныууадздзынæн, куы».Ныффыста йæ Цомайты X. Фехъуыста йæ Цомайты Дрис Прейы фыртæй. ЦИНИИ-йы архнв, фольклор № 47—75, папкæ 76, ф. 1 —10.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/2007/10/18/7-bezany-tauraeg.html Пиллонгомы (Гудзареты), фæзынди иу хуы æмæ тых кодта адæмæн. Пиллонгомы царди уæйгуытæ, æмæ уыдонæн дæр тых кодта. Атъенгомы (Гудзаретьп та цардысты Даредзашæ, æмæ Даредзантæм дзырд æрбацыд уæйгуытæй дæр æмæ иннæ адæмæй дæр: «Ахæм гуырд ма чи рацæудзæнис Даредзантæй, æмæ уыцы хуыйы чи амара?» Уыцы дзырд сæм æрбарвыста Апрасионты (тæтæры) паддзах. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Thu, 18 Oct 2007 22:46:59 +0400 Пиллонгомы (Гудзареты), фæзынди иу хуы æмæ тых кодта адæмæн. Пиллонгомы царди уæйгуытæ, æмæ уыдонæн дæр тых кодта. Атъенгомы (Гудзаретьп та цардысты Даредзашæ, æмæ Даредзантæм дзырд æрбацыд уæйгуытæй дæр æмæ иннæ адæмæй дæр: «Ахæм гуырд ма чи рацæудзæнис Даредзантæй, æмæ уыцы хуыйы чи амара?» Уыцы дзырд сæм æрбарвыста Апрасионты (тæтæры) паддзах.Даредзантæ бадтысты ныхасы мидæг, æмæ сæ тыхджынтæ чи уыдысты: Ростъом, Гиви æмæ Годердзе, — уыдысты æртæ æфсымæры æмæ зæнæгæй уыди Гивийæн æрмæст иу лæппу, Безан, зæгъгæ, йæ ном.Æмæ ахъуыды кодтой, стæй загътой:— Ахæм гуырд Даредзантæм ничиуал рацæудзæнис, уыцы хуы-йы чи амара.Безан сæм авдазыкконæй хъуыста æмæ загъта:— Æз æй бæргæ амарин, фæлæ мæм дзаума нæй, — мæ фыды 'фсымæр мын куы раттид йæ фат, йе'рдын æмæ йæ бæх Реси стæй мын куы раттид йæ архъан æмæ йæ кард, уæд æм æз ацæуин æмæ йæ амарин.Уæд ыл Ростъом схъæр кодта:— Æмæ дæуæн дæ хъуымыз дæ донгæмттæй куы кæлы! Кæд æм цæуыс, уæд æм дæхи дзаумайы ацу.Стæй лæппу фæмæсты, йæхи бæх æмæ йæхи дзаумайы рацыдис. Ростъом загъта:— Йæ бæх нæ бæззы, йæ дзаумæттæ дæр нæ бæззынц, æмæ йæ хуы бахæрдзæн.— Безан, кæд цæуыс, уæд дын дæттын мæ бæх æмæ мæ дзаумæттæ, фæлæ 'ххæст лæг нæма дæ нырма, æмæ дын тæрсын, куы дæ бахæра, уымæй.Радта йын йæ бæх дæр, йæ фат, йе 'рдын, йæ кард. Загъта лæппу:— Нæ зонын фæндаг, æмæ мын мемæ фæндагамонæг бафтаут, мæ мард, ме 'гасæй бæрæг куыд 'рбахæсса, афтæ.Бафтыдтой йын сæ сау лæттæй (лæггадгæндж'ытæй) — Гургены. Ацыдысты уыдон æмæ бахæццæ сты иу рагъмæ; рагъæй йæ акæсын кодта Гурген æмæ загъта:— Ардыгæй дæлæмæ мæ бон ныццæуын нæу. Акæс, дæлæ хуы æрбацæуы! Хъазгæ æрбацæуы хуы, мигъы хуызæн рыг обадтис йæ сæрмæ.— Уæдæ лæуу ам, — загъта Безан, — æмæ мæм кæс, куы мæ амара, уæддæр мæ уындзынæ, куы 'йæ амарон, уæддæр æй уындзынæ.Гургены сæргъæвта тулдз бæласы сæрмæ Безан, йæхæдæг ацыдис хуымæ. Хуы бабырыдис йæбынатмæ. Безан дæр ныххæццæ ис бынаты размæ æмæ хуымæ хъæр кæны мидæмæ:— Хуы, рабыр дæ бынатæй, сцыргъ кæ дæ сыгъзæрин ссыртæ, æз æмæ ды ахъазæм иумæ!Хуы рабырыд æддæмæ, скасти Безанмæ уæлбæхмæ, æмæ йын загъта:— Цы кæныс, Безан? Ды дæр дæ мадæн иунæг, æз дæр иунæг, æмæ дæ цæмæн бафæндыд мемæ хъазын?— Ницы кæны, бафæлварæм иумæ хъазын! Хуы загъта:— Акæс-ма уыцы сау обаумæ, уый æз кæй фæхордтон, уыдонæн сæ сæрыхъуын у. Акæс-ма уыцы обаумæ, ноджы уыцы сырх цадмæ: уый та у, æз кæй фæхордтон, уыдонæн сæ туг. Ноджыдæр акæс уы-цы урс обаумæ: уый та у се 'стæгдар.— Ницы кæны, хуы, мæ сæрыхъуын дæр уым уæд! Гъеныр дæ хъазт циу, уый мын бацамон!— Кæс-ма, уæдæ, мæ хъазт цну, уый дын бацамонон!—загъта хуы æмæ йе 'ссыр фæсагъта зæххы, дардыл хахх æркодта æмæ загъта:— Ацы хаххы былыл æрлæуу, æмæ æз дæ фæстæ æрлæудзынæн, алидз, æмæ дае кæд баййафон иннæ хахмæ, уæд дæ сриуыгъдзынæн æмæ дæ амардзынæн; кæд дæ нæ баййафон, уæд æз дæр фæстæмæ фездæхдзынæн, æмæ мæ куыд æрбаййафай, афтæ мæ цæв.Безан загъта:— Уæдæ æз æрлæудзынæн, ды мæ расур, — æмæ йæ бæхæн загъта: — Реси, ма сауæрд дæ хъаруйыл!Сбадти æмæ слæууыди ха.ххæн мидæгæй, бæхы ныцдавта æмæ алыгъдис Безан.Хуы дæр æй асырдта фæстейы, æмæ йын хаххæй куы агæпп ласта, уæд ма йæ сриуыгъта æмæ ма йын йæ бæхы къæдзилæй цалдæр хъисы аскъуыдта, фæстæмæ фездæхти хуы.Расырдта йæ Безан, хаххы астæумæ куы 'рбахæццæ хуы, уæд æй фехста фатæй æмæ йæ дыууæ уæны астæу ныууади, риуыгуыдырæй ахызти æмæ разæй гутоны хахх кодта фаты æртих (фаты бырынкъыл кæй кодтой, уый).Хуы ма лыгъдис æмæ баирвæзтис йæ бынатмæ, фат дæр йемæ бахаста.Безан бæхæй æрхызтис æмæ загъта: «Мидæмæ йæм цæуин, æмæ мæ куы бахæра миййаг». Ахъуыды кодта æмæ загъта: «Цæй, цыдæриддæр уон», — æмæ йæ иу къухы бахаста йæ сыгъзæрин фистон хъама, йе 'ннæ къухы дардта бæхы арц æмæ йæм бабырыдис йæ бынатмæ. Хуы амарди йæ бынаты.Безан ыл фæархайдта, фæлæ йæ нæ рафæрæзта æддæмæ раласын, рацыд æмæ йæ бæхæн загъта:— Хуы амардис, æмæ йæ нæ фæразын æддæмæ раласын. Бæх ын загъта:— Архъан ыл бабæтт йе 'ссыртыл æмæ йæ бабæтт мæ къæдзилыл, æз æй раласдзынæн.Бæхы къæдзилыл æй абаста, æмæ йæ бæх раласта. Безан ын йе 'ссыртæ ралыг кодта, йæ сыгъзæрин ссыртæ, æмæ сæ бæхы фæсарны æрбаста, æмæ зæхмæ æрхæццæ сты ссыртæ.Бæхыл сбадт, рарасти æмæ ссыди Гургенмæ. Гурген йæ уындæй фæтарстис æмæ бæлас фесæфта...Æддæдæр ацыдысты æмæ:— Цæй, кæрдзын бахæрæм, — загъта Гурген.Æмæ æрбадтысты кæрдзын хæрыныл. Скъуывтой хуыцаумæ, хæрынц, нуазынц. Гурген сайдæй рацыдис Безаныл æмæ йæм тых хатыд кодта, тых нозт кæнын ын кодта, фæрасыг æй кодта, æмæ йын загъта Гурген:— Сгуыхгæ хорз фæкодтай, фæлæ ма ныр Апрасионы паддзахы чызг Манидзаны дæхицæн куы ракурис.Æмæ Безан загъта:— Уый хъуыддаг дæу нæй, фæлæ сбад дæ бæхыл æмæ ацу мæ фыды 'фсымæрмæ, Ростъоммæ, фæу хæрзæггурæггаг, æмæ дын ратлзысты де 'муæз сыгъзæрин.Стæй Гурген йæхинымæр загъта: «Расыг нæма у», — æмæ æрхъуыды кодта, цæмæй йæ бынтон расыг фæкæна. Йæхæдæг нозта афтид сыкъа, Безанæн та лæвæрдта дзаг сыкъа æмæ йæ бынтон ра-сыг фæкодта. Стæй та йын загъта:— Манидзаны куы ракурис.Безан æм ницыуал сдзырдта. Стæй йын Гурген загъта:— Гыццыл уал арацу-бацу кæнæм, кæд дæ нозты тæф æрцæуид. — Йæ къухыл ын ныххæцыдис Гурген æмæ йæ акодта, Апрасионты дзыхдон кæм уыдис, уырдæм ныххæццæ, æмæ йæ уым расыгæй аппæрста, хæцæнгарзæй йæм ницыуал баззадис, æрмæст йæ хъамайы йедтæмæ. Гурген æй ныууагъта афтидæй.Рацыдис Гурген æмæ хуыйы ссыртæ Безаны бæхæй систа æмæ сæ йæхи бæхыл сæвæрдта, сбадти йæ бæхыл, æмæ Даредзантæм куы бахæццæ ис, уæд дис кодтой Даредзантæ:«Ай барæг мах барæг куы у, йæ ехсы фелвæст æмæ йæ бæхы ныццавд дæр, æмæ Безан куы нæ у?! Æмæ кæд хуы Безаны бахордта, уæд Гурген куыд фервæзти?»Бахæццæ сæм ис Гурген дæр, æмæ йæ фæрсынц:— Безан цы фæци? Æмæ загъта:— Алчи йæ дзидзидайы хæстмæ æрвиты!.. Хуы йæ бахордта, æмæ хуыйы та æз амардтон, мæнæ йе 'осыртæ.Безанæн йæ нозты тæф куы 'рцыдис, уæд ракастис æмæ загъ-та: «Ай, мæнæ диссаг! Ай, кæм дæн æмæ ныр чердæм цæуон, уый куы нæ зонын!» Хъуыды кæны, æмæ æрхъуыды кодта. Хъæды къутæр-тæ дзы уыдис æмæ хъæды къутæртæй ралыг кодта, сарæзта хъæдын тæрхъус æмæ хъæдын егар, иу тæрхъус ауагъта æмæ йын иу егар йæ фæдыл бафтыдта, æмæ йын-иу æй йæ дзыхы æрхаста фæстæмæ Безанмæ.Уый фæстæ цæуын байдыдтой дондзаутæ. Æмæ Апрасионты Ма-нидзанæн уыдис фондзыссæдз чызджы лæггадгæнджытæ. Уыдон цыдысты дыгæйттæй иумæ, дыууæйæ-иу иумæ æрбадтысты, æмæ-иу Безан уьгцы тæрхъус æмæ егарæй куы хъазыди, уæд-иу æм кастысты. Афтæмæй уыцы фондзыссæдз лæггадгæнæджы се 'ппæт дæр рацыдыcты; загъта уæд Манидзан, чи йæ схаста, уыцы мадæн:— Акæс-ма, кæд мæ амонд чемæ у, уый миййаг æрцыдис. Кæсынц æмæ — Безан.Чызг хъуыдыйыл фæцис: «Куыд æй схонæм нæхимæ?» Уыцы чызтæн та уыдис хъалагъуртæ — фондзыссæдз гуымирыйы дуарæн мидæгæй, фондзыссæдз — æддейы, æмæ нæ уæндыдис чызг уыдонæй йе 'схонын. Æмæ æрхъуыды кодта чызг: «Цæй, æмæ йæм арвитон сылгоймаджы дзаума, уыдон скæндзæн йæ уæлæ æмæ ссæудзæнис уыцы чызджытимæ». Æмæ йæм рарвыста сылгоймаджы дзаума, æмæ йын куы загътой Безанæн: «Ацы дзаума скæн æмæ немæ рацу, æмæ дæ ничи базондзæн», уæд уый загъта: «Ау, уый та куыд?! Мæ сæрмæ куыд æрхæссон сылгоймаджы дзаума скæнын?!. Ацæут, æз æй агурдзынæн мæхæдæг».Бавдæлди æмæ хъæдмæ бацыдис, кæрз къæбæлтæ сарæзта фидар, æхсæвыгон ссыдис мæсыгмæ, фæстæрдыгæйты бахъуызыдис æмæ мæсыджы къулы къæбæлтæ садзын байдыдта, уыдоныл хизын байдыдта уæлæмæ-уæлæмæ æмæ схæццæ ис йæсæрмæ. Йæ сæрæй мæсыгæн уырдыгмæ æрхызтис æмæ æрхæццæ ис йæ уарзон Манидзанмæ, æмæ фæцин кодтой кæрæдзийыл сусæг цинæй.Иннæ абонæй иннæ абонмæ кæрæдзиуыл фæцин кодтой сусæг цинæй, стæй иннæ иннабон куы 'рцыдис, уæд сæ хъазын, сæ зарын æддæмæ хъуысын байдыдта æмæ гуымирытæ дуармæ гуыппытæ байдыдтой. Безан сæм радзырдта:— Цы кæнут, æнцад ут, кæннод уæм ацæудзынæн æмæ уæ фон-дзыссæдзы ныццæгъддзынæн мæ сыгъзæрин фистонджын хъамайæ, иннæты та фендзынæн хъæбысæй!Æмæ гуымирытæ загътой:— Цом, паддзахæн фехъусын кæнæм — дæ чызгæй зарыны, кафыны хъæр цæуы.Ацыдысты æмæ фехъусьш кодтой паддзахæн, æмæ паддзах загъта:— Уый уыдзæн Даредзантæй, æмæ уымæн фæндæй куы ницы скæнæм, уæд ын тыхæй ницы скæндзыстæм.Ацыдис æм паддзах йæхæдæг мæсыджы дуармæ æмæ йæм дзуры мидæмæ:— Безан, Безан, æддæмæ рацу! Адæмы уынд дæхицæн цæмæн хæлæг кæныс? Рагæй дæр уыцы чызг уыдис дæуæн аккаг, æмæ мæнæ чындзæхсæв скæндзыстæм, фæцин кæндзыстæм кæрæдзиуыл, æмæ дын æй хайыр хуыцау скæнæд.Безан рацыдис, æмæ паддзах чындзæхсæв сцæттæ кодта. Сбадын кодтой Безаны авд рæнхъы сæр, æмæ йæм лæвæрдтой нозт; авдырдæм гаджидæуттæ кæны Безан æмæ.иу рæнхъæн авд нуазы. Уайтагъд ыл фавтых ис нозт. Куы ахаудта, уæд загътой:— Цæй, ныр æй бабæттæм, — æмæ йæ бабастой фидар бæндæнтæй. Расыг лæг йæхи куы аивæзта, уæд сæ апырх кодта.Стæй та йæ бабастой рæхыстæй æмæ рæхысты дæр апырх кодта. Стæй загътой:— Уæдæ ма йын цы бакæнæм, рæхыстæ йæ куы нæ уромынц, уæд?Уæд Даредзантæй чи алыгъдис, ахæм, Ростъомæн йæ сау лæг, — йæ ном та хуындис Пиран, уый сын загъта:— Уый нæ бауромдзыстут бастæй, фæлæ ма йæ фенут, — дардтой Даредзантæ æрдынбос, æмæ ма йæм æрцагурут, кæддæра йæм нæй?Æрцагуырдтой йæ дзыппы æмæ дзы систой уæлдай æрдынбос, уыцы æрдынбосæй йын бабастой йæ къахы æнгуылдз æмæ рахиз къухы дыууæ æнгуылдзы, стæй сæ бабастой кæрæдзимæ æмæ къамбец-дзарм бастыгътой къупристыгъд,- уым æй цæвæрдтой, фидар ын бабастой йæ ком. Куы та ныуулæфыдис, уæд та йæ аскъуыдта.— Уæдæ цы бакæнæм? Ныр ын ралыг кæнæм йæ сæр, æмæ йæ базармæ ахæсдзыстæм, цъыфты йæ къахæй ратул-батул кæндзыстæм, æмæ нæ чи фæрса — кæй сæр у, уымæн зæгъдзыстæм: «Даредзанты Безаны сæр».— Ахæссæм æмæ йæ æртæ фæндаджы астæу æрцауындздзыстæм æмæ чи у, зæгъгæ, куы фарстæуа, уæд зæгъдзыстæм: «Даредзанты Безан».Ныр сæм Пиран хъуыста æмæ сын загъта:— Даредзантæн афтæ нæ баззайдзæн сæ туг, фæлæ йæ маргæ ма акæнут, уæрм ын скъахут æмæ йæ уым ныппарут, æмæ йыл уæле-йы ныффæлдахут стыр дур.Коммæ бакастысты, уæрм ын скъахтой æмæ йæ уым ныппæрстой, дыууадæс цæды гуымирытæй цы къæй æрластой, уый йыл ныффæлдæхтой. Йæ ус Манидзан сын балæгъстæ кодта:— Хъуывгъан ныддæттæн æмæ хъуывгъан сдæттæн ма мын дзы ныууадзут.Ныууагътой дзы æмæ йæхæдæг скодта Манидзан уьщы къæйæн йæ уæлæ халагъуд, цалынмæ йæхимæ æхца уыдис, уалынмæ фелхæдта кæрдзын дæр, алцы дæр, æмæ йын лæвæрдта уæрммæ. Стæй йæм æхца куынæуал уыдис, уавд курæг зылдис æмæ йын аф-тæмæй амал кодта, лæвæрдта йын хæринаг.Безаныл ацыдис уыцы уæрмы афæдз æмæ 'рдæг. Даредзантæм уыдис ахæм къус æвзистæй, æмæ дзы-иу ногбоны ныккодтаиккой бæгæны, æмæ-иу æм ныккастаиккой, федтаиккой-иу, цы зиан сыл цыда.ид, уый дæр, æмæ сыл цы хорз цыдаид, уый дæр.Ногбоны ныккастис Ростъом æмæ дзы федта, Безан мард кæй нæу, уый, æмæ ныххудти йæ дзыхыдзаг. йæ дыууæ æфсымæры загътой:— Куыннæ худай, махыл цы хорз æрцыдис: иунæг фырт нын уыдис, æмæ уый нал ис, ды худгæ кæныс уæддæр!Уæд сын Ростъом загъта:— Ма тæрсут, æгас у, фæлæ нæ хъæуы лæджыхъæды сæр, æмæ мах сфæнд кæнæм. Ахст у Безан. Апрасионтæм бацæуæм æмæ йæ рахæссæм.— Афтæмæй куыд бацæуæм, æфсæдтæ йедтæ нæ хъæуы. Уæд Ростъом загъта:— Нæ, афтæмæй цæугæ дæр нæу.Бавдæлдис Ростъом æмæ йæ фæллой цыдæриддæр уыдис — суæлдай сæ кодта æмæ балхæдта хорз хъуымац, хорз скæллад æмæ скодта уыдонæй фондзыссæдз теуайы уаргъы; иуырдыгæй фарс сыл сæвæрдта хъуымац, иннæрдыгæй фарс — уæйыг æмæ гуымирыйы. Æмæ йæ дыууæ æфсымæры дæр уыцы уæргъты мидæг бакодта. Стæй Апрасионты паддзахмæ барвыста: «Ахæм базаргæнæг къупец дæм фæ-цæуы, æмæ дæ магазинтæй стырдæр чи у, уый расыгъдæг кæн, алцы дæр асламдæр дæтдзæнис». Æмæ йæм æрбарвыста паддзах, «рацу», зæгъгæ, дзуапп.йæхи коса даст ныккодта Ростъом, йæ бæхы барц сæлвыдта, тæтæйраг худ ныккодта йæ сæрыл æмæ ацыдис уыцы фондзыссæдз теуаимæ, сæ уæргътæ сæ уæлæ, афтæмæй. Бацыдис Апрасионты горæтмæ æмæ магазин сыгъдæг уыдис. Æриста уæргъты уыцы магазины æмæ базар кæнын райдыдта: хъуымац сыхæлдта, скæллад сыхæлдта; гуымирыты, уæйгуыты ныууагъта бастæй магазины мидæг. Базар кодта, афтæмæй йæм æрбацыдис иу коса æмæ базар кæныныл схæцыдис; гуымирыйы фарсыл сбадти, туас йæ къухы, æмæ йæ фарсы мидæг нытътъыста. Гуымирымæ куы ныххæццæ ис туас, уæд фесхъиудта æмæ коса чи уыди, уый царыл сæмбæлдис. Коса йæ къухтæ кæрæдзийыл ныццавта:— Уæуу, мæнæ диссаг, чи æрхъуыды кæндзæнис уый æмæ Даредзанты Ростъом Апрасионты горæтмæ тæлфгæ базайраг æрхæсдзæни?!Ростъом æй фехъуыста æмæ йæм йæ къух батылдта, ма схъæр кæн, зæгъгæ. Рацыдис Ростъом, акодта йæ хибармæ æмæ йын загъта:— Ма схъæр кæн.Систа йын сыгъзæринтæ æмæ йын йæ дзыппытæ байдзаг кодта, ноджыдæр ма йы.н загъта:— Кæд ма дæм исты æвæрæн ис, уæд ма дын уым дæр ныккæнон.— Нал ис, —