Даредзанты кадджытæ - iratta.com : Осетия - Алания и Осетины

Даредзанты кадджытæ - iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/ ru Даредзанты кадджытæ - iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/yandexlogo.gif Даредзанты кадджытæ - iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/ DataLife Engine 9. ДАРЕДЗАНТÆ: РОСТОМ, ГИВИ, БЕЖА http://iratta.com/daredzanta/2424-9-daredzantae-rostom-givi-bezha.html (Вариант) Даредзантæ быцæу кодтой Напрационтимæ, уый тыххæй æмæ сын сæ чыз-джы, рæсугъд Манизæйы, куырдтой, уыдон та сын æй нæ лæвæрдтой. Сфæнд кодтой Ростом, Гиви, Бежа, сæ мадыфсымæр Гурген æмæ сæ хæрæфырт Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Tue, 19 Feb 2008 15:55:22 +0300

<div align="center">(Вариант)</div> Даредзантæ быцæу кодтой Напрационтимæ, уый тыххæй æмæ сын сæ чыз-джы, рæсугъд Манизæйы, куырдтой, уыдон та сын æй нæ лæвæрдтой. Сфæнд кодтой Ростом, Гиви, Бежа, сæ мадыфсымæр Гурген æмæ сæ хæрæфырт Пиран ацæуын хæцынмæ Напрационтимæ. Пиранмæ уыдис аст уæйыджы æвæрд, хох сыл-иу бафæлдæхта, хæст-иу куы фæци, уæд. Куы-иу бахъуыдысты, уæд та сæ-иу рауагъта. Ростомы къай баззади йæ фарсдзагæй. Хæстмæ куы цыдысты, уæд Ростом загъта йæ къайæн: «Мах ахæм мыггаг стæм, æмæ нæ фыдæлты хъуыддаг нæ ныууадздзыстæм. Лæппу куы уа, уæд нæм цæудзæни. Нысаны тыххæй та йыл тæгæры фæрдгуытæ йæ хъуырыл бакæндзынæ, кæннод ахæм мыггаг стæм æмæ кæрæдзийæн смаст кæндзыстæм. Ныггæнды йын уадзын бæх, мæ хъама йын уадзын нысанæн». Къуыритæ, бонтæ рацыди, æмæ лæппу радта кадджын Хуыцау. Рæзы лæппу авдæны, бон — дисны, æхсæв — уылынг. Скодта йын мад тæгæры фæрдгуытæ æмæ сæ лæппуйы хъуырыл бакодта. Лæппу бацыд ныггæндмæ æмæ бæхы йæ дыууæ хъусæй чъизийæ сласта, арыхъхъаг сапонæй йæ ныхсадта. Саргъ сæвæрдта дыууадæс æхтонгæй. Лæппу араст йæ фыдмæ. Мин суткæ кæм хъуыди цæуын, уым цыд иу бон. Æрсабыр кодта бæх быдыры, хæйрæг ыл сæмбæлд: — Дæ фæндаг раст, гыццыл лæппу. Хорз лæппу дæ, фæлæ чызгау дæ хъуырыл фæрдгуытæ цæмæн ис? Лæппу загъта йæхинымæр: «Дæлдзæх фæу, хæйрæг, ды мæ сайгæ кæныс». Йæ бæх æрцавта, дарддæр араст. Скъæры та йæ бæх æмæ та ногæй хæйрæгыл фембæлд. Бауайдзæф та йын кодта хæйрæг: — Хорз лæппу дæ, фæлæ фæрдгуытæ кæй дарыс, уый хорз нæу. Ацыди та лæппу, æртыккаг хатт та фембæлд хæйрæгыл. Лæппу фæмæсты æмæ йæ фæрдгуытæ æртыдта, саргъы базы 'хсæн сæ бавæрдта. Бахызтис, йæ фыдæлтæ кæм хæцыдысты, уырдæм. Иæ бæх суагъта сæ галуаны. Æрхуыссыдис лæппу йæ нымæтыл, бафынæй. Уыцы рæтæг Ростом æддæмæ рацыд, ракасти сæ галуанмæ. Загъта лæппуйæн: — Чи дæ, нæ быны мæлдзыг не змæлы, нæ сæрты цъиу нæ тæхы, цавæр куыдз дæ, афтæмæй æрбацыдтæ махмæ, — зæгъгæ. Лæппу загъта: — Куыдз дæр дæхæдæг æмæ хæрæг дæр. Кæрæдзиуыл сæхи ныццавтой, лæппу йæ фыды æрбырста. Ростом лæппуйы хъама фелвæста æмæ дзы йæ фырты срæхуыста. Лæппу ма йæ уд исгæйæ сдзырдта: — Хорз лæджы фырты нæ амардтай. — Чи дæ? — Ростомы фырт дæн, Даредзантæй. — Æмæ уæд дæ нысантæ кæм сты? Лæппу сæ бацамыдта. Ростом йæхи ныххоста, фæлæ гæнæн ницыуал уыд. Лæппу йæ уд систа. <div align="right">Радзырдта йæ Гæдиаты Алыксандр Гшолайы фырт. Ныффыста йæ Лйянты Елизаветæ, 1971 аз. Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет, уырыссаг литературæйы кафедрæйы архив, 1971 аз.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Дзæуджыхъæу 2007. Дыккаг баххæстгонд рауагъд <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

Даредзанты кадджытæ http://iratta.com/2007/10/27/daredzanty-kaddzhytae.html 1. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАНЫ РАЙГУЫРД 2. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ÆФСÆН УÆЙЫГ 3. АМРАН, БАДЫРИ ÆМÆ МЫСЫРБИ 4. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ПАКЪУЫНДЗÆ 5. АМРАН ÆМÆ ЦУАНОН 6. ДАРЕДЗАНТЫ ХЪАРАМАНЫ ФЕСÆФТ 7. БЕЗАНЫ ТАУРÆГЪ 8. ДАРЕДЗАНТЫ РОСТЪОМ ЙÆ ФЫРТЫ КУЫД АМАРДТА 9. ДАРЕДЗАНТÆ: РОСТОМ, ГИВИ, БЕЖА 10. РОСАППЫ ТАУРÆГЪ Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Sat, 27 Oct 2007 01:21:10 +0400

1. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАНЫ РАЙГУЫРД 2. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ÆФСÆН УÆЙЫГ 3. АМРАН, БАДЫРИ ÆМÆ МЫСЫРБИ 4. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ПАКЪУЫНДЗÆ 5. АМРАН ÆМÆ ЦУАНОН 6. ДАРЕДЗАНТЫ ХЪАРАМАНЫ ФЕСÆФТ 7. БЕЗАНЫ ТАУРÆГЪ 8. ДАРЕДЗАНТЫ РОСТЪОМ ЙÆ ФЫРТЫ КУЫД АМАРДТА 9. ДАРЕДЗАНТÆ: РОСТОМ, ГИВИ, БЕЖА 10. РОСАППЫ ТАУРÆГЪ

10. РОСАППЫ ТАУРÆГЪ http://iratta.com/2007/10/26/10-rosappy-tauraeg.html Росаппæн уыди æртæ сывæллоны, дзидзидайтæ. Росапп тыхгæнæг лæг уыдис æмæ тых кодта йæ мыггагæн дæр, иннæ хъæубæстæн дæр æмæ загътой: — Аимæ ницы бакæндзыстæм, куы нæ йæ амарæм, уæд гæнæн нæй. Æмæ амардтой Росаппы æууæнкæй, уый йедтæмæ йæм нæ уæндыдысты. Баззадысты æртæ сывæллоны, сæ нæмттæ: Автандил, Талиар æмæ Придон. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Fri, 26 Oct 2007 18:18:06 +0400

Росаппæн уыди æртæ сывæллоны, дзидзидайтæ. Росапп тыхгæнæг лæг уыдис æмæ тых кодта йæ мыггагæн дæр, иннæ хъæубæстæн дæр æмæ загътой: — Аимæ ницы бакæндзыстæм, куы нæ йæ амарæм, уæд гæнæн нæй. Æмæ амардтой Росаппы æууæнкæй, уый йедтæмæ йæм нæ уæндыдысты. Баззадысты æртæ сывæллоны, сæ нæмттæ: Автандил, Талиар æмæ Придон. Ахастой æртæ сывæллоны æмæ сæ иуы хурыскæсæнырдыгæй быдыры аппæрстой, иннæйы хурныгуылæнырдыгæй быдыры, æртыккаджы аппæрстой Моргъахъандзалы быдыры. Ныууагътой сæ афтæмæй, æмæ æрцыдысты сæ хæдзæрттæм. Цы фæллой сæм уыдис, уый сын байуæрстой. Хурыскæсæнырдыгæй кæй аппæрстой, ууыл саг сахуыр ис æмæ йын дзидзи дардта; хурныгуылæнырдыгæй кæй аппæрстой, ууыл мæличчы цуанонтæ сæмбæлдысты æмæ йæ уыдон ныххастой мæликкæн; Моргъахъандзалы быдыры кæй аппæрстой, ууыл дæр Моргъахъандзалы быдыры цуанонтæ сæмбæлдысты æмæ йæ бахастой мæликкæн. Хурыскæсæны цуанонтæ иухатт рацыдысты æмæ ницæуыл сæмбæлдысты, фæстæмæ афтидæй аздæхтысты. Саг сывæллонæн дзидзи дары бæласы бын; ауыдтой йæ цуанæттæ æмæ загътой: — Дæлæ саг, дæлæ саг! Кæй фенæм, уый куы нæ ауадзæм, кæн фехсæм, уый куы нæ аивгъуыйæм. Æмæ саг агæпп ласта сæ хъæлæбамæ. Сывæллон ныцъæхахст ласта æмæ джихау баззадысты. Саг куы адард ис, уæд æй сывæллон дæр асырдта æмæ йæ разæй фæцис. Æрцыдысты афтидæй мæликмæ æмæ сын мæликк загъта: — Цæй афтидæй æрцыдыстут? Уыдон загътой: — Диссаг федтам! — Æмæ цы диссаг? — Саг сывæллонæн дзидзи дардта, нæ хъæлæбамæ алыгъди, сывæллон фестадис, асырдта йæ æмæ саджы разæй фæцис — бæгънæг сывæллон! Æмæ уый тыххæй æрцыдыстæм афтидæй. — Æмæ йæ не 'рцахсдзыстут, нæ бафтдзæнис уæ къухы? — Æнæ амаргæйæ нæ бафтдзæн нæ къухы! — Хуыцау бахизæд, ма амарут, удæгасæй йæ хъуамæ æрхæссат! Æмæ цыдысты алы бон дæр, æмæ не 'фтыди сæ къухы. Æмæ сæ къухы куы не 'фтыди, уæд къулбадæг усмæ ныццыдысты æмæ йæ бафарстой: — Афтæ æмæ ахæм хъуыддаг у, æмæ йын цы бакæнæм? — Æртæкъахыг хæлаф бахуийут æмæ йæ сырдты слидзæн зæнгыл(Слидзæн зæнгыл — ома къæдзæхы рындзыл.) цæвæрут, æмæ уый адæймаг у, куы йæ фена, уæд æй йæ уæлæ скæндзæнис. Æмæ дыууæ къахы йæ уæлæ уыдзысты, æртыккаг къахæй тыхсгæ кæндзæн, афтæмæй йæ æрцахсдзыстут. Ацыдысты æмæ цæвæрдтой уыцы сырдты слидзæн зæнгыл хæлаф, се 'рдæг скъæргæ скодта цуанæттæн, се 'ннæ 'рдæг рындзыл баззадис, æмæ цалынмæ хæлаф акодта йæ уæлæ, уæдмæ фæлыгъди сывæллон сырдты разæй. Стæй дзы тыхсын байдыдта, æмæ йæ, рындзыл чи бадтис, уыдон æрцахстой, рахастой йæ æмæ йæ мæликмæ æрхастой. Мæликкæн æхсызгон куыннæ уыдаид! Нæ йын уыдис зæнæг иу чызг йедтæмæ, æмæ йæ хъуамæ схъомыл кодтаид йæхи лæппуйы хуызæн. Дарæс ыл кодта, æмæ йыл дарæс нæ лæууыдис, — сау сыгъдонæй-иу йæ фæрстыл æркалдысты. Хæринаг ьга лæвæрдта, — хæринаг дæр нæ хордта, кургæ дæр нæ кодта. Æмæ загъта мæликк: — Куыд æмбисонд у, хæргæ дæр нæ кæны, мæлдзæнис! Фарста адæмы. Иу ус ын афтæ, — къулбадæг ус уыди: — Уый у Даредзанты мыггагæй, æмæ йыл цалынмæ сæхи мыггагæй исчи ном сæвæра, уалынмæ нæ бахæрдзæнис, нæдæр ыл дарæс фæлæудзæнис. — Æмæ кæм уыдзæнис сæхи мыггагæй? — Ис, — бацамыдта йын, — иу хъæуы иу ус, æмæ уый æрбакæ. Æмæ усы æрбзкодта, æмæ хицæн уаты бадтис, æмæ йæм уырдæм бадзырдта ус: — Бахæр, бахæр, Талиар, нæ хæрынæй ницыуал — цагъды уæлдай ма ды дæ! Бахордта, дзургæ дæр скодта, дарæс скодта. Æмæ мæликк загъта усæн: — Ам лæуу ныр, æмæ дæ фæдардзынæн, цыма уымæн йæ мад дæ, уыйау. Æмæ ус ныллæууыди уым. Йæ ном хуынди Масмат. Хъомылтæ райдыдта лæппу æмæ схъомыл ис. Цуаны цæуын байдыдта цуанæттимæ, цуанæттæ дыууадæсæй цыдысты æмæ-иу уыдон дыууадæсæй цы мардтой, уый-иу дыууæ ахæмы мардта: сагтæ, сæгуыттæ, дзæбидыртæ, æмæ-иу сæ æрхаста йæхæдæг иунæгæй. Цуанæттæм хъыг кæсын байдыдта æмæ загътой: — Амæн куы ницы амал ссарæм, уæд ныл тых кæнын байдыдта! Æмæ загътой æлдарæн: — Талиарæн йæ бон бирæ у, фæлæ дын йæ цæст ницы уарзы, уый йедтæмæ дын æрыскъæрид сырдты удæгасæй, дæ кæрты дын сæ бакæнид. Басидти Талиармæ мæликк: — Æрыскъæр ма сырдты удæгасæй, кæд мын дæ цæст исты уарзы, уæд, æмæ сæ фенон. Уый йын загъта: — Æмæ сæ цы кæныс? Æз дзы æрыскъæрдзынæн! — Æрыскъæр уæдæ, — загъта æлдар. Хъыг фæкасти Талиармæ, цуанæтты тыххæй загъта: — Мемæ рарвит се'ппæты дæр! — Æмæ цуанæтты йемæ акодта се'ппæты дæр, хъæдмæ сæ бакодта æмæ сын цыбыр хъилтæ фæкæиын кодта, скæнын сын сæ кодта æргъæмттæ æмæ загъта: — Гъеныр ам, хъæды кæрон, лæуут, æргъæмттæ уе 'ккой скæнут, æз раскъæрдзынæн сырдты хъæдæй. Æмæ бацыдис хъæдмæ, йæ сæрмæ ссыдис æмæ сыл схъæр кодта, уарийы хъæр, цæргæсы ахст, йæ æрдынбос скъæрцц-къæрцц кодта сармадзаны хуызæн æмæ сæ хъæды кæронмæ æрхæццæ кодта. Цуанæттæн загъта: — Гъеныр ме 'мдзу кæнут, æмæ-иу чи фездæха сырдтæй, гъе уый-иу цæвут уыцы хъилтæй. Æргъæмттæ се 'ккой æмæ йе 'мдзу кæнынц, æмæ сырдтæй чи фездæхы, уый фехсы хъилæй, æмæ фæстæмæ раздæхы. Æмæ сæ æрыскъæрдта кæртмæ: саг уæд, сæгуыт уæд, дзæбидыр уæд, — се'ппæт дæр, æмæ сæ кæрты бакодта æмæ мæликмæ дзуры: — Ракæс ныр, фен сæ! Ракастис æмæ сыл фæцин кодта, федта сæ. — Цæй, ныр сын цы кæнæм? Талиар ын загъта: — Цы сын кæныс, уый сын кæн; ацу æмæ дзы æрцахс æмæ дзы аргæвдæм. Мæликк ныциыди, æмæ кæм куымдтой уымæн ахсын! Æмæ Талиарæн загъта: — Дæхæдæг дзы æрцахс, мæнæн нæ комынц! Æрцахста иу сæрджын саг, æмæ йæ аргæвстой. — Иннæтæн цы дæ зæрды ис? — Ауадз сæ ныр, — зæгъгæ, загъта. Ауагъта сæ æмæ быдыры чи чердæм афардæг, чи чердæм. Цуанæттæ та загътой: — Ай фыдбылыз æмбалыл фæхæст стæм æмæ нæ хъиамæтæй мары: абон нын цы хуызæн хъиамæт фæкæнын кодта, — нырæй фæстæмæ ноджы тынгдæр! Цуаны та ацыдысты. Ахæм ранмæ йæ акодтой, æмæ сырд кæм нæ уыдис: уыдон дæр æрцыдысты афтидæй, уый дæр æрцыдис. Иу дуредзи æрхаста, афтæмæй. Цуанæттæ та мæликмæ бацыдысты: — Уымæн дын йæ цæст ницы уарзы, — иу маргъы мыггаг æрхаста, æмæ диссаг, æмæ йæ дæуæн нæ дæтты, йæхимæ йæ цæвæрдта! Баоидтис æм мæликк æмæ йын бустæгæиæгау афтæ: — Цавæр маргъы мыггаг æрхастай, дæ цæст мын æй куыннæ уарзы! — Цъиу, чызджы хъазæн цъиу, æндæр куы ницы у, — загъта йын Талиар, — æмæ йæ дæ чызгæн балæвар кæндзынæн. Чызг та бадтис мæсыджы хицæн ран. — Схæсс æй æмæ йæ балæвар кæн уымæн. Схаста йæ æмæ йæ балæвар кодта чызгæн. Чызгæн йæ ном хуындис Старедзан. Æмæ та цуанæттæ бацыдысты уæд мæликмæ æмæ йын загътой: — Æппæтдæр йæ бон бауид Талиарæн, æмæ дын райсид Индиеты паддзахы æмæ дын æй скæнид дæхицæн кæстæр! Басидтис æм æлдар æмæ йын загъта: — Индиеты паддзахмæ æнæ бафæлваргæ нæй! — Æрæмбырд кæн æфсæдтæ. Æмæ арвыста æфсадхон, æмбырд кæнынц æфсæдты; бирæ дзы æрæмбырд ис, афтæ Талиар, чызджы цы мад схаста, дзыцца, зæгъгæ, уымæн афтæ: — Старедзанимæ куы баныхæстæ кæниккам, æрмæст рудзынгæй. Ус загъта: — Баныхас кæнут. Æмæ рудзынгмæ схызтис Талиар æмæ фæныхас кодтой. Стæй æмбис æмбьпрд куы фесты æфсæдтæ, уæд та загъта: — Къæсæрæй мæ ныхас кæнын бауадз. Ус ын загъта: — Хо æмæ æфсымæр стут, фæнды иумæ бадут. Æмæ та йæм къæсæрмæ бацыд æмæ та фæныхас кодтой. Æфсæдтæ æмбырд куы фесты, уæд æм бацыдис æртыккаг хатт, стъолыл æрбадтысты æмæ ард бахордтой: — Ды цæуыс æфоæдты разæй. Индиеты, æвæццæгæн, мæнæй рæсугъддæр уьгдзæнис, ды мæн йедтæмæ искæй куы бауарзай, уæд ард дæуыл фæцæуæд. — Æмæ Талиар дæр загъга: — Æфсæддон лæг мæлын дæр зоны, сахъат дæр фæразы, ды дæр мæн йедтæмæ искæмæй мой куы скæнай, уаея уыцы ард дæуыл фæцæуæд. Æмæ кæрæдзийыл фæцин кодтой худгæйæ дæр, кæугæйæ дæр, рараст сты, фæйнæрдæм ацыдысты. Æфсæдтыл фæзылдис Талиар æмæ сьш загъта: — Цом иузæрдыгæй, — æмæ арастис сæ фыццаг. Райстой сæ хæсты тырыса æмæ цæуынц хъазгæ, худгæ. Бахæстæг сты Индиетмæ æмæ Индиеты паддзах фехъуыста: — Талиар дæм æркæны æфсæдтæ. Æмæ загъта Индиеты паддзах: — Уый фæндæй куы нæ фæсайæм, уæд æнæуи ницы сараздзыстæм... Уый у Даредзантæй. Сбадын кодта барджытæ æмæ йæм сæ рарвыста: — Ацæут æмæ йын зæгъут: «Де 'фсæдты бын нæ ма фæкæн, фæлæ де 'фсæдты фæстæмæ аздах». Ацыдысты æмæ йын загътой. Даредзантæн цы дзырд загътаис, ууыл æууæндыдысты, сæхуьидтæг дæр цы даырд загътаиккой, уый дæр æххæст кодтой. Æмæ æфсæдты фæстæмæ аздæхта. Уыдис уым йæ фыдæн зонгæ лæг, уыцы зонгæ лæг чи у, уый йæ бæхыл абадти, афтæмæй йæм рацыдис æмæ загъта: — Даредзантæ, æнамонд мыггаг стут, уый æфсæдтæ æмбырд куы кæны, уæд ды де 'фсæдты цæмæн аздæхтай? Кæд дæ дзырд нæ уырны, уæд уæлæ хохы бæрзондмæ ссу æмæ уырдыгæй акæс. Арв сыгъдæг куы уа, Индиетгом мигъ тъысгæтæй куы лæууа, уæд уый у, кæй æмбырд кæны, уыцы æфсæдтæн сæ лулæйы фæздæг æмæ сæ бæхы комы тæф. Уæд дæ бауырнæд. Ссыдис хохы бæрзондмæ æмæ акасти, бæлвырд афтæ уыд, æмæ æфсæдтæм арвыста: — Фæстæмæ куыд раздæхат, афтæ. Раздæхтысты фæстæмæ æмæ сæ боныцъæхæй ныццагътой. Талиары æфсæдтæ цас цагътой, æртæ ахæмы йæхæдæг цагъта Талиар, æмæ Индиеты æфсæдты ныццагътой бынтон. Уæд паддзахмæ бацыдысты: — Цы зæгъыс? Паддзах загъта Талиарæн: — Дæ фыдæн дæр дын уыдыстæм хъалондар, дæхицæн дæр дын уыдзыстæм афтæ. Паддзахæн Талиар йæ къух æрфыссын кодта уый тыххæй. Æмæ аходæн сарæзтой, бахордтой аходæн æфсæдтæ æмæ уыдон дæр. Раздæхти Талиар фæстæмæ йе 'фсæдтимæ. Æфсæдтимæ куы раздæхти, уæд ссардта Индиетгомы кæлмæрзæн æмæ йæ систа. Кæлмæрзæны ахæлиу кодта æмæ Индиетгом бамбæрзта, æрбатыхта та йæ, æмæ армыдзаджы йедтæмæ нæ уыд. Уæд загъта Талиар: — Ай дæр хорз дзаума у, — хур боны мын мæ ус Старедзаныл бындз абадын нæ бауадздзæн. Æрбацыдысты мæличчы хæдзармæ, æмæ загъта мæликкæн: — Гъе ныр Индиеты паддзахы райстон, æмæ дын уыдзæнис хъалондар. Æмæ рацыдысты бонтæ, къуыритæ. Мæликк басидтис Талиармæ æмæ йын загъта: — Талиар, дæ хойæн мойы афон у ныр, æмæ йæ моймæ радтæм. Æмæ йын Талиар загъта: — Дæ чызг у, — моймæ нæ дæттыс, уæддæр дæ бар у, — нæ йæ дæттыс, уæддæр дæ бар у. — Уæдæ йæ раттæм хурныгуылæны мæличчы фыртæн. — Ратт, — зæгъгæ, загъта. Æмæ йæм арвыста хурныгуылæны мæликмæ: — Дæ фыртæн дын мæ чызджы аккаг кæнын. Уый цинæй мæлгæ рацыдис йæ фыртимæ, йæ чындзхæсджытимæ æмæ йæ цы хъуыдис, уыдонимæ. Æмæ æрбацыдис, — чындзæхсæв кæнынц. Старедзан Талиармæ æрæрвыста: — Цы кæныс, цæмæн фæсайдтай дæ ард, дæ сомы? Талиар загъта: — Æз нæ фæсайдтан, кæд фæсайдтай, уæддæр ды. Чызг загъта: — Æз нæ фæсайдтон, æз мæ сæрæн хос кæндзынæн ныр. Æмæ йæхи батухын кодта хъарм дзаумайы мидæг æмæ чырыны цæвæрын кодта йæхи, фурд сæм хæстæг уыдис, фурды йæхи баппæрста æмæ йæ аласта фурд. Талиар æй куы бамбæрста, ома, чызг йæхи доны баппæрста, уæды онг сæм не 'ссыди чындзæхсæвмæ. Стæй сæм мæсты цыд бакодта æмæ сиахс лæууыдис кæронырдыгæй, фелвæста сиахсы æмæ йæ зæххыл ныццавта. Лæг ныппырх ис. Талиар мæликкæн загъта: — Гъеуый у дæ хорз сиахс! — фездæхт фæстæмæ, йæ бæхыл абадтис æмæ ралыгъд. Æмæ 'йе 'ммыггаг Талиарæн, Масмат, уый йæм хъæр кæны: — Ма мæ ныууадз, ма мæ ныууадз! Бæх æм фæстæмæ фездæхта, йæ фæсарц æй баппæрста, æмæ алыгъдысты. Чызджы фыд, мæликк, йе'ннæ чызджы æрфарста: — Цы фæцис дæ хо? — Нæ зонын, доны йæхи баппæрста. — Чи сæ зыдта, адон кæрæдзийæн уарзон сты, уый? — загъта мæликк. — Ничи сæ зы.дта, Тамаредзи æмæ Маематы йедтæмæ. — Æмæ цы фæци Масмат? — Алыгъди йемæ Талиарæн. — Æмæ Тамаредзи та кæм и? — Уый мæнæ ам и. — Ракæнут-ма йæ. Æмæ йæ ракодтой. Æнæдомд уырсы къæдзилыл æй бабаста æмæ йæ ауагъта, æмæ йæ ныппырх кодта быдырты. Талиар æмæ йæ хо, Масмат, фæцыдысты бон-изæрмæ, Стæй сыл æрталынг ис. Куы сыл æрталынг и, уæд саг амардта Талиар. Зынг нæ уыди, быдыры астæу уыдысты, æмæ иу хохæй рухс ссыдис. Масматæн афтæ зæгъы: — Ам лаэуу, бæхы фарсмæ, ма тæрс, бæх дæм ницы æрбауадздзæн, æз зынг æрдавон. Ацыд Талиар æмæ бацыд уыцы хохмæ, рухс кæцæй цыд, уырдæм бахъæр кодта. — Гъе, хæдзаронтæ, зынг ма мын раттут! Уый уыдис æртæ уæйыджы хæдзар, æмæ хнстæр чи уыдис уæйгуытæй, уый кæстæрæн афтæ зæгъы: — Марадз-ма, ауай æмæ йæ æрбадав, цалынмæ не 'хсæвæр цæттæ кæнæм, уалынмæ йæ сфизонæг кæнæм. Фестади кæстæр уæйыг æмæ йæм рауадис, æмæ йæм куы февнæлдта Талиармæ, уæд æм Талиар февнæлдта йæхæдæг, фехста йæ æмæ иннæ хохыл сæмбæлди уæйыг, ныппырх ис уым. Иинæ дыууæ уæйыджы кæсынц æмæ загътой кæрæдзийæн. — Марадз-ма, ауай йæм, уыцы æвзæр æй йæхæдæг хæры миййаг! Æмæ та йæм иннæ уæйыг куы рахæццæ, уæд та уый дæр фехста, æмæ та уый дæр йе 'фсымæры бынаты сæмбæлди. Уæд хистæр уæйыг чи уыд, уый сыстади йæ бынатæй æмæ загъта: — Адон æй сæхуыдтæг, цыдæр, хæрынц,— æмæ йæм куы рахæццæ, уæд ын Талиар йæ галиу сæры фахс ныццавта æмæ рахиз сæры фахсæй йæ магъз акалдис; уый дæр афтæ ныммардта æмæ загъта: — Цон ныр, зынг ма кæдæм хæссон, ай мын мæнæ хæдзар дæр, фæллой дæр. Ацыди æмæ йæ хойы дæр, саджы мард дæр рахаста, ссыди уæйгуыты хæдзармæ, æрбадтысты уым, се 'хсæвæр—цæттæ, бахордтой æмæ бахуыссыдысты. Райсомы сбон ис, сыстадысты æмæ загътой: — Ныр нын ам цæрынæн сбæздзæнис, — æмæ разылдтытæ кодтой йæ алыварс æмæ дзы нцкуы уыд уæйыг дæр æмæ уæйыджы хæдзар дæр. Æрцыдис, дæлгоммæ ныххаудта æмæ кæуы, йæ усаг йæ зæрдыл куы æрбалæууыди, уæд. Æмæ йын Масмат зæгъы: — Фурды йæхи баппæрста, æмæ уый дæ къухы нал бафтдзæнис, кæугæ мауал кæн. Стæй йын загъта Талиар: — Нæ, æз куы нæ фæцæуон уый фæстæ, уæд гæнæн нæй. Æз ныр цуаны цæуын. Æмæ арастис цуаны. Бирæ фæзылдис æмæ афтыд Индиеты зæхмæ æмæ уыцы ран хъæдмæ куы бацыдис æмæ йæ зæрдыл куы 'рлæууыдис йæ уарзон, уæд бафынæй æмæ йæ хъæлæсæй цæхæр калдис хъæды астæу; хъæдыл арт бафтыдис йæ цæхæрæй. Индиеты паддзах чи уыдис, уый хæцынмæ уыд æмæ райста зæххытæ. Йе 'фсæдтимæ фæстæмæ æрцыдис, акастис, æмæ хъæд фæздæг куы уагъта, уæд загъта: — Ау, æз бæстæ куы басастон æмæ куы райстон, æмæ мæхиуыл тых куы сæмбæлдис ныр! Чи уыдзæнис уый, чи мын бафтыдта мæ хъæдыл арт? — Сбадын кодта æртæ барæджы:—Ацæут æмæ бабæрæг кæнут, чи йыл бафтыдта арт. Уыцы æртæ барæджы ацыдысты æмæ ссыдысты уыцы артмæ. Кæсынц æмæ дзы ницы уынынц бæхы æмæ лæджы йедтæмæ, — лæг хуыссы, бæх йæ фарсмæ баст. Æмæ фæздæг дæр уый хъæлæсæй кæлы, арт дæр уый хъæлæсæй кæлы. Æмæ загътой: — Ныр æм цом афтæ æргом, разæрдыгæй, уæд нæ тыхгæнæг хондзæн, фæстæздыгæй йæм цом, уæд та нæ хондзæнис хуыснæг. Цæй, æмзз йæм фæрсæрдыгæй бацæуæм. Æмæ йæм фæрсæрдыгæй бараст сты. Талиар фехъал ис, — бæх æй фæхъыгдардта. — Гъейт, дæ бындар фæуай! — февзыста йæм ехсæй. Æмæ дыууæ чи уыдысты, минæвæрттæй, уыдон ехсы дымгæ фæхаста, æртыккаг чи уыдис, уый ехсы тъæпæны бын фæцис æмæ йæ ехсимæ æрбаласта. — Цы дæ, цавæр дæ? — зæгъгæ, нæ фæрсы. — Æз дæн, мæн Индиеты паддзах æрбарвыста, цавæр дæ, цы дæ, уый базонынмæ. — Дæн æз хъыгджын лæг, æмæ бахатыр кæнут, хъæдыл арт кæй бафтыдис, уый тыххæй. Ацу, зæгъ æлдарззн, куыд мьгн бахатыр кæна, афтæ. Ацыдис уыцы минæвар æмæ загъта: — Хъыгджын лæг у, æмæ зæгъы: «Куыд мын бахатыр кæна æлдар». — Райсом боныцъæхæй æмбæлдзыстæм æмæ йын уæд бахатыр кæндзыстæм. Фæстæмæ та Талиармæ æрбацыдис уыцы лæг æмæ йын загъта: — Боныцъæхæй дыл æмбæлдзыстæм. Уый йын загъта: — Ацу уæдæ æмæ йын зæгъ: «Æппындæр мыл ма сауæрд». — Æмæ йæм дыууæ дуры радта: — Гъеуыдонæй дæ сæр дæр цæв, дæ фæрстæ дæр цæв; афтæмæй-иу æрдиаг кæнгæ бацу, — æппындæр ыл, зæгъ, ма сауæрд. Æмæ дыууæ дуры йæ дыууæ къухы ахаста æмæ йæ сæр дæр надта, æмæ йæ риу дæр надта. Цалынмæ паддзахы размæ бахæццæ, уалынмæ фæцыдис йæхи нæмгæ, стæй ма гъе уыцы иу дзырд скодта: — Гъер дæ мæ тæригъаад уæд, ма сауæрд æппындæр, — афтæ мын загъта, — æмæ фæмард уыцы лæг. Цы 'фсæдтæ йæм уыдис æмбырд Индиеты паддзахмæ, уыцы 'фсæдтæ нæ, фæлæ ма ноджыдæр æфсæдтæ æрæмбырд кодта. Æмæ йæм райсом боныцъæхæй ссыдис хъæдмæ, æмæ йæ алыварс æрбадтысты æфсæдтæ æртæвæрддзыгæй. Бон куы фæцъæх ис, уæд ыл райдыдтой хæцын. Уый хуыссыдис, йæ нымæт йæ уæлæ, афтæмæй, йæ бæх йæ фарсмæ. Æмæ йæ æхстой фатæй, æмæ иу фаты æрттигъ куы æруæззау ис нымæтыл, уæд-иу сæ бæх йæ къæдзилæй ныццавта æмæ афтæмæн æфсæдты цагъды кодта. Фæхæцыдысты бирæ. Стæй Талиар сыхъал, рзкастис. — Уæу-уа, ай цы сты, цавæр сты? Æмæ йæ æхсынц ноджыдæр, фæлæ дзы фаты æрттигъ нæ ныхсы. Æрбадтис, йæхи ныхсадта, кæрдзын бахордта, йæ бæхыл саргъ сæвæрдта, йæ къæдзил ын балхынцъ кодта æмæ ма дзы æртæ хъисы ныууагъта æнæ 'лхынцъæй. Индиеты æлдар хъæр кæны: — Чердыгæй аирвæза, уымæн стыр æфхæрд бакæндзынæн! Талиар йæ бæхыл сбадти æмæ, æлдар чердыгæй хъæр кодта, уыцырдæм бæх фезмæлын кодта, уыцырдыгæй цы адæм уыдис, уыдон иууылдæр йæ кардæй ныццагъта, стæй бæхы къæдзилыл цы æртæ хъисы уыди, уыдон дæр ныццагътой адæмы, паддзахы цонг дæр ахауын кодта æмæ аирвæзт. Ацыдис Талиар, æмæ йæ йе'фсымæр Придон фæстейы асырдта. Талиар разæй уыд, æмæ комы нарæгмæ куы бахæццæ, уæд дзы æртæ уæйыджы бадтысты хъалагъур, уыцы комы нарæгыл ннкæй уагътой цæуын уыцы æртæ уæйыджы, æмæ сæм Талиар куы бахæстæг ис, уæд загъта æртæ уæйыгæй сæ иу: — Мæнæн æрбацæуы бæх. Иннæ загъта: — Æмæ мæнæн йæ дэаума не 'сбæздзысты? Æртыккаг загъта: — Æмæ мæнæн йе 'хца не' сбæздзысты? Талиар сæм сдзырдта: — Кæй хæдон æмæ хæлафы кой кæнут, кæ? — дыууæ уæйыгмæ февнæлдта, кæрæдзиуыл сæ ныццавта æмæ сæ уæлвæндаг баппæрста. Иннæуыл фæхæцыдис æмæ йæ донæн фаллаг фарсмæ фехста: йæ сæр мидæмæ къæдзæхы ныссагъд, йæ къæхтæ атилатил кæны. Йæхæдæг ацыдис, ныууагъта сæ. Йе 'фсымæр Придон уырдæм куы æрбахæццæ ис, уæд бакаст æртæ уæйыгмæ æмæ сæ фæрсы: — Цы кодтат? — Фыдæбойнаг фод, ам иу барæг æрбацæйцыдис æмæ йæ нæхицæн байуæрстам, гъемæ нын ахæм митæ бакодта. Кээлмæрзæн сыл асæрфта, æмæ сдзæбæх сты дыууæ. — Уæртæ уый та цавæр у, фаллаг фарс? — Уый дæр не'мбал у. — Уæдæ мæ уый бæрц не'вдæлы мæн, фæлæ гъа мæнæ кард æмæ йæ скъахут. Ныууагъта сæ æмæ ацыдис, асырдта фæстейы Талиары. Талиар бахæццæ ис быдырмæ, фурды былыл æрбадтис, йæ ус та йæ зæрдыл куы 'рлæууыдис, уæд фурд ныххуыпп ласы æмæ-йæ ныссур кæны. — Цы кæнон, кардæй ныццæвæн дæуæн нæй, топнæй ныццæвæн дæуæн нæй, мæ уарзоны мын ды фæластай æмæ дын мæ бон гъе уый у æмæ дын гъе уый кæнын, цæуын дæ нал уадзын. Йе 'фсымæр дæр æй баййæфта æмæ йæ иувæрсты ацыдис. Калак-хъæу хæстæг уыдис уыцы фурдмæ, æмæ калак-хъæумæ баздæхтис. Талиар бирæ куы фæкуыдта, фурд бирæ куы фæхуыппытæ кодта, уæд йæ цæссыг йæ алыварс цæппузыр сæнхъызти. Придон дæр калак-хъæумæ бахæццæ ис. Æмæ кæронырдыгæй хъæуæн богамæдзоджы хæдзар уыдис, æмæ уырдæм баздæхтис Придон æмæ бадзырдта. Ус æм ракастис æмæ йæм сдзырдта: — Фысым мын нæ фæуыдзынæ? — Цæуылнæ, — загъта ус. Æмæ æрфистæг ис, уым æрхызтис æмæ усы фæрсы: — Мой дын нæй? — Ис. — Æмæ кæм ис? — Уæлæ куывд кæнынц æмæ куывды. — Æмæ кæм бадынц? — Хъæуы астæу иу стыр хæдзар ис, æмæ уым бадынц. — Цон, уæдæ, сæм æз дæр цæуын. Æмæ йын ус бацамыдта, хæдзары кæм бадтысты, уый. Æмæ сæм Придон бацыдис. — Уазæг! — зæгъгæ, бахъæр кодта. Рауадысты йæм, бакодтон йæ мидæмæ æмæ йæ рæнхъыл æрбадын кодтой. Æмæ, гъе уыцы богамæдзог чи уыдис, уый фарсмæ бадт фæцис. Куы анызтытæ кодтой, уæд богамæдзог афтæ зæгъы: — Ай мьш цы æрбадын кодтат мемæ? — æмæ фестайи богамæдзог. Придон ын йæ цонгыл æрхæцыдис: — Сбад, — зæгъгæ, йьгн йæ цонг æрыскъуыдта æмæ йæ фæсбандонмæ сæппæрста, йæхæдæг йæ дзæбæхдæр цонджырдыгæй абадтис. Фсстадис та йæм ноджы, æмæ та йын йæ дыккаг цонг дæр æрыскъуыдта. Цæнгтæ йыл нал уыд, фæлæ йæм дæндагæй фæлæбурдта. Придон æм февнæлдта æмæ йæ фехста, афтæ тыхджын æй фехста, æмæ цардахъы фæйнæджытыл ауадис, стæй быдыры сæмбæлдис, фæйнæджытæ ныппырх сты. Придон дæр сыстад æмæ рацыд. Богамæдзоджы усмæ æрцыдис. — Цы кодта уый, дæ цардахъы фæйнæджытæ куы ныппырх сты, чи сæ ныппырх кодта? Уый загъта: — Чи сæ ныппырх кодта? Дысон ахæм дымгæ рацыдис, æмæ сæ уый фæхаста. Придон бахудти æмæ афтæ зæгъы: — Уый дымгæ нæ уыдис! — Æмæ уæдæ цы уыдис? — ус æй фæрсы. — Дæ мойы фарсмæ бадт фæдæн, дыууæ хатты мæм фестад æмæ йын йæ цæнгтæ æрыскъуыдтон. Стæй мæм дæндагæй куы фæлæбурдта, уæд æй фехстон, æмæ сыл уый аныдзæвд. Ныр дæлæ быдыры мардæй лæууы дæ лæг. — Цæй, цæй, ды мын хуыздæр мой! — Æмæ йæ ныууагъта. Æмæ йæ фæрсы дыккаг бон ус: — Уæртæ быдыры фурды фарсмæ чи хуыссы, уый цавæр у? Фурд куы ныххуыпп кæны æмæ йæ куы ныссур кæны! Уый йын загъта: — Уый ме 'фсымæр бæргæ у! — Æмæ цæмæн афтæ кæны? — Йæ усаджы йын уыцы дон фæласта, æмæ цы кæна: кардæй уымæн ныццæвæн нæй, топпæй уымæн ныццæвæн нæй. Æмæ йæ ныххуыпп кæны, агуры бæргæ йæ усаджы, фæлæ йæ нал ары. — Гъей, гъей, уый уæ къухы нал бафтдзæн! — Æмæ кæми, уый зоныс? — Хæйрæджытæ йæ æрцахстой, æмæ ис Бынелайы мæсыджы. — Гъа, уæдæ йæ зоныс бæлвырд? — Уым ис, — загъта та ус. — Уæдæ цон æз æмæ.ракæнон ме 'фсымæры, — рацыд Придон æмæ Талиары сыстын кодта. — Ныр кæуынтæй ницыуал ис, фæлæ цом æмæ йæ сагурæм, ссардтам æй, фæлæ йæ бабæрæг хъæуы. Æмæ æрцыдысты богамæдзоджы хæдзармæ Талиар æмæ Придон. Иу бон куы уыдис, уæд Придон Талиарæн афтæ зæгъы: — Цу-ма, бæхæн дон адар! Дыууæ бæхы раласта, дон сын бадардта æмæ афтæ зæгъы: — Атъæца, ме 'фсымæры бæх ды хуызæн у, абадон ыл. Æмæ йыл куы абадт, уæд йæ астæу асасти бæхæн. — Уæу-уа, ай сæныкк куы уыдис, сæныкк! —Æмæ йын йе 'фсæрыл ныххæцыдис, йе 'уæхскыл æй сæвæрдта æмæ йæ схаста. Ракастис æм Придон æмæ йæ фæрсы: — Цы кодта уыцы бæх? — Абадтæн ыл, æмæ йæ астæу асасти. — Аппар æй, — загъта йын, — байраг никуыуал уыдзæн! — Нæ, нæ, хъуамæ йæ фенай, кæннод афтæ зæгъдзынæ: исчи йын æй байста. Аппæрста бæхы марды. Æмæ дыккаг бон Талиар Придонæн зæгъы: — Цу-ма, бæхæн дон адар! Придон бæхы аласта æмæ йыл абадтис, æмæ 'йæ бæх ахаста æмæ йæ се 'знæгты хъæуы амотдæг кодта. Хъæуы кæрон æртæ чызджы цардис. æмæ уыдонмæ бафысым кодта, æмæ чызджыты фæрсы: — Афтæ, афтæ, иу чызг нæ фесæфтис, дон æй фæласта, æмæ Бынелайы мæсыджы ис, æмæ мын уымæй бæрæг дзырдтæ чи æрхæссид, уымæн стыр лæвæрттæ ракæнин. Æмæ сæ хистæр чи уыдис чызджытæн, уый загъта: — Æз дзы æрхæсдзынæн. — Æмæ уæд рæхджы? Цы афонмæ æрхæццæ уыдзынæ? Уый загъта: — Цалынмæ кæрдзын цæттæ кæна — аходæн, уалынмæ фæстæмæ æрхæццæ уыдзынæн. Астæуккаг загъта: — Ей, ды æрæгмæ æрхæццæ уыдзынæ, уый тагъд цыд нæу! Придон загъта: — Æмæ ды тагъддæр æрцæудзынæ? Уый загъта: — Фынг уæ разы куы æрæвæрат, уæд æмбис хæрд нæма фæуыдзыстут, афтæ æрхæццæ уыдзынæн. Уæд сын сæ кæстæр афтæ зæгъы: — Ей, сымах уæззаустут, æз тагъддæр æрхæццæ уыдзынæн! — Куывд тагъддæр æрхæццæ уыдзынæ? — фæрсы йæ Придон. — Цалынмæ царæй тæдзынæг хæццæ кæна зæхмæ, уалынмæ æрцæудзынæн. — Уæдæ ды ацу, — зæгъгæ, загъта Придон. Кæстæр чызг фестади æхсинæг æмæ атахти. Придон дæр бæхыл саргъ авæрдта, йæхи коса даст акодта, æмæ йæ базармæ аласта уæй-мæ æмæ загъта: — Бæх чи æлхæны. Æмæ иу стыр къупец чи уыдис, уый загъта: — Æз æй балхæндзынæн, йæ аргъ циу? — Хорз хъуымацæй цы афæраза, уый. Придон хъуымæцтæ бабаста уаргъ баст, бæхыл сæ сæвæрдта æмæ йыл сбадти æмæ зæгъы: — Адон ницы, ноджыдæр рахæсс хъуымац. Рахастой йæм ноджыдæр æмæ сæ уаргъы сæр самадта. Бæхы феэдæхта, цæстьифæныкъуылдмæ æртæ чызджы-хæдзары амидаэг ис. Къупец хæлиудзыхæй баззад. Чызг куы атахтис, уæд бахæццæ ис Бынелайы мæсыгмæ. Мæсыджы хъахъхъæнæг стыр рихиджынлæг уыди. Мищæмæ цæугæйæ йæхи йæ иу рихийыл басæрфта. Чызг бындз фестадис æмæ йын йæ рихи асыгъта, лæг ныккодта: — Гъе, уæу-уæй, гъе, Бынелайы мæсыджы сæфт бындзы мидæг бабырыдис! Рацыдысты йæм хæйрæджытæ æмæ ныммур кодтой хъахъхъæнæджы: Бьшелайы мæсыг бындзæй куыд фесæфдзæнис, зæгъгæ. Чызг бахæццæ ис, цы чызджы агуырдтой, уымæ, æмæ йын загъта: — Зилынц дыл, æмæ дæм куыд æрбахæццæ уыдзысты? Чызг загъта: — Зынтæй мæм æрбахæццæ уыдзысты: мæнæ дын сыгьзæрин пурти, уый ахæсс æмæ сæм æй ратт, фехсæнт æй денджызы былæй. æмæ мæсыгыл кæд сæмбæла, уæд сын хид фестдзæнис денджызы. Кæд æй фæивгъуыйой, уæд сын денджыз фæндаг нæ ратдзæнис. Пурти рахаста æмæ йæ радта: — Мæнæ уый фехсут денджызы былæй, æмæ кæд мæсыгыл сæмбæла, уæд уыдзæнис мæсыгмæ фæндаг. Æмæ райста Придон уыцы пуртийы, æмæ цы хъуымæцтæ рахаста, уыдон сын ныууагъта. Чызджытæ йын загътой: — Сымах уæ дыууæ ницы бакæндзыстут, уе 'ннæ 'фсымæр Автандил уемæ куы нæ уа, уæд. — Æмæ кæм ис? — бафарста Придон. — Уымæн ис бæх рæгъау, æмæ ис хурныгуылæнырдыгæй, нæдæр кардæй хæцын зоны, нæдæр фатæй хæцын зоны, бæласæй йедтæмæ, галиуæг у, галиу къухæй йедтæмæ рахизæй дæр нæ зоны хæцын; бацæут æмæ йын йæ рæгъау ратæрут, кæннод æм æвиппайды куы бацæуат, уæд уæ нæ базондзæнис, — тыхгæнæг уæ хондзæнис. Æмæ рацыдысты уырдыгæй, Талиаримæ бацыдысты се'фсымæрмæ æмæ йын йæ рæгъау ратардтой, фынæй уыд, афтæмæй. Стæй йæ фехъал кодтой: — Дæ рæгъау дын фæтардæуы! — зæгъгæ. Æмæ сæ расырдта фæстейы, бæлас æд бындзæфхадæй сыскъуыдта æмæ сын æй сæ сæрты фехста, æмæ уайтагъд сæ разы сæмбæлдис, æрбаййæфта сæ: — Гъейт, кæй рæгъау тæрут! — Ды нæ фæстæ фæдисон куы уай, мах та ус айстæй куы цæрæм, уæд нын цы хъæуы махæн, мах де'фсымæртæ куы стæм! — Æмæ мын мæ рæгъау цæмæн ратардтат, кæд ме'фсымæртæ стут, уæд? Æмæ мын куыд æфсымæртæ стут? — Мах стæм Росаппы фырттæ. — Гъе, уæдæ æз дæр Росаппы фырт дæн. Автандил сæ раздæхта фæстæмæ: рæгъауы дæр æмæ æфсымæрты дæр. — Æмæ ныр кæм ис уæ ус? — Бынелайы мæсыджы. — Уæдæ йæм цом! Мæнæ уæ цы хуызæн бæхтæ хъæуы, уый хуызæн бæхтæ æрцахсут: фæнды зæрватыккау рог бæхтæ, фæнды æхсинæгау. Æмæ Талиар загъта: — Мæн мæхи бæхæй хуыздæр нæ хъæуы. Придон æрцахста йæхицæн бæх, æмæ сбадтысты сæ бæхтыл, ацыдысты æмæ, æвæццæгæн, тагъд ныххæццæ сты денджызы былмæ, мæсыг сæм зындис, æмæ Талиар загъта: — Æрисут мын пурти мæхимæ, æмæ йæ æз фехсон. Пурти йæм радтой æмæ йæ фехста, æгæр тых æхст ын фæцис æмæ йын аивгъуыдта мæсыгæн йæ сæрты æмæ сын фæндаг нал лæвæрдта денджыз. Кæуын байдыдта уæд Талиар. Автандил загъта: — Ехх, æндæр хос ницы зонут, кæуынæй уæлдай? Уыдон загътой: — Ницы зонæм. — Уæдæ-ма кæсут мæнмæ! — Æмæ бæлæстæ æд бындзæфхадæй тоньш байдыдта æмæ сæ æнæ дон сасмæй ныхасын байдыдта, уыдонæй сарæзта фæндаг. Бацыдысты уыцы фæндагыл мæсыгмæ æмæ хæйрæджытæ фæфæдис сты, æмæ сæ кардæй цæгъдын райдыдтой, æмæ йæ иу цæфыл кæй ныууагътой, уый-иу амардис, фæлæ-иу дыууæ цæфы кæмæн кодтой, уын-иу дыууæ фестадис, æмæ фылдæрæй фылдæр кодтой хæйрæджытæ. Æмæ сæм чызг мæсыджы сæрæй дзуры: — Афтæ, уæ хæрис кæрдтæ ацамайут, æмæ галиу къухæй! Æмæ сыл ралæууыдысты хæрис кæрдгæй æмæ оæ ныццагътой. Иукъорд дзы чызджы зæрдæйы хъусты бабырыдысты. Мæсыгмæ бацыдысты æмæ чызджы рахастой. Денджызæй куы рахызтысты, уæд сын Автандил афтæ зæгъы: — Ныр цы хъавут, цы уæ зæрды ис? Уыдон загътой: — Мæнæ ныр нæ ус нæ къухы бафтыд, æмæ цомут ныр хæдзармæ. Уый сын загъта: — Нæ, æмæ дзы мæнæн мæ хай æрисут чызгæй! Æмæ йын Талиар загъта: — Иууылдæр дæу фод, хай дын дзы куыд раттæм? — Уæдæ мæ иууылдæр нæ хъæуы! Кард фелвæста æмæ йæ йæ астæуыл дыууæ акодта чызджы. Февнæлдта йæм æмæ йæ зæрдæйы хъустæм чи баирвæзт хæйрæджытæй, уыдон ацагъта æмæ сæ амардта. Стæй йæ фæетаемæ бахуьидта. Ахæм зæлдаг кæлмæрзæн æм уыдис, уый йыл асæрфта, æмæ чызг рабадти. — Гъеныр дзы мæ хай уымæн куырдтон, æмæ ма йæ зæрдæйы хъусты хæйрæджытæй уыдис, æмæ уьш не 'сбæззыдаид, ссыгъдæг æй кодтон, ныр дын хаир уæд дæ ус, æмæ цом нæ хæдзармæ. Æмæ рацыдысты уырдыгæй, сæ ус дæр рахастой, æмæ æртæ чызгмæ æрбацыдысты, фæндаг сын чи бацамыдта, уыцы æртæ чызгмæ. Уыдон дæр семæ ракодтой, Автандилы рæгъау дæр семæ ратардтой, богамæдзоджы усы дæр ракодтой семæ. Æрбацыдысты сæ хæдзармæ, æмæ сын сæ фыды чи амардта, уыдон ныццагътой, сæ ис, сæ бон сын байстой, æмæ, æвæццæгæн, абон дæр ма цæрынц, куывдтæ фæкодтой, сæ куывды ма æз дæр фæрасыг дæн. <div align="right">Радзырдта йæ Туаты Зауырбег. Ныффыста йæ Гæдиаты Петр. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 251—262.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

8. ДАРЕДЗАНТЫ РОСТЪОМ ЙÆ ФЫРТЫ КУЫД АМАРДТА http://iratta.com/2007/10/24/8-daredzanty-rostom-jjae-fyrty-kuyd.html Дæлæ Индоетæй Джекуæз паддзах куы сæрвыста, Индоетæй Даредзантæм: «Уæ, Даредзантæ, уынгæджы куы фæдæн: Апрасион мæм куы 'рбарвыста йе 'фсады Æмæ йæ рæгъæутты, быны сæфт мæ куы кæнынц, быны сæфт! Джиби, йе 'йæ фырт Ростъомæй, исчи сæмбæлæд, Æрбаахъаз мын кæнæнт, мæ бæстæ сæфы». Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Wed, 24 Oct 2007 15:38:30 +0400

Дæлæ Индоетæй Джекуæз паддзах куы сæрвыста, Индоетæй Даредзантæм: «Уæ, Даредзантæ, уынгæджы куы фæдæн: Апрасион мæм куы 'рбарвыста йе 'фсады Æмæ йæ рæгъæутты, быны сæфт мæ куы кæнынц, быны сæфт! Джиби, йе 'йæ фырт Ростъомæй, исчи сæмбæлæд, Æрбаахъаз мын кæнæнт, мæ бæстæ сæфы». Ростъом чиныджы бакасти, ба, мæ хур, æмæ куы загъта: «Æнæ цæугæ дзы мадзал куы нæ ис, Нæ фыдæлтимæ уарзон уыдысты Джекуæзы фыдæлтæ». Ус базоны Ростъомы фæнд æмæ куы зæгъы, куы, Ростъомæн: «Аринаг куы дæн, уæд мæ дзæгъæлы кæмæн уадзыс! Мæнæн, — зæгъы, — лæппу куы райгуырдзæн Æмæ дæ къухы куы схъомыл уа, уæд ын тыхгæнæг тых Куы нæ ссардзæн, куы нæ, мæ хур! Куы нæ ацæуис, уæд хуыздæр уаид!» «Æппын мын æндæр мадзал нæй æнæ цæугæ. Лæппу дын куы райгуыра, уæд-иу йæ ном «Зурапп» уæд». «Фæлæ мын исты уынаффæ бакæн, мæ хур, исты уынаффæ. Куыд ын бакæнон, лæппу куы схъомыл уа æмæ дæ куы агура, уæд?» Уæд æм бадзуры Ростъом: «Дæ зæрдæ сфидар кæн Æмæ мæм иттæг дзæбæх æрбайхъус, иттæг дзæбæх. Лæппу куы схъомыл уа æмæ мæ агурын куы байдайа, Уæд ын-иу йе 'фцæджы бафтау Тутыры конд æртытæ, Арвы дзæнгæрджытæ æмæ Йайы сыфтæ. Æмæ йын-иу иттæг бафæдзæхс: цалынмæ мæм æрхæццæ уа, Уалынмæ сæ ма фесафæд æмæ сæ хорз бахъахъхъæнæд — Уыцы нысанæй йæ æз базондзынæн, куы мæм æрцæуа, уæд». Ростъом сыстад, йæ бæхыл абадти æмæ ныффардæги Индоетмæ. Гъæйтæ 'мæ, зæгъы, Джекуæз-мæликмæ куы бацыди. Иттæг цин ыл фæкодта Джекуæз-мæликк æмæ йæ хорз айста: «Уæй æгайтма уæ фыдæлты мыггаг нæ фесæфти, ныр мын ницыуал у. Æгайтма æрцыдтæ, ныр мæ бæстæ куынæуал фесæфдзысты, иуы нæ, уæдæ». «Уæдæ ма мын зæгъ ды, Апрасион дын чердыгæй фылдæр зиан кæны кæцырдыгæй?» Джекуæз Ростъомæн куы радзырдта, хъуыддаг куыд у, уый: «Балхæдтæг гуымирытæ æмæ Анджедтæг бузна нæлхуыты рæгъæуттæ Куы 'рбауагъта Индоетмæ. Быны сæфт æй фæкодтой æмæ йæ иннæрдæм куы афæлдæхтой. Ныр кæд дæ бон исты у, уæд гъе уыцырдыгæй мын Фылдæр зиан куы ис, фылдæр зиан. Æмæ уыцырдыгæй сæ ныхмæ ныллæуу, Ме 'фсады дæр мын куы фæцагътой, куы фæцагътой». «Хорз, уыдонæн æз дзуапп куы ратдзынæн», — Загъта Ростъом æмæ дын куы арасти, куы арасти. Уый фæстæ кæм æмбæлди, уыцы ран сæ ныхмæ куы ныллæууыди, куы. Æмæ дын хæцынтæ куы байдыдта, хæцынтæ, зæгъы. Уæд сыл хъæр куы байдыдта, хъæр. Æмæ йæ хъæрæй уадзгуытæ куы кодтой гуымирытæ æмæ бузна нæлхуытæ. Афтæмæй сæм бавдæлди æмæ сæ куырдæуидз æнæуидаг куы фæкодта куы, зæгъы. Афтæмæй, зæгъы, Индоеты куы ничиуал баззади, куы ничиуал Апрасионы æфсæдтæй æмæ гуымирытæй. Уый фæстæ Ростъомы куы 'нæуал ауагъта, куынæ, Джекуæз-мæликк. Æмæ гъе уым куы баззади Ростъом, уым, иу-авд азы. Уалынджы дын, уалынджы Ростъомæн йæ ус куыд загъта, Афтæмæй йын лæппу куы райгуырди. Æмæ йыл «Зурапп» — йæ фыды фæдзæхст ном «уы сæвæры, куы сæвæры. Лæппу рæзын куы байдыдта æмæ йыл авд азы куы ацыди, Уæд мады фæрсын куы байдыдта: «Фыд мын уыди æви нæ, мæ мад?» «Фыд дын бæргæ ис, дæ рынтæ бахæрон, Фæлæ ныр авд азы дæлæ Индоеты Джекуæз-мæликмæ куы и, куы, зæгъы, Æмæ мард у, æгас у, гъе уымæн æз дæр ницыуал зонын, ницы, мæ бон». Лæппу куы загъта, куы загъта: «Уæдæ мæнæн æнæ цæугæ маДзал Куы нæ и, куы нæ, мæ мад. Æз фенон хъуамæ мæ фыды, цы фæндагыл ацыди, гъе уый мын Ды бацамон, мæ мад, бацамон». Уæдмæ йæ араббаг æфсургъ куы 'рбаласы æмæ йæ куы раифтындзы. Ростъом куыд загъта йæ усæн, ахæм нысæнттæ йын бафтыдта Лæппуйæн йе 'фцæджы, æмæ йæ ныллæууын кодта йæ фыды фæндагыл. «Цалынмæ дæ фыды фенай, уалынмæ ма фесаф, мæ бон, дæ нысæнттæ! Ахæм хъуыддаг ма бакæн, дæ фыдæй ацы хъуыддаг фæдзæхстгонд у». Уæд йæ бæхыл куы сбады, æмæ йæ мад Ростъомы фæндагыл куы ныллæууын кодта. Зурапп дын цæуынтæ байдыдта, Зурапп, мæ хур. Исты гар, зæгъы, куы ацыди, уæд хæйрæджытæ та, зæгъы, бахæлæг кодтой Зурапмæ, Æмæ фæндагыл йæ размæ февзæрдысты æмæ стыр дис куы ныккодтой, Се 'рттæ ныццагътой: «Ай хуызæн хорз барæг мах дунейыл куы никуы федтам! Æрмæст ма йе 'фцæджы чи и, уыдон куы аппарид, уæд ахæм барæг никуы уаид. Уыдон æй чызгæнгæс куы дарынц, чызгæнгæс, мæ хур». Зурапп сæ коммæ куы нæ бакаст, йæ мады фæдзæхст хъуыдыгæнгæйæ. Уырдыгæй дæр та куы арасти æмæ йæ фæндагыл цæуын куы байдыдта. Иукъорд боны та куы фæцыди, иукъорд боны, Уæд дыккаг хатт дæр ноджы йæ разы февзæрдысты уыцы хæйрæджытæ. Ноджыдæр та йыл стыр дис куы ныккодтой: «Мæнæ цы рæсугъд барæг и, æй-джиди, йе 'фцæджы чи и, гъе уыдон куы аппарид. Гъе уæд йæхи хуызæн куы нæ уаид нæ дунейыл, Кæннæуæд æй чызгæнгæс куы дарынц». Уæддæр та сæм, зæгъы, йæ хъус нæ бадардта. Уырдыгæй дæр та куы арасти, йæ фæндагыл та цæуынтæ куы байдыдта. Уалынмæ та йæм æртыккаг раны дæр раргом сты уыцы хæйрæджытæ. Стыр дис ныккодтой, стыр дис: «О, хуыцау, табу дæуæн, мæнæ ай хуызæн барæг Арвы бын куы никуыуал ис, уæ тæхуды, йе 'фцæджы чи ис, уыдон æй куынæ уаиккой, Уæд та, зæгъы, ай хуызæн æххæст барæг куы никуы уаид, ныр та чызгæнгæс у». Уæдмæ гъеуæд Зурапп куы фæмæсты вæййы, Æмæ йæхицæн куы зæгъы, куы: «Адон тыххæй та цæмæн фауд уон». Раскъуыны сæ, базæй сæ саргъы астæу куы цæвæры, куы. Уырдыгæй та араст вæййы, æппындæр Ростъомы фæндаг куынæ рæдийы. Фыдæлтæй баззайгæйæ ма, зæгъы, ахæм æгъдау уыди уыцы мыггагмæ: Алчидæр йæ фыды фæндагыл нæ рæдыди, нæ рæдыди. Афтæмæй ма Зурапп æмраст уыцы фæндагыл Индоетмæ куы ныццыди, куы, мæ хур. Уæд паддзахы цæхæрадоны кæм уыди Ростъомы бынат, Гъе уырдæм куы бафтыди, куы бафтыди. Уыцы ран бæлвырд куы базыдта: «Гъе ныр ай мæ фыды бынат куы уыдзæни», Æмæ гье уыцы ран куы рафистæги, Йæ бæхыл сахсæн куы сæвæрдта Æмæ йæ дзауматæ бæласы бын куы бафснайдта. Ракæс-бакæс фæкодта, æрзылди цæхæрадоны Æмæ дзы æппындæр куы никæй уыны. Йæ нымæт бæласы бын аууоны йæ быны 'ркæны, йæ саргъ — Йæ нывæрзæн, æмæ куы æркъул кæны гъеуыцы ран. Уалынмæ цæхæрадонгæс куы 'рбацæуы, Æмæ куы федта Зураппы, куы йын загъта, куы: «Ды цы ми кæныс? Ростъомы тасæй ам халон хауæг, цъиу тæхæг куы нæ ис, Уæд ды ам цы ми кæныс, æнамонд лæппу? Куы дæ базона, уæд дын дæ къубал аскъуындзæни, йæ хъæрæй дæ цъæх фæнык фæкæндзæни. Тагъд, мæ хур, тагъд, иуырдæм дæхи алас!» Уæд ын Зурапп куы загъта дзуаппæн: «Ахъуыдты у, — зæгъы, — кæйдæр гадзайы фырт, Каэннод дын æцæг карчы къубалау дæ къубал атондзынæн, Ацу, хуыссын мæ бауадз!» Цæхæрадонгæс азгъордта. Ростъом та уыцы афон хуынды куы уыди Джекуæз-паддзахмæ, Гъе уырдæм æм куы бацыд æмæ куы загъта: «Ростъом, тыхгæнæг нæм æрцыдн! Иу барæг паддзахы цæхæрадоны куы 'рынцади, куы, мæ бон». Ростъом та мын гъе уыцы хабар куы фехъуыста, Уæд æвиппайды куы фестади, куы фестади. Уæвгæйæ та уыди тынг нозтджын æмæ стыр зæрдæрухс, Афтæмæй рауади цæхæрадонмæ тындзгæгомау. Куы бахæццæ, гъе уæд ма уарийы цъæхахст æмæ цæргæсы хъæр куы ныккодта: «Ай чи куыдз, чи хæрæг дæ ам мæ цæхæрадоны? Ам мæ тасæй халон хауæг, цъиу тæхæг куы нæ уæнды, уæд ды ам цы ми кæныс?» Лæппу фехъал и æмæ æвиппайды куы фестади. Ростъом та йæм бакæстытæ кодта, ба, мæ хур, Æмæ йын йе 'фцæджы фæдзæхст нысаанттæ куы нæ федта, Уæд ыл йæхи куы ныццавта, куы ныццавта. Хæцынтæ куы байдыдтой фыд йæ фыртимæ. Уалынмæ лæппу Ростъомы куы рабырста; Гъе уæд Ростъом бынæй хъама фелвæста Æмæ дзы лæппуйы куы фæрæхуыста. Зурапп гъе уæд ныхъхъæр кодта: «Амардтай мæ! Фæлæ додой дæ къона кæны, ахæм фыд мын ис Ростъом, Æмæ кæд уæларвмæ цæуай, уæд дæ ахсдзæн дæ фæстаг къахæй. Кæд æмæ дæлзæхмæ цæуай, уæд та дæ коцорайæ». Уæд æй куы базыдта Ростъом æмæ куы ныккуыдта: «Уæй, мæхи куы фæцагътон, куы фæцагътон! Уæдæ кæм сты мæ фæдзæхет нысæнттæ, цы еæ фæкодтай?» Зурапп ын загъта: «Саргъæй базы астæу сæ куы цæвæрдтон; Уымæн æмæ мæ гъе уыдон тыххæй фæндагыл фаудтой». Уæд Ростъом фæхъæр кæны: «Цæхæрадонгæс, марадз! Тагъд фен саргъæй базы 'хсæн нысайнæгтæ æмæ сæ рахæсс». Уый сæ уайтагъд æрбадавта, æмæ Ростъомæй куыд фæдзæхст уыди, афтæ разындысты. Уæд цæхæрадонгæсмæ фæхъæр кодта: «Цæугæ тагъд Джекуæзмæ, Зæгъ ын: «Ростъом йæ лæппуйы амардта, Цъус ма удæгас у, æмæ рарвит удæгасгæнæг хос». Уый тагъд разгъордта паддзахмæ æмæ йын куы загъта, куы: «Ростъом йæ лæппуйы амардта æмæ уды хос куры». Уый йын уайгагъд радта уды хос æмæ йын бафæдзæхста: «Куы баввахс уай, гъе уæд та дæхи фæкæлын кæн, дæ хостæ куыд акæлой афтæ; Ростъом та дæ фæстæмæ æрвитдзæни хосмæ, Фæлæ цалынмæ фæстæмæ дыккаг 'здæхт кæнай, уалынмæ лæппу амæлдзæни. Махæн та гъе уый хорз куы уыдзæни: Иу Ростъомимæ цæрын куы ничи фæразы, Уæд дыккаг Ростъом куы схъомыл уа, Уæд Индоеты æмæ æгас дунеты дæр куы байсдзысты, куы». Цæхæрадонгæс баздæхт, куьгд загъта, афтæ бакодта: Куы баввахс, гъеуæд фæкалди æмæ хос куы акалдта... Ростъом æй дыккаг æрвыст акодта, Фæлæ цалынмæ фæстæмæ здæхти, уалынмæ лæппу амарди. Уæд Ростъом фестади, йæ зæвæтæй йæ ныццавта Æмæ йæ цъæх фæнык фестын кодта. Уый фæстæ йæ лæппуйы куы ахæссы, куы. Ростъом æм талынгстоны куы бацæуы, Адæймаджы хъæр кæдæм нæ хъуысы, ахæм арф ранмæ. Уый тыххæй æмæ æртæ азы афтæ куы бадтаид, Уæд, Даредзанты æгъдау куыд уыди, афтæмæй куы райгас уыдаид Ростъомы фырт. Марды куы сæвæрдта йæ цуры, бадынтæ куы байдыдта. Уæд Апрасион куы базоны уыцы хъуыддаг, Уæд та йе'фсæдтæ куы 'рбакæны, куы, Индоетмæ Æмæ та быны сæфт куы фæкæны Индоеты. Джекуæз-паддзах та Даредзантæм Иранетимæ куы арвиты, куы: «Кæд ма уæ мыггаг ис, — зæгъы, — Даредзантæ, Уæд мыл сæ исчи сæмбæлæд! Быны сæфт мæ фæкодта Апрасион». Даредзанты Бедзан куы фехъусы уыцы хабар, Гъе уæд куы зæгъы, куы, мæ хур: «Гъе, уæу-уæй, мæ бон, Ростъом удæгас нал у, Æндæра Апрасион куыд æрбауæндыдаид Индоетмæ?» Йæ гарз, йæ бос куы райста Бедзан Æмæ Гурдженæн-Даредзанæн куы загъта, куы: «Цæуæм мемæ дæлæ Индоетмæ». Индоетмæ куы ныццæуыни æмæ паддзахмæ куы бацæуынц, Æмæ паддзахы хабæрттæй куы бафæрсынц. Уый дæр сын йæ хъаст-йæ маст куы фæдзуры, куы, мæ хур, Джекуæз-мæликк. Бонывиан куы фæци, уæд Бедзан йæ хæцæнгæрзтæ куы 'рбабæтты Æмæ Апрасионы æфсæдтæн сæ ныхмæ куы ныллæууы. Æмæ дын цæгъдынтæ куы байдайы Апрасионы æфсæдты. Раззæгты цæгъдгæ куы кодта, фæстæгты та туджы зæйтæ куы ластой. Сæ хорз хотыхтæ æмæ сын сæ хæзнатæ куы нымбырд кæны. Мыггагмæ мæгуыр цæмæй нæ фæуыдаиккой, Гъе уый куы ссары, куы. Уый фæстæ бæстæ куы æрæдаси æмæ куы æрынцади, Уæд Бедзан фæстæмæ цæуыны фæнд куы скæны Иранетимæ; Гъеуæд ын Гурджен куы загъта: «Байхъус мæм, Бедзан: Æз дын иу хорз хабар куы радзурдзынæн». «Цæй, хъусын дæм, зæгъ мын, цы зæгъинаг дæ». Гъеуæд Гурджен куы зæгъы, куы, Бедзанæн; «Дæлæ ма, — зæгъы, — Амосаулеты Калачы Апрасионмæ рæсугъд чызг куы ис, Æрхуы мæсыджы куы бады, уымæй рæсугъддæр куы никуы ис арвы бын. Гъе уый уарзындзинад цалынмæ дæ зæрдæйы бацæуа, гъе уый фенай, Уалынмæ дæ тых, дæ хъару сæ бæсты мауал уæнт». Гурджен бæрцкомиббæрд куы уыди: Хорзæй-фыдæй кæй загътаид, гъе уый та-иу лæгыл куы æрцыди. Уæд Бедзан куы загъта, куы, Гурдженæн: «Хуыцау дын ма уæд ацы хъуыддаджы тыххæй! Æнæ цæуын мын фæрæз куы нæ и, куы, Амосаулетмæ, Фæлæ ды, мæ хур, ацы хæзнатæй мацы фесаф, Фæхæццæ сæ кæн Даредзантæм». Уый фæстæ йæхæдæг арасти æмæ цæуынтæ куы байдыдта. Цъус фæцыд, бирæ, хуыцау æй йæхæдæг куы зоны, куы, мæ хур. Иу уæйгуыты бæстæм куы бафтыди, иу цæхæрадонмæ куы бацыди Тамакойы сыфы бын куы бамбæхсти. Æхсæв-бонмæ гъе уым куы фæци. Райсомы, зæгъы, цæхæрадоны хицау-уæйыг цæхæрадонмæ куы æрцæуы. Фæракæс-бакæс кодта алырдæм æмæ дын Бедзаны куы ссары, куы, мæ хур. «Мæиæ мæ лæппуйæн хæххаг цъиу хъазынæн», Æмæ йæ йæ дзыппы куы сæвæры. Схаста йæ йæ хæдзармæ, йæ лæппуйы лæппумæ йæ куы радта — авдæнонмæ, Æмæ дзы уый цъиуы хуызæнæй куы хъазыди, куы, мæ хур. Авд лæппуйы ма куы уыди уыцы уæйыгæн. Æмæ дын изæры куыстæй куы æрцæуынц сæ хæдзармæ. Æмæ сын сæ фыд афтæ куы зæгъы: «Абон иу хæххаг цъиу куы æрцахстон авдæнонæн, Мæнæ йæ уæхуыддæг фенут, марадзут!» Уыдон æй куы райсынц æмæ дзы куы фæхъазынц. Уалынмæ сæ иу афтæ зæгъы: «Цæй æмæ йæ лæппуйæн афизонæг кæнæм». Кæстæр æфсымæр куы загъта уæд: «Тæригъæд у, уадз æмæ дзы йæхи ирхæфса авдæнон». Афтæмæй баззади Бедзан æнæфыхæй. Æхсæвы куы бафынæй сты уæйгуытæ, гъе уæд Бедзан Лæппуйæн йæ хурх куы ныллыг кæны, куы ахъуызы æмæ куы аирвæзы. Уырдыгæи цæуынтæ куы байдыдта æмæ Амосаулеты калакмæкуы ныццыди. Уыцы ран, Гурдженæй йын куыд дзырд уыди, афтæ Манидзайы мæсыджы бынмæ куы бацыди æмæ уым куы 'рхауди æнæхъаруйæ. Уалынмæ чызг мæсыджы сæрæй куы ракæсы, Бедзан дæр æм куы фемдзаст вæййы. Уæд чызг, тæхуды, дæлæ лæппу, ды мæ мой куы уаис, зæгъгæ, куы фæзæгьы. Бедзан загъта: «Кæд дæу фæнды, уæд мæн та иттæгдæр — Æз дæу тыххæй куы федтон бирæ фыдæбæттæ æмæ дæу агурæг куы 'рцыдтæн. Æз Бедзан куы дæн, Даредзанты Бедзан». Уæд æм чызг сызгъæрин бæндæн куы рауадзы, Æмæ уыцы бæндæныл Бедзан уæлæмæ мæсыгмæ куы схизы. Кæрæдзиуыл мын суртæ, уадзгуытæ куы фæкæнынц, Цинтæ, мондæгтæ куы фæкæнынц кæрæдзиуыл. Сусæгæй цæрын куы райдайынц. Уалынджы Апрасионы рæсугъд Манидза Йæ фыды æвастæй мой кæй скодта, уыцы хабар куы айхъуысы. йæ фыд мæсты кæнын байдыдта: «Æз мæ чызджы куы нæ рамарон, Уæд аэндæр фæрæз куы нæ ис, куы мæ фæхудинаг кодта, куы». Йæ разы лæуджытæ йæ куы нæ бауадзынц уыцы хъуыддаг кæнын. «Расайæм Бедзаны, — куы зæгъынц, — хуынды æфсон æмæ йæерасыг кæнæм, Æмæ йæ афтæмæй амардзыстæм». Сæ коммæ куы бакæсы Апрасион. Уый фæстæ йæ куы æрхонынц Апрасионы хæдзармæ æмæ йæ иттæг куы срасыг кæнынц, куы. Фæсхæрд сыстади, уат ын бакодтой. Даредзанты æгъдау та афтæ уыди: иннабонæй иннабонмæ куы нæ хъал кодтой. Куы бафынæй и, гъеуæдмæ йæ æфсæн рæхыстæй куы сбæттынц, куы, мæ хур. Уалынмæ къуырийы фæстæ Бедзан куы райхъал вæййы, Йæхи куы айвазы: æмæ æфсæн рæхыстæ лыстæг мур куы бавæййынц. Йæ алы фарс чи лæууыди, уыдонмæ йæ цæстытæ куы фæдзагъул кæны, Æмæ уыдонæй дыууадæс уадзгуытæ куы фæвæййы, дыууадæс мæрдтæ. «Уæ, дæ хорзæхæй, нæ сиахс, ма нæ фæцæгъд, Мах дын дæ тых бæрæг куы кодтам!» Ныууагъта сæ æмæ та мæсыгмæ йæ рæсугъдмæ куы ссыди. Уый фæстæ та ма йыл фæндтæ кæнын куы байдайынц: «Уæдæ йын цы хос скæнæм, куыд бакæнæм?!» Уыцы ран иу зæронд лæг куы уыд, Даредзантæй чи алыгъд, ахæм. Гъе уый сын куы загьта: «Ницы йæ ныууромдзæн йе 'рдынбосы йедтæмæ, Æмæ йæ уымæй бабæттут». Дыккаг хатт та Бедзаны срасыг кæнынц. Куы бафынæй вæййы Бедзан, уæд ын йе 'рдын куы 'рбахæссынц. Йæ бос райхалынæн куы ницы фæразынц, куы, мæ хур. Уæд ын йæ сиучъытæ болат хырхæй лыг кæнын куы байдайынц. Куы фæлыг æрдынбос, гъеуæд æрдын æвиппайды куы ратасы, Æмæ йæ иу сиукъæй дæр æхсæз æмæ йæ иннæмæй дæр æхсæз куы фæмард кæны. Тынг та куы фæтарстысты, куы, фæлæ уæддæр æрдынбос куы ахæссынц Æмæ дзы Бедзаиы куы сбæттынц. Къуырийы фæстæ та Бедзан куы райхъал вæййы, Йæхи та айвазы, фæлæ йæ бæстытæ аскъуынын куы нæ бафæрæзта. Уый фæстæ йæ куы ахæссынц, быдыры астæу ын арф уæрм куы скъахынц; Гъе уым æй куы ныббарынц, куы, бастæй æмæ уæрмы сæрыл къæн куы ныффæлдахынц. Рæсугьд Манидзайы йæ цурмæ куы акæньшц, Бедзанæн æй кæрдзынгур куы скæнынц, йæ фыды тæрхонæй. Манидза курæг зылди æмæ йæ уарзонæн къæйы хуынкъæй, Къæбæртæ куы æппæрста, куы, мæ хур. Уый фæстæ Апрасион-мæликк дæлæ Индоетмæ йæ æфсæдтæ куы бакæны, куы. Быны сæфт та куы фæкæны, быны сæфт Джекуæз-паддзахы. Гъеуæд иу цагъарæн куы загъта, куы: — Ацу, Ростъом Бынелеты кæм бады, гъеуырдæм æмæ йæм ныхъхъæр кæн: «Бæстæ фесæфт, Ростъом, фæлæ æддæмæ!» Йæ лæджы хъæр куы фехъуса, гъеуæд йæ лæппуйæн райгасы хъомыс куы нал уыдзæн, Æмæ æддæмæ куы нæ рацæудзæни, куы нæ. Ростъомы иу азы йедтæмæ куы нæуал хъуыди, — Йæ лæппу фыдызмæл куы байдыдта æмæ куы райгас уыдаид. Фæлæ уалынмæ куы фехъуысти Бынелетмæ цагъары хъæр, Гъеуæд Ростъом æвиппайды куы фестад мæстыйæ, йæ сæрыхъуын тонгæйæ, Куы рацыди Бынелетæй, йæ хъæрæй æмæ йæ хуызæй куы фæсуры Апрасионы йе 'фсадимæ. Уый фæстæ Джекуæзмæ куы балæууы, Йæ дыууæ лæппуйы йæ разы куы кафыдысты, куы, уыцы афон. Ростъом сын сæ къубæлттæ куы стоны Æмæ сæ Джекуæзы раз фынгыл куы 'рбавæры. «Гъа-ма, — зæгъы, — Джекуæз, æмæ хъæбулы мард Адджын у æви нæ, гъе уын базонай». Джекуæзмæ та ахæм сызгъæрин тæбæгъ уыди, Æмæ-иу дзы дон ныккæнгæйæ, уæларв, дæлзæхх Æмæ зæххыл цыдæриддæр уыди, уыдæттæ дзы куы зындысты. Гъеуыцы тæбæгъ куы райсы Ростъом, куы дзы ныккæсы æмæ куы фæзæгъы: — Уæртæ мæрдты бæстæм бахæццæ сты дæ лæппутæ æмæ мæ лæппу. Уый фæстæ Бедзаны дæр куы федта Амосаулеты калачы уæрмы, Æмæ куы загъта: «Уæу-уау, уæртæ Бедзан дæр уæрмы куы и. Мæныл ам фæстиат кæнын нал æмбæлы». Йæхи сæудæджеры арæзт куы ныккæны æмæ куы араст вæййы Бирæ хъуымац æмæ хæзнаимæ. Афтæмæй цæуынтæ куы байдыдта. Иу хохы фæндагыл æхсæрдæс уæйыджы æрцахста, Æхсæрдæс къамбецы къупристыгъд бакодта æмæ сæ уыдон мидæг цæвæрдта. Уалынмæ Апрасионы калакмæ куы ныххæццæ Æмæ уыцы ран куы æрынцади, уæд фехъусын кодта адæмæн: «Æртæ боны фæстæ базар кæнынмæ чи цæуа, уый æрцæуæд, Ныр та ма, — зæгъы, — цæттæ куы нæма дæн». Уалынмæ куы баизæри, гъеуæд Ростъоммæ æрбацыд Бедзангæс Манидза. Æмæ куы загъта, куы, Ростъомæн: «Æз Бедзангæе Манидза дæн Æмæ мын исты радт, дæ хорзæхæй, æнахуыр уазæг». Уый йæ йæ цуры æрбадын кодта, Сфыхта иу карк, йæ къухдарæн ын йæ гуыбыны бакодта, Æмæ йæ куы радта, куы, Бедзангæс Мамидзамæ. Манидза карчы мард ныппæрста йæ уарзонæн. Сызгьæрин къухдарæн карчы гуыбынæй рахауди Æмæ Бедзаны къухыл куы абадти. Уæд Бедзан уайтагъд базыдта Ростъомы къухдарæн æмæ ныххудти: Уæд къæй уæларвмæ фæхауди йæ худынæй, Фæлæ та фæстæмæ йæ бынаты абадти. Уæд уæрмæй бафарста Манидзайы: «Чи дын радта ацы карк?» Уый йын загъта: «О, мæ уарзон, иу æнахуыр сæудæджер æрцыди нæ сахармæ, Æмæ мын гъе уый радта, йæ хуыз дæр дæ хуызæн, йæ конд дæр, хъауджыдæр уæм нæй». Уæд ын Бедзан загъта: «Буз хуыцауæй, Уый мæ фыды æфсымæр Ростъом æрцыди». Уалынмæ æхсæв куы ныллæууыди, Æмæ йе 'мбисмæ куы ахæццæ и. Гъе уæд Ростъом уæйгуыты куы рауагъта, Йемæ сæ уæрммæ акодта æмæ сын загъта: «Къæцыл ныххæцут æмæ йæ аппрут!» Уæйгуытæ кæрæдзимæ бадзырдтой: «Æппаргæ йæ кæнæм, æмæ нæ астæутæ аскъуидзысты». Уæд къæйæн йæ былыл ныххæцыди Ростъом æмæ йæ фехста — Сахарæн йе 'ртыккаг хай куы фесæфти, куы йыл æрхауди къæй, уæд Уый фæстæ Бедзаны систа уæрмæй æмæ йæ сыхæлдта. Куы сбони, уæд райсомæй Бедзан загъта Ростъомæн: «Курын дæ æмæ ныр хæст куы 'рцæуа, Гъеуæд паддзахы мæ бар ныууадз!» Ростъом ын бар радта, æмæ дыууæйæ хæцын байдыдтой Апрасионы æфсадимæ æмæ сæ туджы зæйтæн дыууæрдыгæй куы фæласын кодтой, куы. Бедзан йæ къухæй æрцахста Апрасионы æмæ куы загъта: «Цы кæнон амæн, уый бæрц фыдæбон мын чи фенын кодта». Уæд рæсугъд Маиидза куы загъта, куы, Бедзанæн: «Фыдмардæй йæ куы нæ амарай, уæд æз мæхи удæгас нал ныууадздзынæн». Уæд æй Бедзан бæхы дымæгыл куы бабаста, Æмæ йæ афтæмæй куы фесæфта, куы, Апрасионы. Уый фæстæ йын йæ хæзнатæ куы сæвæрдтой теуатыл æмæ хæрджытыл æмæ сæ куы рахастой. Манидзайы дæр йемæ куы рахуыдта, куы, Бедзан-Даредзан. Афтæмæй дæлæ Даредзантæм куы ныввахс вæййынц, Гъеуæд куы загъта Бедзан: «Гурджены æлгъысты тыххæй куы ссардтон ацы фыдæбонтæ, Ныр æй æз удæгас куы нал ныууадздзынæн, куы». <div align="right">Ныффыста йæ Цомайты X. Фехъуыста йæ Цомайты Дрис Прейы фыртæй. ЦИНИИ-йы архнв, фольклор № 47—75, папкæ 76, ф. 1 —10.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

7. БЕЗАНЫ ТАУРÆГЪ http://iratta.com/2007/10/18/7-bezany-tauraeg.html Пиллонгомы (Гудзареты), фæзынди иу хуы æмæ тых кодта адæмæн. Пиллонгомы царди уæйгуытæ, æмæ уыдонæн дæр тых кодта. Атъенгомы (Гудзаретьп та цардысты Даредзашæ, æмæ Даредзантæм дзырд æрбацыд уæйгуытæй дæр æмæ иннæ адæмæй дæр: «Ахæм гуырд ма чи рацæудзæнис Даредзантæй, æмæ уыцы хуыйы чи амара?» Уыцы дзырд сæм æрбарвыста Апрасионты (тæтæры) паддзах. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Thu, 18 Oct 2007 22:46:59 +0400

Пиллонгомы (Гудзареты), фæзынди иу хуы æмæ тых кодта адæмæн. Пиллонгомы царди уæйгуытæ, æмæ уыдонæн дæр тых кодта. Атъенгомы (Гудзаретьп та цардысты Даредзашæ, æмæ Даредзантæм дзырд æрбацыд уæйгуытæй дæр æмæ иннæ адæмæй дæр: «Ахæм гуырд ма чи рацæудзæнис Даредзантæй, æмæ уыцы хуыйы чи амара?» Уыцы дзырд сæм æрбарвыста Апрасионты (тæтæры) паддзах. Даредзантæ бадтысты ныхасы мидæг, æмæ сæ тыхджынтæ чи уыдысты: Ростъом, Гиви æмæ Годердзе, — уыдысты æртæ æфсымæры æмæ зæнæгæй уыди Гивийæн æрмæст иу лæппу, Безан, зæгъгæ, йæ ном. Æмæ ахъуыды кодтой, стæй загътой: — Ахæм гуырд Даредзантæм ничиуал рацæудзæнис, уыцы хуы-йы чи амара. Безан сæм авдазыкконæй хъуыста æмæ загъта: — Æз æй бæргæ амарин, фæлæ мæм дзаума нæй, — мæ фыды 'фсымæр мын куы раттид йæ фат, йе'рдын æмæ йæ бæх Реси стæй мын куы раттид йæ архъан æмæ йæ кард, уæд æм æз ацæуин æмæ йæ амарин. Уæд ыл Ростъом схъæр кодта: — Æмæ дæуæн дæ хъуымыз дæ донгæмттæй куы кæлы! Кæд æм цæуыс, уæд æм дæхи дзаумайы ацу. Стæй лæппу фæмæсты, йæхи бæх æмæ йæхи дзаумайы рацыдис. Ростъом загъта: — Йæ бæх нæ бæззы, йæ дзаумæттæ дæр нæ бæззынц, æмæ йæ хуы бахæрдзæн. — Безан, кæд цæуыс, уæд дын дæттын мæ бæх æмæ мæ дзаумæттæ, фæлæ 'ххæст лæг нæма дæ нырма, æмæ дын тæрсын, куы дæ бахæра, уымæй. Радта йын йæ бæх дæр, йæ фат, йе 'рдын, йæ кард. Загъта лæппу: — Нæ зонын фæндаг, æмæ мын мемæ фæндагамонæг бафтаут, мæ мард, ме 'гасæй бæрæг куыд 'рбахæсса, афтæ. Бафтыдтой йын сæ сау лæттæй (лæггадгæндж'ытæй) — Гургены. Ацыдысты уыдон æмæ бахæццæ сты иу рагъмæ; рагъæй йæ акæсын кодта Гурген æмæ загъта: — Ардыгæй дæлæмæ мæ бон ныццæуын нæу. Акæс, дæлæ хуы æрбацæуы! Хъазгæ æрбацæуы хуы, мигъы хуызæн рыг обадтис йæ сæрмæ. — Уæдæ лæуу ам, — загъта Безан, — æмæ мæм кæс, куы мæ амара, уæддæр мæ уындзынæ, куы 'йæ амарон, уæддæр æй уындзынæ. Гургены сæргъæвта тулдз бæласы сæрмæ Безан, йæхæдæг ацыдис хуымæ. Хуы бабырыдис йæбынатмæ. Безан дæр ныххæццæ ис бынаты размæ æмæ хуымæ хъæр кæны мидæмæ: — Хуы, рабыр дæ бынатæй, сцыргъ кæ дæ сыгъзæрин ссыртæ, æз æмæ ды ахъазæм иумæ! Хуы рабырыд æддæмæ, скасти Безанмæ уæлбæхмæ, æмæ йын загъта: — Цы кæныс, Безан? Ды дæр дæ мадæн иунæг, æз дæр иунæг, æмæ дæ цæмæн бафæндыд мемæ хъазын? — Ницы кæны, бафæлварæм иумæ хъазын! Хуы загъта: — Акæс-ма уыцы сау обаумæ, уый æз кæй фæхордтон, уыдонæн сæ сæрыхъуын у. Акæс-ма уыцы обаумæ, ноджы уыцы сырх цадмæ: уый та у, æз кæй фæхордтон, уыдонæн сæ туг. Ноджыдæр акæс уы-цы урс обаумæ: уый та у се 'стæгдар. — Ницы кæны, хуы, мæ сæрыхъуын дæр уым уæд! Гъеныр дæ хъазт циу, уый мын бацамон! — Кæс-ма, уæдæ, мæ хъазт цну, уый дын бацамонон!—загъта хуы æмæ йе 'ссыр фæсагъта зæххы, дардыл хахх æркодта æмæ загъта: — Ацы хаххы былыл æрлæуу, æмæ æз дæ фæстæ æрлæудзынæн, алидз, æмæ дае кæд баййафон иннæ хахмæ, уæд дæ сриуыгъдзынæн æмæ дæ амардзынæн; кæд дæ нæ баййафон, уæд æз дæр фæстæмæ фездæхдзынæн, æмæ мæ куыд æрбаййафай, афтæ мæ цæв. Безан загъта: — Уæдæ æз æрлæудзынæн, ды мæ расур, — æмæ йæ бæхæн загъта: — Реси, ма сауæрд дæ хъаруйыл! Сбадти æмæ слæууыди ха.ххæн мидæгæй, бæхы ныцдавта æмæ алыгъдис Безан. Хуы дæр æй асырдта фæстейы, æмæ йын хаххæй куы агæпп ласта, уæд ма йæ сриуыгъта æмæ ма йын йæ бæхы къæдзилæй цалдæр хъисы аскъуыдта, фæстæмæ фездæхти хуы. Расырдта йæ Безан, хаххы астæумæ куы 'рбахæццæ хуы, уæд æй фехста фатæй æмæ йæ дыууæ уæны астæу ныууади, риуыгуыдырæй ахызти æмæ разæй гутоны хахх кодта фаты æртих (фаты бырынкъыл кæй кодтой, уый). Хуы ма лыгъдис æмæ баирвæзтис йæ бынатмæ, фат дæр йемæ бахаста. Безан бæхæй æрхызтис æмæ загъта: «Мидæмæ йæм цæуин, æмæ мæ куы бахæра миййаг». Ахъуыды кодта æмæ загъта: «Цæй, цыдæриддæр уон», — æмæ йæ иу къухы бахаста йæ сыгъзæрин фистон хъама, йе 'ннæ къухы дардта бæхы арц æмæ йæм бабырыдис йæ бынатмæ. Хуы амарди йæ бынаты. Безан ыл фæархайдта, фæлæ йæ нæ рафæрæзта æддæмæ раласын, рацыд æмæ йæ бæхæн загъта: — Хуы амардис, æмæ йæ нæ фæразын æддæмæ раласын. Бæх ын загъта: — Архъан ыл бабæтт йе 'ссыртыл æмæ йæ бабæтт мæ къæдзилыл, æз æй раласдзынæн. Бæхы къæдзилыл æй абаста, æмæ йæ бæх раласта. Безан ын йе 'ссыртæ ралыг кодта, йæ сыгъзæрин ссыртæ, æмæ сæ бæхы фæсарны æрбаста, æмæ зæхмæ æрхæццæ сты ссыртæ. Бæхыл сбадт, рарасти æмæ ссыди Гургенмæ. Гурген йæ уындæй фæтарстис æмæ бæлас фесæфта... Æддæдæр ацыдысты æмæ: — Цæй, кæрдзын бахæрæм, — загъта Гурген. Æмæ æрбадтысты кæрдзын хæрыныл. Скъуывтой хуыцаумæ, хæрынц, нуазынц. Гурген сайдæй рацыдис Безаныл æмæ йæм тых хатыд кодта, тых нозт кæнын ын кодта, фæрасыг æй кодта, æмæ йын загъта Гурген: — Сгуыхгæ хорз фæкодтай, фæлæ ма ныр Апрасионы паддзахы чызг Манидзаны дæхицæн куы ракурис. Æмæ Безан загъта: — Уый хъуыддаг дæу нæй, фæлæ сбад дæ бæхыл æмæ ацу мæ фыды 'фсымæрмæ, Ростъоммæ, фæу хæрзæггурæггаг, æмæ дын ратлзысты де 'муæз сыгъзæрин. Стæй Гурген йæхинымæр загъта: «Расыг нæма у», — æмæ æрхъуыды кодта, цæмæй йæ бынтон расыг фæкæна. Йæхæдæг нозта афтид сыкъа, Безанæн та лæвæрдта дзаг сыкъа æмæ йæ бынтон ра-сыг фæкодта. Стæй та йын загъта: — Манидзаны куы ракурис. Безан æм ницыуал сдзырдта. Стæй йын Гурген загъта: — Гыццыл уал арацу-бацу кæнæм, кæд дæ нозты тæф æрцæуид. — Йæ къухыл ын ныххæцыдис Гурген æмæ йæ акодта, Апрасионты дзыхдон кæм уыдис, уырдæм ныххæццæ, æмæ йæ уым расыгæй аппæрста, хæцæнгарзæй йæм ницыуал баззадис, æрмæст йæ хъамайы йедтæмæ. Гурген æй ныууагъта афтидæй. Рацыдис Гурген æмæ хуыйы ссыртæ Безаны бæхæй систа æмæ сæ йæхи бæхыл сæвæрдта, сбадти йæ бæхыл, æмæ Даредзантæм куы бахæццæ ис, уæд дис кодтой Даредзантæ: «Ай барæг мах барæг куы у, йæ ехсы фелвæст æмæ йæ бæхы ныццавд дæр, æмæ Безан куы нæ у?! Æмæ кæд хуы Безаны бахордта, уæд Гурген куыд фервæзти?» Бахæццæ сæм ис Гурген дæр, æмæ йæ фæрсынц: — Безан цы фæци? Æмæ загъта: — Алчи йæ дзидзидайы хæстмæ æрвиты!.. Хуы йæ бахордта, æмæ хуыйы та æз амардтон, мæнæ йе 'осыртæ. Безанæн йæ нозты тæф куы 'рцыдис, уæд ракастис æмæ загъ-та: «Ай, мæнæ диссаг! Ай, кæм дæн æмæ ныр чердæм цæуон, уый куы нæ зонын!» Хъуыды кæны, æмæ æрхъуыды кодта. Хъæды къутæр-тæ дзы уыдис æмæ хъæды къутæртæй ралыг кодта, сарæзта хъæдын тæрхъус æмæ хъæдын егар, иу тæрхъус ауагъта æмæ йын иу егар йæ фæдыл бафтыдта, æмæ йын-иу æй йæ дзыхы æрхаста фæстæмæ Безанмæ. Уый фæстæ цæуын байдыдтой дондзаутæ. Æмæ Апрасионты Ма-нидзанæн уыдис фондзыссæдз чызджы лæггадгæнджытæ. Уыдон цыдысты дыгæйттæй иумæ, дыууæйæ-иу иумæ æрбадтысты, æмæ-иу Безан уьгцы тæрхъус æмæ егарæй куы хъазыди, уæд-иу æм кастысты. Афтæмæй уыцы фондзыссæдз лæггадгæнæджы се 'ппæт дæр рацыдыcты; загъта уæд Манидзан, чи йæ схаста, уыцы мадæн: — Акæс-ма, кæд мæ амонд чемæ у, уый миййаг æрцыдис. Кæсынц æмæ — Безан. Чызг хъуыдыйыл фæцис: «Куыд æй схонæм нæхимæ?» Уыцы чызтæн та уыдис хъалагъуртæ — фондзыссæдз гуымирыйы дуарæн мидæгæй, фондзыссæдз — æддейы, æмæ нæ уæндыдис чызг уыдонæй йе 'схонын. Æмæ æрхъуыды кодта чызг: «Цæй, æмæ йæм арвитон сылгоймаджы дзаума, уыдон скæндзæн йæ уæлæ æмæ ссæудзæнис уыцы чызджытимæ». Æмæ йæм рарвыста сылгоймаджы дзаума, æмæ йын куы загътой Безанæн: «Ацы дзаума скæн æмæ немæ рацу, æмæ дæ ничи базондзæн», уæд уый загъта: «Ау, уый та куыд?! Мæ сæрмæ куыд æрхæссон сылгоймаджы дзаума скæнын?!. Ацæут, æз æй агурдзынæн мæхæдæг». Бавдæлди æмæ хъæдмæ бацыдис, кæрз къæбæлтæ сарæзта фидар, æхсæвыгон ссыдис мæсыгмæ, фæстæрдыгæйты бахъуызыдис æмæ мæсыджы къулы къæбæлтæ садзын байдыдта, уыдоныл хизын байдыдта уæлæмæ-уæлæмæ æмæ схæццæ ис йæсæрмæ. Йæ сæрæй мæсыгæн уырдыгмæ æрхызтис æмæ æрхæццæ ис йæ уарзон Манидзанмæ, æмæ фæцин кодтой кæрæдзийыл сусæг цинæй. Иннæ абонæй иннæ абонмæ кæрæдзиуыл фæцин кодтой сусæг цинæй, стæй иннæ иннабон куы 'рцыдис, уæд сæ хъазын, сæ зарын æддæмæ хъуысын байдыдта æмæ гуымирытæ дуармæ гуыппытæ байдыдтой. Безан сæм радзырдта: — Цы кæнут, æнцад ут, кæннод уæм ацæудзынæн æмæ уæ фон-дзыссæдзы ныццæгъддзынæн мæ сыгъзæрин фистонджын хъамайæ, иннæты та фендзынæн хъæбысæй! Æмæ гуымирытæ загътой: — Цом, паддзахæн фехъусын кæнæм — дæ чызгæй зарыны, кафыны хъæр цæуы. Ацыдысты æмæ фехъусьш кодтой паддзахæн, æмæ паддзах загъта: — Уый уыдзæн Даредзантæй, æмæ уымæн фæндæй куы ницы скæнæм, уæд ын тыхæй ницы скæндзыстæм. Ацыдис æм паддзах йæхæдæг мæсыджы дуармæ æмæ йæм дзуры мидæмæ: — Безан, Безан, æддæмæ рацу! Адæмы уынд дæхицæн цæмæн хæлæг кæныс? Рагæй дæр уыцы чызг уыдис дæуæн аккаг, æмæ мæнæ чындзæхсæв скæндзыстæм, фæцин кæндзыстæм кæрæдзиуыл, æмæ дын æй хайыр хуыцау скæнæд. Безан рацыдис, æмæ паддзах чындзæхсæв сцæттæ кодта. Сбадын кодтой Безаны авд рæнхъы сæр, æмæ йæм лæвæрдтой нозт; авдырдæм гаджидæуттæ кæны Безан æмæ.иу рæнхъæн авд нуазы. Уайтагъд ыл фавтых ис нозт. Куы ахаудта, уæд загътой: — Цæй, ныр æй бабæттæм, — æмæ йæ бабастой фидар бæндæнтæй. Расыг лæг йæхи куы аивæзта, уæд сæ апырх кодта. Стæй та йæ бабастой рæхыстæй æмæ рæхысты дæр апырх кодта. Стæй загътой: — Уæдæ ма йын цы бакæнæм, рæхыстæ йæ куы нæ уромынц, уæд? Уæд Даредзантæй чи алыгъдис, ахæм, Ростъомæн йæ сау лæг, — йæ ном та хуындис Пиран, уый сын загъта: — Уый нæ бауромдзыстут бастæй, фæлæ ма йæ фенут, — дардтой Даредзантæ æрдынбос, æмæ ма йæм æрцагурут, кæддæра йæм нæй? Æрцагуырдтой йæ дзыппы æмæ дзы систой уæлдай æрдынбос, уыцы æрдынбосæй йын бабастой йæ къахы æнгуылдз æмæ рахиз къухы дыууæ æнгуылдзы, стæй сæ бабастой кæрæдзимæ æмæ къамбец-дзарм бастыгътой къупристыгъд,- уым æй цæвæрдтой, фидар ын бабастой йæ ком. Куы та ныуулæфыдис, уæд та йæ аскъуыдта. — Уæдæ цы бакæнæм? Ныр ын ралыг кæнæм йæ сæр, æмæ йæ базармæ ахæсдзыстæм, цъыфты йæ къахæй ратул-батул кæндзыстæм, æмæ нæ чи фæрса — кæй сæр у, уымæн зæгъдзыстæм: «Даредзанты Безаны сæр». — Ахæссæм æмæ йæ æртæ фæндаджы астæу æрцауындздзыстæм æмæ чи у, зæгъгæ, куы фарстæуа, уæд зæгъдзыстæм: «Даредзанты Безан». Ныр сæм Пиран хъуыста æмæ сын загъта: — Даредзантæн афтæ нæ баззайдзæн сæ туг, фæлæ йæ маргæ ма акæнут, уæрм ын скъахут æмæ йæ уым ныппарут, æмæ йыл уæле-йы ныффæлдахут стыр дур. Коммæ бакастысты, уæрм ын скъахтой æмæ йæ уым ныппæрстой, дыууадæс цæды гуымирытæй цы къæй æрластой, уый йыл ныффæлдæхтой. Йæ ус Манидзан сын балæгъстæ кодта: — Хъуывгъан ныддæттæн æмæ хъуывгъан сдæттæн ма мын дзы ныууадзут. Ныууагътой дзы æмæ йæхæдæг скодта Манидзан уьщы къæйæн йæ уæлæ халагъуд, цалынмæ йæхимæ æхца уыдис, уалынмæ фелхæдта кæрдзын дæр, алцы дæр, æмæ йын лæвæрдта уæрммæ. Стæй йæм æхца куынæуал уыдис, уавд курæг зылдис æмæ йын аф-тæмæй амал кодта, лæвæрдта йын хæринаг. Безаныл ацыдис уыцы уæрмы афæдз æмæ 'рдæг. Даредзантæм уыдис ахæм къус æвзистæй, æмæ дзы-иу ногбоны ныккодтаиккой бæгæны, æмæ-иу æм ныккастаиккой, федтаиккой-иу, цы зиан сыл цыда.ид, уый дæр, æмæ сыл цы хорз цыдаид, уый дæр. Ногбоны ныккастис Ростъом æмæ дзы федта, Безан мард кæй нæу, уый, æмæ ныххудти йæ дзыхыдзаг. йæ дыууæ æфсымæры загътой: — Куыннæ худай, махыл цы хорз æрцыдис: иунæг фырт нын уыдис, æмæ уый нал ис, ды худгæ кæныс уæддæр! Уæд сын Ростъом загъта: — Ма тæрсут, æгас у, фæлæ нæ хъæуы лæджыхъæды сæр, æмæ мах сфæнд кæнæм. Ахст у Безан. Апрасионтæм бацæуæм æмæ йæ рахæссæм. — Афтæмæй куыд бацæуæм, æфсæдтæ йедтæ нæ хъæуы. Уæд Ростъом загъта: — Нæ, афтæмæй цæугæ дæр нæу. Бавдæлдис Ростъом æмæ йæ фæллой цыдæриддæр уыдис — суæлдай сæ кодта æмæ балхæдта хорз хъуымац, хорз скæллад æмæ скодта уыдонæй фондзыссæдз теуайы уаргъы; иуырдыгæй фарс сыл сæвæрдта хъуымац, иннæрдыгæй фарс — уæйыг æмæ гуымирыйы. Æмæ йæ дыууæ æфсымæры дæр уыцы уæргъты мидæг бакодта. Стæй Апрасионты паддзахмæ барвыста: «Ахæм базаргæнæг къупец дæм фæ-цæуы, æмæ дæ магазинтæй стырдæр чи у, уый расыгъдæг кæн, алцы дæр асламдæр дæтдзæнис». Æмæ йæм æрбарвыста паддзах, «рацу», зæгъгæ, дзуапп. йæхи коса даст ныккодта Ростъом, йæ бæхы барц сæлвыдта, тæтæйраг худ ныккодта йæ сæрыл æмæ ацыдис уыцы фондзыссæдз теуаимæ, сæ уæргътæ сæ уæлæ, афтæмæй. Бацыдис Апрасионты горæтмæ æмæ магазин сыгъдæг уыдис. Æриста уæргъты уыцы магазины æмæ базар кæнын райдыдта: хъуымац сыхæлдта, скæллад сыхæлдта; гуымирыты, уæйгуыты ныууагъта бастæй магазины мидæг. Базар кодта, афтæмæй йæм æрбацыдис иу коса æмæ базар кæныныл схæцыдис; гуымирыйы фарсыл сбадти, туас йæ къухы, æмæ йæ фарсы мидæг нытътъыста. Гуымирымæ куы ныххæццæ ис туас, уæд фесхъиудта æмæ коса чи уыди, уый царыл сæмбæлдис. Коса йæ къухтæ кæрæдзийыл ныццавта: — Уæуу, мæнæ диссаг, чи æрхъуыды кæндзæнис уый æмæ Даредзанты Ростъом Апрасионты горæтмæ тæлфгæ базайраг æрхæсдзæни?! Ростъом æй фехъуыста æмæ йæм йæ къух батылдта, ма схъæр кæн, зæгъгæ. Рацыдис Ростъом, акодта йæ хибармæ æмæ йын загъта: — Ма схъæр кæн. Систа йын сыгъзæринтæ æмæ йын йæ дзыппытæ байдзаг кодта, ноджыдæр ма йы.н загъта: — Кæд ма дæм исты æвæрæн ис, уæд ма дын уым дæр ныккæнон. — Нал ис, — зæгъгæ, загъта коса. — Ацу, уæдæ, æмæ кæд дæ хуызæн коса искуы зоныс, узæд уый дæр ракæ. Ацыд æмæ фæзылдис горæты æмæ иу йедтæмæ не 'ссардта, æрбакодта йæ Ростъоммæ. — Рацæут, æз уын сызгъæринтæ радтон, — загъта сын Ростъом. Бакодта сæ хибар ранмæ æмæ сын сыгъзæринæй сæ дзыппытæ байдзаг кодта. -- Æрбадарут ныр уæ дзыхтæ æмæ уын уæ дзыхтæ дæр байдзаг кæнон. Схæлиу кодтой сæ дзыхтæ. Ростъом сæм февнæлдта, се 'взæгтæ сын фелвæста, æмæ сын сæ дзырд ничиуал æмбæрста, уый йедтæмæ йæ банымыгътаиккой. Манидзан фехъуыста Ростъомы тыххæй æмæ йæхицæн загъта: «Цон æмæ мын уыцы къупец исты ралæвар кæна». Манидзан æм ссыдис æмæ йын бакуывта: — Ахæсты хицау дæн, æмæ мын исты баххуыс кæн, исты мын балæвар кæн. Æмæ йын загьта Ростъом: — Цавæр ахæст у дæ ахæст? Æмæ йын уый дæр загъта: — Даредзанты Безан. Ростъом æй ратардта: «Ацу, — зæгъгæ, — уæдæ мæ нæ хъæуыс, кæд уый хицау дæ, уæд». Стæй йæм фæдзырдта: «Рацу, рацу», — æмæ йын загъта: — Хъусыс, æз дын ратдзынæн бирæ æхца, куы сæххæст кæнай, æз дьш кæй зæгъдзынæн, уый, уæд. Бацу дæ фыдмæ æмæ йын балæтъстæ кæн: иу майрæмбонæй иннæ майрæмбонмæ суг цыдæриддæр æрцæуа базармæ, уый ды куыд æлхæнай æрмæст, афтæ. Фыд Манидзанæн суг æлхæныны бар радта æмæ уæд фæстæмæ Ростъоммæ бацыдис. — Бар мын радта. — Уæдæ дын мæнæ æхца æмæ æлхæн. Радта йын æхца бирæ, цас æй хъуыд, уыйас, стæй йын загъта: — Гъеныр сæ, ахæст кæм ис, уыцы уæрмы алыварс амай. Æмæ балхæдта сардзинтæ æмæ сæ æртæ фæлтæрæй самадта. Амад куы фесты, уæд æм ссыдис Манидзан æмæ йын загъта: — Фесты ныр амад. Ростъом ын загъта: — Фæлæуу ныр, ахæстæн исты хæринаг ахæсс. Аргæвста гогыз, адзæбæх æй кодта, сфыхта йæ æмæ йын йæ мидæг цæвæрдта йæ къухдарæн, æмæ йын загъта Манидзанæн Ростъом. — Гъе уый йæм-иу ныддæтт, ма йæ алыг кæн, афтæмæй, æмæ йæм-иу ныдздзур: «Иним æрхæццæ ис». Ныххаста йæм æй Манидза, ныллæвæрдта йæ æмæ йæм ныдздзырдта: — Иним æрхæццæ ис. Куы алыг кодта Безан гогызы, уæд къухдарæн систа æмæ ныххудтис, куы ныххудтис, уæд йæ уæлæ цы къæй æмбæрзт уыдис, уыиадли бæрц фæгæпп кодта йæ худынæй. Æмæ йæм Манидзан фæстæмæ ныдздзырдта: — Цæуылнæ худай ды? Æз мæ уæздан сæр дæу тыххæй скодтон курæг!.. Сдзырдта йæм Безан: — Ма тæрс, ис мыл зилæг. — Æмæ чи у дæ зилæг? — Мæнæ цы ном æрдзырдтай, уый у мæ зилæг — Иним, мæнæ дын йæ къухдарæн дæр, — æмæ йæм йæ къухдарæн слæвæрдта,— ныр нæм ахсæв цæудзысты æмæ бафснай, цы дзаума дæм ис, уыдон. Æхсæвы Ростъом гуымирыты æмæ йæ æфсымæрты дæр суæгъд кодта æмæ Безанмæ æрцыдис уæрммæ. Уæрмы алыварс цы сардзин-тæ амад уыд, уыдоныл арт бафтыдта. Загъта йе 'фсымæр Гивийæн Ростъом: — Схæц къæйыл, Гиви! Уый бацыдис къæймæ, схæцыдис ыл æмæ йæ систа йæ астæуы онг æмæ йын фæстæмæ æрхаудта, уый тыххæй æмæ йæ фыртмæ куы ныккастис,.уæд йæ зæрдæ суынгæг ис. Æмæ Ростъом загъта: — Гъе, уæу-уæй, гъе, фæзæронд дæ. Ростъом бауадис, къæй фелвæста йæ и.у къухæй, фехста йæ æмæ загъта: — Гъе, хуыцау, ацы къæй ауадз æмæ косайы сыхыл куыд сæмбæла! Къæй ацыдис æмæ косайы сыхыл сæмбæлдис æмæ сæ ныппырх кодта. Къæй куы аппæрстой, уæд ныдздзырдтой Безанмæ: — Схиз! — Не 'схиадзынæн! — зæгъгæ, загъта.—Кæд мын Гургеныл фæткъуы цæвын бауадздзыстут, уæд хизын, кæннод нæ. — Уый нæ уыдзæнис, — дæ фæткъуыйы цæф ын сармадзаны цæфы хуызæн фæуыдзæн. — Уæд та мын ыл бæмбæг цæвын бауадзут. — Бæмбæг ыл калгæ дæр кæн! — Уæдæ хизын. Схызтис æмæ рацыдысты уырдыгæй, Манидзаны дæр рахастой. Фæдис сæ фæстæ рацыдысты, æфсæдтæ сæ фæстæ. Даредзантæ æрбаирвæзтысты иу къæдзæх рæбынмæ. Уырдыгæй хæцын райдыдтой фæдисæттыл. Апрасионты æфсæдтæ уыдысты бирæ. Фæхæцыдысты æртæ боны, стæй фæлмæцын байдыдтой. Даредзанты Ростъом загъта: — Исчи уæ ацæуæд æмæ фехъусын кæнæд Даредзантæн, æмæ нын куыд баххуыс кæной. Æмæ загъта Гиви: — Æз ацæуин, æмæ мыл цин кæндзысты: дæ фырт Безан фервæзти, зæгъгæ. Бафæстиат уыдзынæн. — Æз тагъддæр æрцæуин бæргæ, фæлæ æнæ мæн куы ницы бакæнат ам, — загъта Ростъом. — Цалынмæ ды цæуай, уалынмæ мæ уæнггай куы лыг кæной, уæддæр бафæраздзынæн,—загъта Безан. — Уæдæ цæуын æз, фæлæ цырд лæуут! — æмæ Ростъом ацыдис. Уæд Апрасионты тыхджынтæй иу хъæргæнгæ æрбацыдис. — Ростъом, кæм дæ, Ростъом, кæм дæ? Ростъом уым нæ уыдис, æмæ Ростъомы лæггадгæнджытæй иу абадти бæхыл, æз æм ацæуон, зæгъгæ. Фæцæуы, фæлæ йын Апрасионты тыхджын йæ бæхы арц фæсагъта æмæ йæ ахаста арцыл хæ-цъилы хуызæн. Ныххаста йæ Апрасионты паддзахмæ, æмæ йæ 6афарста паддзах. — Чи у, кæй æрхастай, уый? Уый йын загъта: — Ростъомы æрхастон. Уæд Пиран ныххудти: — Уый Ростъом нæма у, нæма! Тыхджынмæ хъыг фæкасти уыцы дзырд, æмæ йын загъта: — Дæуæн Ростъом дæ хъустæ ралыг кодта, фæлæ æз Ростъомы дæр афтæ æрхæсдзынæн. Уыцы дзырдтæм Ростъом дæр ракасти рагъæй; кæсæнцæстæй кæсы, æмæ йæ лæггадгæнæг Апрасионты паддзахæн хураууон сагъд у. Ростъоммæ хъыг фæкастис. «Кæсма, мæ лæггадгæнæджы мын ахастой», — æмæ Апрасионты лæггадгæнæг йæ рæзты куы 'рбацæйцыдис, уæд æй фехста Ростъом рагъæй æмæ йæ фидары къулыл асагъ-та лæггадгæнæджы. Стæй æрцыдис. Æмæ Пиран афтæ зæгъы: — Гъе уый Ростъомы гæрах уыди, гъе! — Уæдæ ма йæм кæс, — загъта уыцы тыхджын æмæ йæм хъæргæнгæ æрбацыдис: — Ростъом, кæм дæ, Ростъом, кæм дæ? Ростъом дæр йæ бæхыл абадт, ацыдис хæстмæ. Æмæ ныллæууыдысты кæрæдзимæ, æмæ фатæй æхсын райдыдтой кæрæдзийы, сæ фат сæ иуы дæр нæ ныхсти, се 'ннæйы дæр нæ ныхсти. Стæй кардæй ацыдысты кæрæдзимæ, æмæ сæ иуы дæр нæ карста кард, се 'ннæйы дæр нæ карста кард. Гиви дзуры Ростъоммæ. — Архъанæй дæр ма куы зыдтой Даредзантæ, архъанæй, уæд ыл цæуылнæ аппарыс архъан? Ростъом дæр февнæлдта архъанмæ, айхæлдта йæ, æмæ йыл æй аппæрста. Тыхджынæн йæ хурхыд æвæрд фæцис архъан, йæ бæх фæстæмæ фездæхта, — Ростъом дæр æй фездæхта. Ахæцыдысты дыууæ бæхы, æмæ сæ иу дæр йæ зонгуытæм ныссагъдис сау мæры, æмæ се 'ннæ дæр. Ростъом йæ бæхыл схъæр кодта: — Ахæц, Реси, кæннод ахиздзынæн æмæ дын дæ сырх бæрзæй ахауын кæндзынæн кардæй! Уый та фендзынæн хъæбысæй. Æмæ бæх йæ тыхæй ахæцыдис æмæ тыхджын йæ саргъимæ дыууадæс хъандзалы 'хтонджы раскъуыдта, саргъ радавта æмæ йæ æрбаласта Ростъоммæ, Ростъом æй радта нæ лæггадгæнджытæн: — Ай мын райсоммæ бавæрут, æмæ йæ райсом хъæбысæй куыд фенон, афтæ. Лæггадгæнджытæ, куы 'рталынг ис, уæд загътой: — Ай, абон Ростъомы сахат уыд, æвæццæгæн, æмæ йыл фæтых ис; райсом та ацы тæтæйраджы сахат куы уа, Ростъомы куы абынæй кæна, уæд сæфæм иууылдæр, æмæ йæ ныммардтой тыхджыны. Райсом сын Ростъом афтæ зæгъы: — Цы фæкодтат уыцы тыхджыны? — Мæнæ мард лæг æрбаластой æмæ йæ аппæрстам. Уалынмæ хъæргæнгæ æрбацыдис Апрасионты паддзахы фырт, Манидзаны æфсымæр: — Безан, кæм дæ? Безан дæр æм ацыд хæцынмæ. Фыццаг фæхæцыдысты фатæй, стæй уый фæстæ хæцын байдыдтой кардæй, æмæ сæ ничи никæуыл тых кодта. Стæй аздæхтысты хъæбысæй хæцынмæ, афтæ хæцыды-сты, æмæ-иу дур сæ быны фæцис, уæд-иу ныммур ис. Бирæ фæхæцы-дысты, стæй сфæлмæцыдысты дойныйæ æмæ загътой: — Ныр нæ фæллад суадзæм, дон ба.нуазæм, стæй та хæцдзыстæм. Радтой кæрæдзийæн æууæнк æмæ сæ фæллад суагътой. Загъта æлдары фырт: — Баназ, Безан. Уый загъта: — Нæ, ды уал баназ, æз нæ баназдзынæн дæ фыццаг. Доныл ныффæлдæхтис æмæ банызта æлдары фырт. Безан дæр загъта: — Æз дæр нуазын, фæлæ дæ сомы ма фехал. Безан дæр ныффæлдæхт доныл æмæ дзы иу хуыпп куы акодта, уæд йе 'ккой абадтис æлдары фырт, хъама йæм сласта æмæзагъта: — Гъе, хуыцау, Даредзантæй амардтон æртæ, ныр ай цыппæрæм марын. Безан дæр сæвнæлдта æмæ йын йе 'фцæгготыл фæхæст ис, йæ разы йæ уæлгоммæ ныццавта æмæ загъта: — Цæй, хуыцау, йæхи дзыхæй æппæлыди æмæ йæ æргæвдын ныр, — æмæ йæ цæргæвста уыцы ран æмæ йын йæ хотыхтæ ахаста. Апрасионты паддзах æрбарвыста Ростъоммæ: - Адæмы кæрæдзийæн мауал цæгьдын кæнæм, фæлæ рацу ныр мæнæ хæстмæ. Ростъом дæр загъта: — Цон, уæдæ, æз æм цæуын. Йæ бæхыл сбадтис, æмæ йæм Манидзан дзуры: — Ницы йын кæндзынæ, хуымæтæджы ма ацу! — Æмæ. йын архъанæй дæр ницы кæндзынæн?—дзуры Ростъом. — Долапийы фыд хæссы йæ сæрыл. — Æмæ цы фæнды хæссæд, цæргæ хæдзæрттæ дæр хæссæд, уæддæр æй æз архъанæй æрцахсдзынæн, — æмæ ацыдис Ростъом Апрасионты паддзахмæ. Фыццаг кардæй фæхæцыдысты, стæй фатæй. Стæй кæрæдзийæн куы ницы тых ардтой, уæд ыл Ростъом архъан аппæрста æмæ йын дæларм-уæларм фæцис архъан, раласта йæ æмæ йæ æрбахæццæ кодта, Ростъомæн йæхи æфсæдтæ кæм уыдысты, уырдæм, æмæ загъта Манидзанæн. — Ай дын дæ тыхджын фыд, — æмæ йæ йæ чызджы хатыры тыххæй маргæ нæ акодта, «ацу ныр», зæгъгæ. Ростъом дæр рафардæги йе 'фсæдтимæ, уый дæр ацыди. Ростъомитæ заргæ 'рбафардæг сты. Чындзæхсæв скодтой, æмæ Безан загъта: — Гургены ма мæм æрбакæнут, кæм ис? Æмæ йæм æрбакодтой Гургены. Бæмбæг систа Безан æмæ скуывта хуыцаумæ: — Гъе, хуыцау, кæд æз Гургеныл сайдæй рацыдтæн, уæд ацы бæмбæг уæлæмæ бæмбæгæй ссæуæд, фæстæмæ — судзгæ 'хсидавæй, æмæ мæ сæрыл сæмбæлæд, цавддур куыд фестон, кæннод та Гургеныл. Бæмбæг сæппæрста хæрдмæ, æмæ уæлæмæ бæмбæгæй ссыди, фæстæмæ 'хсидавай æрцыди, æмæ Гургены сæрыл сæмбæлдис æмæ цавддур фестадис. <div align="right">Радзырдта йæ Туаты Зауырбег Алымбеджы фырт. Ныффыста йæ Гæдиаты Петр, Къоб, 1924 аз, июль. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 226—234.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

6. ДАРЕДЗАНТЫ ХЪАРАМАНЫ ФЕСÆФТ http://iratta.com/2007/10/17/6-daredzanty-kharamany-fesaeft.html Даредзанты Хъараман куы райгуырд, уæд дзурын миййаг нæ зыдта, фæлæ дуармæ рацыди. Уæйыг зылди, искуыцæй исты куы ахæссин, зæгъгæ. Хъараманы куы ауыдта, уæд æй йæ дæлармы акодта æмæ æй йæ хæдзармæ ахаста. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Wed, 17 Oct 2007 17:50:59 +0400

Даредзанты Хъараман куы райгуырд, уæд дзурын миййаг нæ зыдта, фæлæ дуармæ рацыди. Уæйыг зылди, искуыцæй исты куы ахæссин, зæгъгæ. Хъараманы куы ауыдта, уæд æй йæ дæлармы акодта æмæ æй йæ хæдзармæ ахаста. Уæйгуытæ уыдысты авд æфсымæры. Уыдон æрæмбырд сты сæ хæдзары, æмæ сын уæйыг загьта: — Æз бирæ фæзылдтæн æмæ иу гыццыл физонæггаджы йедтæ-мæ ницæуыл сæмбæлдтæн æмæ гъе уый æрхастон. Сæ хистæр сæм радзырдта: — Гъалæ — фенын мын æй кæн. Бацыд йе 'рхæссæг æмæ хицæн уатæй Хъараманы рахаста. Сæ хистæр æй куы федта, уæд загъта: — Ме 'фсымæртæ, иу дзырд уын зæгъдзынæн, æмæ мын æй ма фæдæлдæр кæнут! Мах стæм авд æфсымæры, æмæ нын нæ ус ис, нæ нын зæнæг ис, æмæ ацы лæппуйы нæхицæн схæссæм: не'гасæн æмхуызон хъæбул уыдзæн, кæнæ æфсымæр. Йæ кæстæртæ дæр уæлдай дзырд нал скодтой. Лæппуйы ныууагътой æнæргæвст. Сæхуыдтæг алырдæм зылдысты — чи цуаны, чи тыхгæнæг. Лæппу хъомыл кæнын байдыдта. Уæйгуытæ дæр æм зылдысты, уæдæ цы. Афтæмæй байрæзти. Уæйгуытæн ахæм фыд уыд, æмæ йын йæ авд лæппуйы йæ фат æмæ йе 'рдын нæ фæрæзтой æмæ оæ фарæстæм уаты æмбæхстæй дардтой. Æппын ын йæ дуар нæ кодтой. Хъараман куы бахъомыл, уæд хъуыды байдыдта: «А ме'фсымæртæн куынæ сæ хуызæн дæн, куынæ мыл сæ сæры хуызæн сæр ис, куынæ мæ уынды хуызæн сæ уынд у уæд а'фтæ цæмæн дæн?». Йæ буц зылд æппындæр ницæмæуал дары. Иу бон загъта: «Гъалæма, ацы къуымты æрзилон, сæ мидæг цы ис, уый базонон. Аст уаты дуæрттæ мын конд сты, фæлæ уыцы фарæстæм уаты цы уыдзæн?». Бацыд уыцы фарæстæ.м хатæнмæ. Дæгъæл, миййаг, кæм ссардта, йæ къахæй йæ батъæпп кодта: дуар базыгуым ис. Æркасти, æмæ дзы фат æмæ æрдын ис, æндæр ницы. Уый бадис кодта йæхинымæры: «Цымæ ай цы дзаума у? Ацы фидар æхгæд ыл дуæрттæ цæмæн уыдысты?» Дуармæ сæ рахаста йæ дыууæ къухы. Кæсы, æмæ хъуыды кæ-ны: «Ай цы дзаума у, уый куы нæ базонон, æндæр хос мын нæй». Æрхъуыды кодта йæ мид-зæрды: «Ай циу, æз æй куынæ фехсон, æндæр хос мын нæй». Сифтыгъта йæ æмæ фехста. Авд æфсымæры æмбырдæй авд хохæн æддейæ уыдысты. Уыцы фаты фехстæй сыджыт нызмæлыд. Авдæй æмхуызонæй загътой: — Нæ хæдзармæ æрцыдис тыхгæнæг, уый нæ фыды фаты зыр-зыр уыди. Разгъордтой сæхимæ. Згъоргæ бæргæ кæнынц, фæлæ æрæджиау сæ хистæр загъта: — Хæлæфæй лæбурд нæ бæззы. Уый чи фехста, уымæн мах ницы ракæндзыстæм æмæ цъусгай бабæрæг кæнæм, чи у, цы лæг у, кæннод не 'виппайды лæбурдæй фæсмон фæкæндзыстæм. Йæ коммæ та бакастысты, сæ цыд фæуæззау кодтой æмæ се'зæр бахасто'й. Сæ кæстæрæн загътой, иннæтæ фæстæдæр æрлæууыдысты: — Бацу æмæ бабæрæг кæн хæдзар. Кæд ма нæ лæппу удæгас у, уæд æй бафæрс, чи йæм æрцыд. Кæстæр хъуызгæ-хъуызгæ къæсæрæй кæсы сусæгæй: лæппу уæр-тæ йæхицæн хъазы, æндæр дзы никæй федта. Лæппу бацыди æмæ йæ фæрсы: — Абон дæм чи уыдис? Лæппу йын афтæ: — Æппындæр нæм ничи уыд. Уæйыг ын зæгъы: — Ау, уæдæ нæ фыды фат æмæ æрдын чи рахаста æмæ йæ чи фехста? Æхгæд куы уыд йæ дуар, уæд æй чи бакодта, дæгъæл куы никæмæ уыди? Лæппу йын загъта: — Æз уыдтæн йæ фехсæг. Куыд фидар æнхъæлдтгй дуар, афтæ фидар нæ уыд, — мæ къахæй йæ бакъуырдтон, æмæ æрызгъæлди. Уæйыг æм дзуры: — Омæ фат æмæ æрдын кæимæ рахастай дуармæ? — Цы диссаг рахæссинаг уыдысты? Æз сæ маэ кæстæр къухæй далæ коммæ дæр фехстаин. Уыдонæн мæ цæй æмбал хъуыди? Уæйыг раздæхти фæстæмæ æмæ сæ радзырдта йе 'фсымæртæн. Сæ хистæр сæм радзуры: — Гъе, ме 'фсымæртæ, уыимæ махæн цæрæн нал ис, фæлæ фæлидзæм дардмæ, ныууадзæм ын нæ хæдзар, нæхуыдтæг нæ сæртæ бафснайæм. Уæйгуытæ фæлыгъдысты. Баззад Хъараман иунæгæй. Æнхъæлмæ ма сæм кæсы æмæ сæ хæдзары цæры. Куынæуал æм дыдысты, уæд, æвæццæгæн, стонг дæр баци æмæ йæхицæн зæгъы: «Уыдон мæ ныууагътой, æмæ цы кæнон. Акæсон æддæмæ». Иу ставд лæдзæг сарæзта æмæ йæ йемæ рахаста. Нæ зыдта, уы-цы авды йедтæмæ искуы змæлæг исты ис, уый. Рацыди, рарасти. Уæйгуытæн сæ калакмæ ныццыдис æмæ йæхинымæры загъта: «Æз афтæ куы 'нхъæлдтон, æз кæй уыдтон, уыдон йедтæмæ змæлæг никуы ис, æмæ ам æгæр бирæтæ дæр ма куы ис». Хъараман смæсты уыцы уæйгуытæм. «Æммыст, мæ тых циу, уый куы зонин. Адоныл куы фæтых уаин, уый бæрц тых мæм куы разынид, уæд сæ иу дæр нал ныууадзин. Цæмæй равзарон мæ тых, уый куы базонин». Йæ зæрдæйы хъуыды байдыдта æмæ загъта: «Дæлæ быдыр фосæй йе 'дзаг у, гал дæр æмæ къамбец дæр. Уыдон бастигъон æмæ сæ кæрæдзийыл сбийон æмæ уæйгуытæй иу-фараст иуырдыгæй ахæцын кæнон, иннæрдыгæй иунæгæй мæхæдæг». Ныццыди йæ зæрдæйы тæрхоны фæдыл, ныццагъта дзы иу фондз æмæ ссæдз, астыгъта сæ; йæхæдæг сыздæхы уæйгуытæм, рацæут, фæкæсут мæм, бæхахсæн мæ хъæуы æмæ уый абийынмæ, зæгъгæ. Уæйгуытæ йæм куы бакастысты, уæд æм дзурын нал суæнды-дысты. Уæйгуытæ кæрæдзимæ дзурынц: — Цомут, ацы дзæбæх лæппумæ фæкæсæм. Ацыдысты йемæ иу-фынддæсæй. Фондз æмæ ссæдз къамбец æмæ галдзарм иууыл рæхсæнæн скарста æмæ сæ иумæ сбыдта. Быд ын куы фæци, уæд уæйгуытæн загъта: — йæ иу кæроныл мын ахæцут, æмæ йæ аивазон, кæннод йæ быд зькъхъыртæ, къуымтæ у. Уæйгуыты фынддæсæй йæ иу кæроныл ныххæцын кодта, иннæ-рдыгæй иунæгæй йæхæдæг ныххæцыд. Уæйгуытæм адзуры: — Гъеныр уæ тых-уæ бонæй ахæцут! Уæйгуытæ ахæцынц, Хъараман иунæгæй рахæцы, хæрз рæуæгæй сæ æрбаскъæфы. Куы базыдта йæ тых, уæд фынддæсы уым æрбацæгъды. Фæстæмæ сæ калакмæ ссæуы, кæйдæриддæр баййафы, йæ тымбыл къухæй сæ фацæгъды. Чи ма дзы лидзгæйæ аирвæзти, иннæтæй удæгас нал ныууагъта. Калак иууыл ныппырх кодта, йæхæдæг фæстæ-мæ раздæхт. Йæхицæн загъта: «Æз ацы куиты хæдзармæ нал ба-цæудзынæн, фæлæ ацы бæсты зилдзынæн». Рацыди, дын, хъæдмæ йæ лæдзæджимæ. Хъæды сырд арæх уыд. Сырдтæ цæгъдын байдыдта. йæ хъару æмæ йæ лæдзæгæй йæхицæн сырддзæрмттæй хъæды халагъуд сарæзта. Иу калачы мæликкæн тыхджын богал уыди, йæ ном хуынди Барамдзыбыл. Уый дардта æфсæдтæ æмæ афтæмæй цыди хæстмæ. Хъараман алæбон дæр æфцджытыл, хъæдтыл зылди цуаны. Афтæмæй иу бон Барамдзыбыл рацæуы æд æфсæдтæ хæстмæ. Хъараман сæ суыдта æмæ дис кæны, цы сты адон, цы хуызæн сты. Сæ размæ йæхи æрбаласта. Уæд æй Барамдзыбыл ауыдта æмæ йæ зæрдæ тыхджын ныррухс ис: «Ацы лæг уæгъды нæ уыдзæн, æрцахсдзынæн æй æмæ йæ мæликмæ ныккæндзынæн. Уымæй хуыздæр бузныг мæ ницæмæй фæуыдзæн». Бацæуынц Хъараманмæ. Хъараман сæм йæ лæдзæджы æнцойæ æнцад кæсы. Цы сты, ууыл дис кæны. Барамдзыбыл йæ бæх баскъæры æмæ йыл фæхъæр кæны: — Цы лæг дæ, уыи мын зæгъ? Хъараман Барамдзыбылы куы ауыдта, уæд йæ зæрдæйы ныдз-дзуры: «Æз кæд дæн, уæд уыдзынæн адонæй». Барамдзыбыл дæр æм куы бакæсы, уæд зæгъы йæхицæн: «Æм-мыст æй нæ бафарстаин, чи дæ, уымæй. Ай мæм кæсы нæхи хуызæн». Барамдзыбыл саламæй дзуры: — Чи дæ, уый мын бацамон! Хъарам.ан уый дзырд не'мбары æмæйьш уæйгуыты æвзагæй зæгъы: — Æз дын де 'взаг не 'мбарын æмæ дын цы дзуапп радтон, уый нæ зонын! Барамдзыбыл æй бамбæрста æмæ йæхицæн загъта: «Ацы лæджы ахсын мæнæн мæ бон нæ бауыдзæн». Йе'фсæдтæм дзуры: — Ацы лæджы мах не'рцахсдзыстæм, фæлæ фæстæмæ аздæхæм æмæ йæ мæликкæн зæгъæм. Аздæхы æд æфсæдтæ, ныццæуы мæликмæ. Мæликкæн радзуры: — Ахæм лæг ныл сæмбæлди, æмæ уымæн тыхæй ницы ракæндзыстæм. Уьгй дæ къухы куы уаид, æппындæр дын уæд хуыцау ницуал ракæнид. Мæликк ын зæгъы: — Омæ йæ цæуылнæ ракодтай? Барамдзыбыл зæгьы: — Не'взагæй æппындæр ницы æмбары, фæлæ йæм хæстхуыз нæхи куы скодтаиккам, удæгасæй нæ иу дæр нал рауагътаид. Мæликк дзуры: — Гъемæ уæдæ ныр куыд бакæнæм? — Кæд мын бар дæттыс, уæд æм тыхджын хæцæгæй ныллæг сæр бадарæм æмæ уæд рацæудзæн нæ фæдыл. Мæликк ын зæгъы: — Куыд дæ фæнды, афтæ бакæн, æрмæст мын æй уынын фæкæн. Барамдзыбыл йе'фсæдтыл фæхъæр кодта: — Алчи уæ йæ бæхы дымæг ралыг кæнæд йæ чындзийы æмхуызон æмæ мæ фæдыл рацæут! Иууылдæр сæ ралыг кодтой. Барамдзыбыл сæ разæй араст æмæ ссыди Хъараманмæ. Барамдзыбыл уæйгуыты æвзагæй цъус æмбæрста æмæ йæм бадзуры: — Махæн ис мæликк æмæ мæ хонæг сæрвыста, — уыцы лæджы мын æркæнут æмæ мын æй фенын кæнут. Хъараман йæхицæн зæгъы: «Цымæ мæликк та цы уыдзæн? Цæн, æмæ йæ фенон, мæнæй тыхджындæр уа, уый базонон». Æвзаг нæ зоны, фæлæ сæ разæй рарасти, æмæ æфсад йæ фæдыл раздæхтысты. Барамдзыбыл базыдта: «Ай мæ коммæ бакасти æмæ мемæ цæуы», йæ бæхæй агæпп кодта æмæ йæ размæ бауад. Хъараман уæйгуыты æвзагæй дзуры: — Дæ бæх мæн нæ афæраздзæн. Барамдзыбыл уый бæрц не'мбæрста уæйгуыты æвзаг, æмæ афтæ фенхъæлдта, «нæ мыл æрвæссы», йæ худ фелвæста æмæ йæ саргъы баз æрхоста. Хъараман æй бамбæрста, бæхыл абадти, æмаэ йæ астæу асасти бæхæн. Хъараман Барамдзыбылæн йæ цонгыл ныххæцыд æмæ йын къу-хæй амоны: «Иумæ ацæуæм фистæгæй». Цæуынц ныр мæликмæ. Мæликк сæм дардæй кæсæнцæстæй касти. Хъараманы хуыз куы федта, уæд йæ искæйуæттæм бадзырдта: — Тагъд мæ файтон, æмæ уыцы лæджы размæ ацæуон! Абадти мæликк файтоны, бацыди йæ размæ. Нымд кæнынмæ. Рацыдысты иумæ, йæ хæдзармæ æрбацыдысты мæликкæн. Мæликк Радзаммæ бадзырдта: — Дыууæ дзырды мын ацы лæгæн зæгъ. Мæликк ын зæгъы Хъараманæн: — Хъыг дæм ма фæзынæд ме'взаг, дæ бафæрсын, — уæйгуыты æвзагæй йæ бафарста, — чи дæ, кæмæй дæ? Хъараман ын цыбырæй загъта: — Мæн уымæй ма бафæрс. Æз уæйгуытимæ схъомыл дæн гыццылæй фæстæмæ. Мæхи куы базыдтон, уæд уыдон хуызæн нæ уыдтæн, æмæ сæ уый тыххæй рацыдтæн. Сымах стут мæ хуызæн æмæ æз уæхи фæрсын: кæцы дæн æмæ кæмæй дæн? [i]Радзырдта йæ Джусойгы Кудза. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 212—215.[/i] «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

5. АМРАН ÆМÆ ЦУАНОН http://iratta.com/2007/10/16/5-amran-aemae-cuanon.html Даредзанты Амран зæххыл тых кæмæн не 'скодта, ахæм ын нал баззади. Æрмæст ма йын хуыцау уыд æнæ фæлвæрдгонд, æмæ байдыдта хъавын хуыцаумæ, — кæм ыл æрхæст уыдзынæн, зæгъгæ. Уæд фæндагыл æрбацæуы хуыцау, йæ бæхыл бадгæйæ. Сæмбæлд Амраныл æмæ йæм дзуры: — Дæ фæндаг раст, Амран, мæ хæрæфырт. Амран æм дзуры: Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Tue, 16 Oct 2007 13:45:35 +0400

Даредзанты Амран зæххыл тых кæмæн не 'скодта, ахæм ын нал баззади. Æрмæст ма йын хуыцау уыд æнæ фæлвæрдгонд, æмæ байдыдта хъавын хуыцаумæ, — кæм ыл æрхæст уыдзынæн, зæгъгæ. Уæд фæндагыл æрбацæуы хуыцау, йæ бæхыл бадгæйæ. Сæмбæлд Амраныл æмæ йæм дзуры: — Дæ фæндаг раст, Амран, мæ хæрæфырт. Амран æм дзуры: — Дæ хъуыддаг раст, мæ мадырвад! Рахиз ма дæ бæхæй æмæ рахæцæм хъæбысæй, кæддæра нæ чи фæтыхджындæр уаид. Уæд æм хуыцау фæхудти: — Амран, мемæ хæцынæн ницы скæндзынæ ды. Хуыцау æм ехс раппæрста æмæ дзуры Амранмæ: — Уæдæ ма мæм гъе уый сдæтт. Амран æрæвнæлдта ехсмæ æмæ йæ змæлын дæр нæ фæкодта. Уæд æм хуыцау фæмæсты, йемæ хъæбысæй кæй хæцыд, уый тыххæн, æмæ йыл дзуæртты бафтыдта. Уыдон Уæрсæджы хохыл бабастой Амраны. Афтæмæй Даредзанты Амран абон дæр Уæрсæджы хохыл бастæй лæууы лæгæты. Афæдзæй афæдзмæ йæ дуар иу гом кæны. Иу цуанон ацыд цуаны Уæрсæджы хохмæ. Бараст кодта хохы ко.мы æмæ бафтыд лæгæты дуармæ. Лæгæты дуар фегоми хуыцауы зондæй. Бакасти, æмæ Даредзанты Амран æфсæн рæхыстæй баст, йæ бынаты цъæх арт, цъæх фæздæг уадзы. Йæ цæстытæ сты галы къæлæтыйæстæ, йæ цæнгтæ — хъæды стæвдæнтæ. Цуанон дзы фæтарст æмæ фæстæмæ рацæйлыгъди. — Тæрсгæ ма фæкæн æппындæр, æз Даредзанты Амран дæн, æмæ мæм рацу æввахсдæр. Цуанон æм бацыди æввахс æмæ йæ афæрстытæ кодта рагон заманы хабæрттæй. — Уæртæ къулыл мæ кард ис, æмæ мæм æй æрбахæстæг кæн. Кардмæ бавнæлдта цуанон Кудзи Дзудты, æмæ йæ змæлын дæр не 'скæнын кодта. — Мæ бон иæу уый райсын æмæ цы кæнон? — Дæ иу къухæй карды босыл хæц, иннæ къух æри ардæм. Цуанон йæ иу къухæй карды босыл ныххæцыд, иннæ радта Амранмæ. Æрбахæцыд ыл Амран йæхимæ, æмæ фæцæй скъуыдысты йæ цæнгтæ. Ныхъхъæр кодта Дзудты Кудзи: — Мæ цæнгтæ мын фескъуыныс! Феуæгъд æй кодта Амран æмæ йæм дзуры: — Цæугæ кæн тагъд. Уæларвæй рауадзгæ рæхыс кæд искуы зоныс, уæд мæм æй хæццæ кæн ардæм, усы хъæлæба дыл куыннæ сæмбæла, афтæмæй. Æз уын кæд аирвæзон, зæххон адæм, уæд уæ амонд æрцæудзæн. Кудзийæн уæларвæй рауадзгæ рæхыс йæхимæ уыд æмæ байдыдта уырдыгæй згъорын. Æрхæццæ сæ хæдзармæ, раппæрста сæ рæхыс æмæ йæ фæхæссы. Йæ ус æй куы федта, уæд æм фæсте ныхъхъæр кодта: — Кæдæм мын фæхæссыс мæ рæхыс? Афтæмæй хохы дуар сæхгæдта Амраныл æмæ баззад бастæй уым. <div align="right">Радзырдта йæ Гуыбаты Дзакко. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 205.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

4. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ПАКЪУЫНДЗÆ http://iratta.com/2007/10/15/4-daredzanty-amran-aemae-pakuyndzae.html (вариант) Даредзантæн сæ хуыздæр Амран уыди. Уыди йын дыууæ æфсымæры — Бадыри æмæ Мысырби. Бадыри æмæ Мысырби цуаны ацыдысты. Дыууæ хæйрæджы кæрæдзи надтой, сæ кæрæдзи туг калдтой... Афтæмæй сæм Бадыри æмæ Мысырби бахæццæ сты. Бафарстой сæ: Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Mon, 15 Oct 2007 16:26:41 +0400

<div align="center">(вариант)</div> Даредзантæн сæ хуыздæр Амран уыди. Уыди йын дыууæ æфсымæры — Бадыри æмæ Мысырби. Бадыри æмæ Мысырби цуаны ацыдысты. Дыууæ хæйрæджы кæрæдзи надтой, сæ кæрæдзи туг калдтой... Афтæмæй сæм Бадыри æмæ Мысырби бахæццæ сты. Бафарстой сæ: — Цы кæнут, цæуыл кæрæдзи марут? Уыдон загътой: — Уарæм æмæ нæ фидауæм. Бадыри æмæ сæ Мысырби бафарстой: — Цы уæм ис уаринаг? Хæйрæджытæ загътой: — Гæрзбæндæн æмæ æрчъиаг. Гæрзбæндæнæй æгас хох куы сбæттай, уæддæр йæхи уæзы йедтæмæ æндæр уæз нæ кæндзæн — уыцы миниуæг æм ис. Æрчъиагыл куы сбадай, уæд дæ уæларвмæ схæсдзæн æмæ дæ уым æрæнцайын кæндзæн, дæлдзæхмæ дæ куы фæнда, уæд дæ уырдæм ныххæсдзæн æмæ дæ уым æрæнца'йын кæндзæн — уымæ та уыцы миниуæг ис. Бадыри æмæ Мысырби хæйрæджыты амардтой: гæрзбæндæн дæр æмæ æрчъиаг дæр уыдон къухы бафтыдысты. Бахастой сæ сæ хистæр Амранмæ, æмæ сыл уый дæр фæцин кодта. Тæхгæ Пакъуындзæ сылгоймаг уыди. Уæларв царди æмæ йын сывæллæттæ дæр уыди. Уырдыгæй зæхмæ тахти æмæ сын хæринаг хаста — къамбец уыдаид, теуа уыдаид, кæнæ гал. Афтæмæй Бадыри æмæ Мысырби цуаны ацыдысты. Баталынг сыл. Сæ нымæттæ сæ уæлæ æрæмбæрзтой æмæ бафынæй сты. Пакъуындзæ сæ уæларвæй федта æмæ загъта: «Дæлæ хæринаг, пыццæуон æмæ сæ схæссон». Æртахтис, систа сæ æмæ сæ уæларвмæ атыффытт кодта. Амран хуыцауыналат лæг уыди, лалым скодта æмæ йæ мидæг бабырыди. Пакъуындзæ ратахтис, лалымы йæ ныхтæ ныссагъта, æмæ йæ сывæллæттæ кæм уыдысты, уыцы ран æй æрæвæрдта. Амран хуыцауыналат лæг уыди, лалым атыдта, уырдыгæй ратæррæст кодта. Пакъуындзæйы дæр амардта æмæ йæ сывæллæтты дæр. Йе 'фсымæртнмæ хæйрæджыты æрчъиагыл абадти æмæ зæхмæ æрфардæг и. <div align="right">Радзырдта йæ Беджызаты Леуан, 1933 аз, Едысы. «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 204.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

3. АМРАН, БАДЫРИ ÆМÆ МЫСЫРБИ http://iratta.com/2007/10/14/3-amran-badyri-aemae-mysyrbi.html Амран, Бадыри æмæ Мысырби æртæ æфсымæры уыдысты. Иу бон куы уыди, уæд загътой: — Цæй æмæ фос фæкæнæм. Ацыдысты Тарахъай быдырмæ æмæ бирæ фос бæхтæ, хъомтæ ссардтой æмæ сæ тæрын байдыдтой. Баталынг сыл фæндагыл; иу лæгæт ссардтой, бацыдысты уырдæм æмæ уым бафысым кодтой. Райсом куы сбонис æмæ куы ракастысты, уæд загътой: Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Sun, 14 Oct 2007 14:48:21 +0400

Амран, Бадыри æмæ Мысырби æртæ æфсымæры уыдысты. Иу бон куы уыди, уæд загътой: — Цæй æмæ фос фæкæнæм. Ацыдысты Тарахъай быдырмæ æмæ бирæ фос бæхтæ, хъомтæ ссардтой æмæ сæ тæрын байдыдтой. Баталынг сыл фæндагыл; иу лæгæт ссардтой, бацыдысты уырдæм æмæ уым бафысым кодтой. Райсом куы сбонис æмæ куы ракастысты, уæд загътой: — Ай лæджы сæр куы у æмæ йæ цæстыл куы 'рбацыдыстæм, уæд цы диссаг у? Даредзантæ ахæм адæм уыдысты æмæ-иу хуыцаумæ куы скуывтой, уæд кæй куырдтой, уый сын-иу æцæг кодта. Стæй уыдон хуыцаумæ скуывтой: — Æхсæв кæм фестæм уыцы лæджы нын сæгас кæн афтæмæй, æмæ къуылых æмæ куырм куыд уа. Хуыцау æй райгас кодта Даредзанты куывдæй æмæ уыцы лæг фестади бæрзонд хохы хуызæн, куырм æмæ къуылыхæй. Уыдон дзы фæтарстысты æмæ дарддæр алыгъдысты. Стæй уыцы лæг', хохы хуызæнæй чи сыстад, уый сын загъта: — Даредзантæ, сымах хуыцауæй кæй курат, уый кæй уыдзæни, уый зонын, æмæ мæ сымах йедтæмæ ничи райгас кодтаид. Тæрсгæ миййаг ма фæкæнут — кæнгæ уын ницы кæндзынæн, фæлæ уæ курын, мæ цæсты рухс мын мæ бар ауадзут. Ракæсын æй кодтой. Даредзантæ ставд адæм нæ уыдысты, æмæ йæ куы ракæсын кодтой, уæд сæм акасти æмæ сын загъта: — Уæ, куыд лыстæг адæм стут! Уыдон загътой: — Нæ зæрдæйæ махæй гуымирыдæр нæй. Уый загъта: — Фалæ-ма, уæ фæндаггæгтæ мæм æрбадæттут! Уыдон бацыдысты æмæ æртæйæ цы дзæгъадойнаг дур æрбатылдтой, уый йæм балæвæрдтой. Байста йæ йæхимæ æмæ сын загъта: — Уæ, бецаутæ! Куыд рæуæг у! Гъеуымæй цæрут? Уыцы лыстæг дæр уымæн кæнут! Уый фæстæ æрбаууæрста дур йæ къухы мидæг, къæлуайы хуызæн, æмæ сын загъта: — Амæй сой куы нæ лæдæрсы! Уæдæ уыцы лыстæг дæр уымæн кæнут; гъе нырма бæласы мæрайæ мæ хæринаг дæр райсут æмæ йæ фенæм. Райстой йын йæ хæринаг æмæ æппындæр цы хойраджы мыггаг уыди, уый нæ зыдтой: — Гъе! Нырмауымæ хъахъхъæнут, кæддæра дзы сой алæдæрса? Кæсынц æм: æрбалæмæрстытæ йæ кодта — афтæмæй дзы дыууæ мнркъайы сой алæдæрсти. — Хæринаг ахæм вæййы, кæннæуæд сымах цæмæй сыставд уат? Уый фæстæ акаст æмæ хуымы æмæ уыгæрдæны арæнтæ куы федта, уæд загъта: — Уыдон та цы сты? Уыдон ын загътой: — Алчи йе 'фсымæримæ, йæ фыдимæ уары, афтæмæй алкæмæн йæ зæхх дæр уарæм æмæ ауæдзтæ уымæн сты. — Уæ, уæ-ууæй! Ныры цардæй мæлæт хуыздæр у! Кæд алчи йæ фыдимæ, йе 'фсымæримæ уарын байдыдта, уæд мæлæт хорз у! Уыцы рæстæджы æстæмбын быдыр уыди æмæ йыл фаджыс кодтой. Стæй уыдон хъулæттæм куы акаст, уæд загъта: — Уыдон та цытæ сты? — Уыдон? Уыдон алчи йæ хуымыл фаджыс кæны æмæ фаджы-симæ куы схæццæ уа, уæд дзы хор хуыздæр зайы. — О, уæ-ууæй! Алчи йæ лæх фæстæмæ хæрын куы байдыдта, ауадзут, мауал мæ кæсын кæнут. — Хуыцауты 'хуыцау, куыд стæгдар уыди, афтæ та йæ фæкæ!— загътой уыдон. Куыд уыди, афтæ та фестади, ныххæррæгъ и. Даредзантæ загътой: — Цæй, ацы стæгдаримæ кæдмæ бадæм? Фæцæуæм æмæ искуы фос фæкæнæм! Ацыдысты æмæ цæуын байдыдтой. Дæлæ быдырмæ акастысты æмæ иу дынджыр адаргъ вæййы æмæ та æрбатымбыл вæййы. Амран тыхгæнæг æмæ тыхагур кæм нæ уыди. — Æз уый куы нæ басгарон, уæд æй нæ ныууадздзынæн. Бадыри дæр ма йæ æмхуызон лæг уыди, Мысырби та æвзæрдæр уыд, фæлæ уæддæр семæ цыд. Бадыри афтæ зæгъы: — Амран, Амран, æз дæр де 'мдых, де 'фсымæр дæн, фæлæ йæ куы ныууадзиккам, кæннæуæд нын куы батых кæна. Амран загъта: — Æппындæр мæнæн хос нæй æнæ йæ басгарын. Амраны коммæ бакастысты æмæ ацыдысты. Куы йæм бахæстæг сты, уæд сæм йæхи æрбауагъта. Акастысты йæм æмæ дын уый та зариаг калм. Бадыри загъта: — Гъеныр раны фестæм! Æрбауагъта йæхи зариаг калм æмæ Амраны аныхъуырдта. Иннæ дыууæ æфсымæры алыгъдысты. Æмæ ныхъхъæр кодта Бадыри: — Амран, Амран! Даредзантæ сæ фæдджибын хæрынкъа дарынц æмæ уый ма ферох уæд. Амран дæр калмы гуыбыны уыцы хæрынкъа фелвæста, йæ хуылфыдзауматæ йын кæрдын байдыдта. Калм дæр йæхинымæры змæлы, йæ гуыбын риссын куы байдыдта, уæд. Дыууæ æфсымæры йæм кæсынц дæрддзæфæй. Зариаг калм зæгъы: — Æрдæбон иу дзынга аныхъуырдтон æмæ уæдæй нырмæ мæ гуыбын куы риссы, уæд ын цы кæнон? Афтæмæй йæ сæрæн нал уыди калм æмæ амарди. Уалынджы йæм Мысырби æмæ Бадыри дæр бахæццæ сты. — Амран, кæд ма дæ сæрæн дæ, уæд ын йæ тæн райгæрд æмæ уырдыгæй рацу. Райгæрста йын йæ тæн æмæ уырдыгæй ралæст Амран. Хæрзлæгуын сси Амран калмы гуыбыны. Дыууæ æфсымæры дзы фæтарстысты æмæ уæртæ фæлидзынц. Амран сæм дзуры: — Ма тæрсут мæнæй, марджы тæфæй ныллæгуын дæн. Æрлæууыдысты йæм æмæ загътой: — Цы хос ма йын скæнæм? Фæлæ Даредзантæ уыдысты æмæ сæ амонд бирæ уыди. Дыууæ хъæуы ма сæ цæуын хъуыди дарддæр, Æхсæртæккатæн уым сæндон уыди. Уым цæхæрадоны куы ныххуыссыдысты, уæд æртæ бæлоны æрбадтысты бæласы сæр: — Амран, Амран! Райсом хурыскæсæны æппæты фыццаг хур цы фæткъуымæ бакæса, уымæй хæдæзгъæлгæйæ раздæр чи 'рхауа, уый бахæр æмæ та дыл хъуын разайа. Амран раджы сыстад æмæ хæрзлæгуынæй уыцы бæласы бын дзой-дзой кæны. Уалынмæ æппæты фыццаг хур цы фæткъуымæ бакасти, уымæй иу фæткъуы æрхауди; Амран ыл йæхи ныццавта æмæ йаз бахордта. Раздæр ыл 'цы хъуын уыди, уымæй 'йыл хуыздæр хъуын рацыд. Даредзанты амонд бирæ куыд нæ уыди?! Уырдыгæй та араст кодтой: — Мах æнæ фос фæкæнгæ нæ ныууадздзыстæм. Ацыдысты, цæуын байдыдтой æмæ сыл быдыры астæу баталынги. Æрбадтысты, сæ фæндаггæгтæ систой, кæрдзын бахæрæм, зæгъгæ. — Дон нын чи æрбахæсса? Æвзæр Мысырби, цыма истæмæн бæззыди, уыйау афтæ зæгъы: — Æз æрбахæсдзынæн! Доны былыл сбадти æмæ матара донмæ дары. Уæларвæй Пакъондзы йæхи рауагъта æмæ Мысырбийы йæ ныхтæ ныссагъта æмæ йæ сфардæг кодта уæларвмæ. Уæд Бадыри афтæ зæгъы: — Амран, Мысырби нын куыд æрæгмæ цæуы, — зæгъгæ, агæпп ласта, æмæ Мысырби дæр нал æмæ æндæр дæр. Агурын байдыдтой æхсæв-бонмæ æмæ кæм ма цы ссардтаиккай? Амран загъта Бадырийæн: — Ацу, Бадыри, ныр ды нæ хæдзармæ. Æз цалынджы Мысырбийы ссарон, уалынмæ хæдзар агурынвæнд нал скæндзынæн. Бадыри ацыди сæ хæдзармæ. Амран æфсæн æрчъитæ æмæ æфсæйнагбын лæдзæг скодта. Зилын байдыдта Амран, зилын байдыдта æмæ йæ никуы ары. «Цы ма бакæнон, уымæн куы ницы зонын,— зæххыл æй куы никуы арын; кæд исты зонын, уæд æй Пакъондзы уæларвмæ схастаид æмæ ма уырдæм исты хос куы скæнин». Ацыд, денджызмæ бацыд æмæ стырдæр цы гал ссардта, уый ракодта, быдырмæ йæ скодта æмæ йæ къупристыгъд бакодта, йæхæдæг та йæ мидæг балæсти. Даредзантæн хуыцауæй курдиат уыди. «Пакъондзы мæн дæр кæд схæссид Мысырби кæм и, уырдæм, кæд ма йæ удæгасæй сæййафин, цалынмæ йæ нæма аргæвстой!» — загъта Амран. Æхсæв йедтæмæ Пакъондзы бон нæ цыдис; изæрмилæй кæсы æмæ загъта: «Дæлæ ма мын цы физонæггаг быдыры астæу». йæхи ра-уагьта æмæ дзы йæ ныхтæ ныссагъта, хæссын æй байдыдта зилгæ-зилгæ уæларвмæ. Иу бирæ куы сиртæсти зæххæй, уæд æй нал фæрæзта æмæ йын феуæгъди — йæ гуыпи фæцыди зæххыл. Амран Даредзан уыди æмæ скуывта: — Хуыцау, хуыцау! Пакъондзы мæ куыд сфæраза, афтæ рог мæ скæн. Хуыцау та йæ срог кодта. Па'къондзы афтæ зæгъы: — Дæ бинонты хуыздæр амæла, куыд уæззау дæ! Æз дæ нæ ныууадздзынæн. Æрыздæхти та йæм æмæ йæ йе 'ккой скодта: фæрогдæр ын и. Схаста йæ æмæ йæ хæдзары астæу æрæппæрста: — Уаринаг уæ хæдзар фод, уæззауæй мæ куы амардтай! Æхсæвы Пакъондзыйы бинонтæ ныххуыссыдысты, йæхæдæг дæр; Амран къупри бакъæртт кодта; ралæст уырдыгæй æмæ къуымты агуры Мысырбийы. — Æз Амран дæн, фæлæ ма кæд æнæ 'ргæвст баззадтæ? Мысырби загъта: — Райсом нæ фынтæ дзурæн у, сомæхсæв та ме 'ргæвдæн. — Райсом уæ фынтæ дзурдзыстут, — загъта Амран, — æмæ Пакъондзы æмæ йæ мад зæгъдзысты: «Æмбисонды хорз фын федтам: дысон Мысырбийы фыны аргæвстам, ахæм руд дзы афæлдæхтам — æртæ ивазны, йæ фарсы та нын хъама нæ зынди, афтæ нард уыди». Уый фæстæ ды та зæгъ: «Æз дæр иу фын федтон æмæ уын æй куы зæгъин». Уыдон зæгъдзысты: «йе мæгуыр Мысырби! Ды нæ кусæрттаг дæ æмæ дæ аргæвддзыстæм; дзур цас дæ фæнды, уыйас». Уæд ды радзур: «Дысон цыма фыны Амран ам фестади, рагæпп уæм ласта æмæ фæцагъта уе 'ппæты дæр!» Уый фæстæ цы уыдзæн, уый фендзынæ. Райсом Мысырби йæ фын куы радзырдта, уæд Пакъондзы æмæ йæ мад ныхъхъæр кодтой: — Ацы куыдз цытæ дзуры? Марадзут, æрбаргæвдут æй! Æрбадавтой Мысырбийы. — Хæрджытæ, кæй æфсымæры æргæвдут! — фæцагъта сæ Амран зæронд мадæй фæстæмæ. Ныр æм Амран йе 'взат рауагъта: — Нæ мад, ныр нын дæлзæхмæ фæндаг цæмæй ссарæм, уый бацамон. Ус ын загъта: — Уæлæ цары æрчъиаджы дæргъ райс æмæ уый куы айтындзай, уæд дын дæлзæхмæ уæрдонвæндаг фестдзæни. Йннæ уæртæ къæбицы зæлдаг бæндæн, æмæ йæ куы рахæссай, уæд нæ хæдзары цы дзаума и, уыдон дзы куы бабæттай, уæд дын бæндæны уæз дæр нæ фæкæндзæни. Иу чырын сызгъæрин æхцайæ дзаг у, иннæ чырын æвзист æхцайæ, — уыдон дæр дын хæзнатæ, æндæр дзы нæй. Уый куы фехъуыста Амран, уæд усæн йæ дæндæгтæ ныцъцъæл кодта; фыццаг æрчъиаг райста, айхæлдта йæ æмæ йæ аппæрста æмæ æцæг уæрдонвæндаг фестади. Стæй афтæ зæгъы: — Ныр мæ бауырныдта, йæ иннæ дзырдтæ дæр æцæг кæй еты, уый. Стæй та бацыди, бæндæн рахаста æмæ бирæ дзауматæ бабаста. Æвзæр Мысырбимæ сæ радта æмæ, æцæг, бæндæны уæз дæр нæ кодтой. — Адон æцæг хорз хæзнатæ куы сты, — загъта Амран; стæй къæ-бицмæ бацыд æмæ дыууæ чырьгаы рахаста, сæ иуы еæр бакодта æмæ æцæг сызгъæрин æхцайæ йе 'дзаг; иннæ чырыны сæр бакодта, уый дæр æвзист æхцайæ йе 'дзагæй лæууы. Се 'ппæты дæр иу ранмæ æрæмбырд кодта æмæ сæ уыцы зæлдаг бæндæнæй бабаста. Се 'рцыдмæ Бадыри йæхинымæр загьта: «Æвæццæгæн мын Пакъондзы бахордта ме 'фсымæрты», — æмæ сын хистытæ фæкодта. Уалынджы Амран сбаста уыцы дзауматæ, ацыди æмæ иу изæрмилты уым балæууыд. Бадыри сыл куыд нæ бацин кодтаид? <div align="right">Всеволод Миллер. «Осетинские этюды», часть I. Ученые записки имп. Моск. университета, вып. I, Москва, 1881. стр. 58—68.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

2. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАН ÆМÆ ÆФСÆН УÆЙЫГ http://iratta.com/2007/10/13/2-daredzanty-amran-aemae-aefsaen.html (вариант) Даредзантæ сыскъуыдысты æмæ ма дзы баззад дыууæ лæджы— Мысырби æмæ Бадыри. Баззадысгы калачы иунæгæй æмæ хъыг кодтой. Кæрæдзийæн загътой: —Цом, денджызы нæхи аирхæфсæм. Сыстадысты æмæ ацыдысты. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Sat, 13 Oct 2007 19:13:34 +0400

<div align="center">(вариант)</div> Даредзантæ сыскъуыдысты æмæ ма дзы баззад дыууæ лæджы— Мысырбм æмæ Бадыри. Баззадысгы калачы иунæгæй æмæ хъыг кодтой. Кæрæдзийæн загътой: —Цом, дснджызы нæхи аирхæфсæм. Сыстадысты æмæ ацыдысты. Денджызы былтыл рацу-бацу кæнынц, æмæ сæ Амран фурдæй ауыдта. Æхсызгон ын уыди сæ фенд æмæ загъта йæхицæн: Адон хъуамæ базонон — æндæр хос мын нæй. Сæ хуыз мах хуызæн куы у, æмæ нæ мыггаг куынæуал хуыдтой, уæд чи сты? Амран фурдæй рахызти. Лæппутæ йæ куы ауыдтой, уæд дзы фæтарстысты æмæ кæрæдзийæн дзурынц: — Циу ай, цы нæм рахызти, ай нын хорзæн нæ уыдзæн. Амран бамбæрста, кæй дзы тæрсынц, уый, æмæ сæм дзуры: — Ма тæрсут, лæппутæ, æз уæм тыхмæ нæ цæуын. Уæ уынд мын æхсызгон у, æмæ уæ хæстæгмæ куы фенин, уæд уæ, чи стут, уымæй бафæрсин. Лæппутæ æрлæууыдысты. Бацыдис сæм Амран, сæ къухтæ сын райста æмæ сæ ноджы фылдæр бауарзта. Амран сын зæгъы: — Мæнгдзырд мын ма зæгъут, фæлæ цы мыггаг стут, уый мын бæстон бацамонут. Лæппутæ йын радзурынц: — Мыггагæй бæргæ хорз стæм, фæлæ нæхи йедтæмæ нæ мыг-гагæй нал ис. Мах стæм сыгъдæгæй Даредзантæй. Амранæн фырцинæй йæ зæрдæ суынгæг æмæ зæгъы: — Лæппутæ, абон мæн тыххæй ам изæрмæ баззайут æмæ иумæ фæбадæм. Лæппутæн дæр æхсызгон куыннæ уыди! Бон-изæрмæ бадынц, ныхас кæнынц æмæ йæ фæрсын нæ уæн-дынц: «ды цы мыггаг дæ», зæгъгæ. Афтæмæй фæбадтысты изæрмæ. — Ацæут, лæппутæ, изæр уын кæны, æмæ та мæм райсом раджы æрцæут. Лæппутæ рацæуынц. Кæрæдзийæ куы ахицæн сты, уæд сæ цæстысыгтæ æрызгъæлдысты Мысырби æмæ Бадырийæн: — Тæхуды, ай хуызæн кæй мыггаджы ис. Амран зæгъы йæ зæрдæйы: «Адон иунæгæй уагъд мæнæн худинаг у, фæлæ ма мæ дæлæрттæ сты æнæсæрыд, æмæ афтæмæй куы ацæуон, уæд мын фæстагмæ нæ рацæудзæн хорз». Æмæ фæцыдысты фæйнæрдæм. Лæппутыл æхсæвы Амраны уарзындзинады тыххæй хуыссæг нал æрхæцыди. Райсом æхсæвыцæстæй фестадысты æмæ ныццыдысты денджызы былмæ. Амран сæм цæрдæг рагæпп ласта. Бон-изæрмæ фæбадтысты дзæбæхæй. Ноджы фылдæр бауарзтой сæ кæрæдзийы. Изæры ацыдысты фæйнæрдæм, дыууæтæ дæр кæугæйæ. Мысырби зондджын уыди, йе 'фсымæрæн куы зæгъы: — Къулбадæг усы бафæрсæм: цæмæй ракæндзыстæм уыцы лæджы, уый нын куы бацамонид, уæд фæцæриккам дзæбæхæй. Ссыдысты къулбадæг усмæ æмæ йын радзурынц: — Иу лæг нæм денджызæй сурмæ рахизы, æмæ йæ хуыз Даредзанты хуыз у, фæлæ нæ уæндæм бафæрсын, — «чи дæ, кæмæй», æмæ нын æй куы рахизын кæнис фурдæй. Ус сын зæгъы: — Уый уын æнцон хъуыддаг у: райсом æм куы цæуат, уæд уемæ ахæссут айдæн æмæ сæрдасæн, æмæ-иу йæ цуры уæхи рæсугъд даст ныккæнут. Даст куы фæуат, уæд-иу айдæн раттут, уыцы лæг чи у, уымæ. Уый уын бабæлдзæн уæ уындмæ, уæ рæсугъдмæ æмæ уын зæгъдзæни: «Мæн дæр ма уæхи хуызæн ныдздзæбæх кæнут, кæддæра æз та куыд уаин». Сымах æй ныддасут æмæ йæ денджыз йæхимæ нал бауадздзæн. Афтæмæй изæры рацæудзæн уæ фæдыл. Уый уыдзæни уæхицæй, йæ ном Амран. Лæппутæ раздæхынц. Æхсæв схуыссынц. Райсом семæ ахæссынц айдæн æмæ сæрдасæн. Амран сæм рацæуы. Лæппутæ кæрæдзимæ бадзурынц: — Цæй, нæ сæртæ ныддасæм. Лæппутæ сæ кæрæдзи дасынц, айдæны кæсынц, афтæмæй. Амран сæ дастæй куы федта, уæд ноджы хуыздæр фæцыдысты йæ зæрдæмæ. —Æрисут-ма уæ айдæн, цæмæ дзы кастыстут, уый фенон. Авæрынц æм сæ айдæн. Амран айдæны акастис, йæ хуыз йæ зæрдæмæ нæ фæцыд: — Лæппутæ, мæн дæр ма адасут! Цæрдæггомау фæгæпп кæнынц æмæ йæ сæхицæй рæсугъддæр ныддасынц. Бон-изæрмæ фæбадынц. Изæры фæйнæрдæм фæцæуынц. Амран денджызмæ ныццыд, йæхи дзы баппары — денджыз æй фæстæмæ раппары: «Мæнмæ дын фæндаг нал ис, фæлæ кæм цæрдзынæ, уырдæм фæцу!» Амран лæппутæм радзуры: — Фæлæуут мæм, иумæ цом! Фыдæбон уын фæуæд, æз уын мæхи уымæн нæ хъæр кодтон, мæ дæлæрттæ ма гом сты, æмæ ма мæ рæстæгмæ куы ныууагътаиккат, æндæра æз дæн уе'фсымæр Амран, æмæ иумæ ацæуæм. Лæппутæ сцин кодтой. — Цæй, уæдæ нын кæд афтæ у, уæд мах дæр цæрдзыстæм, адæмы 'хсæн уæнддзыстæм! Рацыдысты уырдыгæй æмæ калакмæ æрцыдысты. Байдыдтой дзы цæрынтæ. Сырды фыды йедтæмæ сæм ницы уыд. Иу бон куы уыд, уæд кæрæдзийæн загътой: — Абон цуаны æппындæр мауал фæцæуæм. Мах дæр баулæфæм. Нал фæцыдысты цуаны, сæхицæн хорз аходæн сарæзтой, хорз цæл фæкодтой. Стæй зæгъынц сæ кæрæдзийæн: — Цомут, нæ мæсыджы сæрыл æрбадæм, алырдæм дзы акæсæм. Æртæ мæсыджы сæрыл рæнхъытæй сбадтысты. Уыдонæн уыд иу фыдыхо æмæ уый загьта: — Цон, æмæ ме 'рвадæлтæм акæсон. Змæлæг ма сæ ис æви нæй, уый базонон. Рарасти зæронд ус, йæхи саг фестын кодта, афтæмæй кæсы Даредзанты калакмæ. Мæсыджы сæрмæ æртæ лæппуйы иумæ бадгæ куы федта, уæд загъта: — Æрмæст уый куы базонин, нæхицæй сты, æндæртæ сты? Лæппутæ йæ куы ауыдтой, уæд загътой: — Ай абоны фæнд фæхорз и, нæ сырды хай нæм йæхи къахæй æрцыди. Æртæ æмхызт ракодтой. Схъуызыдысты йæ сæрмæ. Мысырби йæ фехста, йæ фæсарм сæмбæлди, йæ игæры кæрдихтæ йын акалдта. Саг фæлыгъди. Лæппутæ æрцыдысты сæ фехсæнмæ, æмæ мæнæ йæ игæры кæрдихтæ пырхæй лæууынц. Амран сæм бадзуры: — Лæппутæ, уыцы кæрдихтæ рауидзут æмæ сæ уæ дзыппы рахæссут, æмæ нæ цæф сырды фæдыл цæуæм. йæ тугйæд зыны æмæ нын нæ фесæфдзæн. Цæуынтæ байдыдтой йæ фæдыл æмæ сæ тугвæд бакодта йæ хæдзары дуармæ. Мидæгæй дзы адæймаджы хъæрзын цæуы. Амран лæппутæн зæгъы: — Мидæмæ бацæуæм, тæрсгæ ма кæнут. Бацыдысты хæдзармæ. Хæдзары иу зæронд ус хуыссы. Амран ын зæгъы: — Цы кæныс, нæ мады хай, цæмæй хъæрзыс уыцы тыхджын? Ус æм радзуры: — Цы кæнон, мæ хъæбултæ, æз дæн Даредзанты чызг, æмæ мæм æрыхъуыстис, Даредзантæй мыггаг нал ис, зæгъгæ! Æз мæ мид-зæрды загьтон: «Цон æмæ акæсон искуыцæй, кæд ма дзы искуы змæлæг ис». Дардæй сæ мæсыджы сæрмæ акастæн, æмæ æртæ лæппуйы мæсыджы сæр бадти. Æз загътон мæхицæн: «Цон, хæстæгдæр ныццæуон æмæ 'ххæст уый базонон, нæхицæй ма сты æви кæд æндæр исчи сты». Мæхи саг фестын кодтон, сæ сæрмæ стыр фæтæн, уырдæм ныццыдтæн. Лæппутæ мæ ауыдтой, æртæ æмхызт æркодтой. Æз сæ уарзоны тыххæй сæ калакмæ кастæн, уыдон мæм æрхъуызыдысты, сæ иу мæ фехста, мæ фæсарм сæмбæлди æмæ мын мæ игæры кæрдихтæ иннæрдыгæй акалдта. Уырдыгæй ралыгъдтæн æмæ ардæм æрхæццæ дæн. Ныр куыннæ хъæрзон, æнæ амæлгæ мын хос нал нс. Амран æм бадзуры: — Цымæ дын хос æниындæр ницыуал феххуыс кæнид? — Цыма мын феххуыс уа, мæ игæры кæрдихтæ ма мын куьг уаиккой, уæд бæргæ фервæзин, кæннод мæнæн фервæзæн нæй. Амран йæ дзыппытæм февнæлдта æмæ сæ уырдыгæй фелвæста. Хъарм донимæ йын сæ адардта: ус цы уыд, уый фестади. Амран ын зæгъы: — Æмæ, уæдæ, нæ хо куы дæ, уæд куыд иунæгæй цæрыс? Йæ хо йын зæгъы: — Бæргæ нæ уыдтæн иунæг, фæлæ мæ мойы Æхсон уæйыг амардта æмæ уый фæстæ баззадтæн иунæгæй. Амран ын зæгъы: — Цымæ уыцы Æхсон уæйыг æгас у? Ус æм радзуры: — Æгас у, дæ нывонд фæуон, ме 'фсымæр, уымæн мæлæтæй тас нæу! Амран ын зæгъы: — Амонгæ мын æй бакæн, хъуамæ райсон ме'сиахсы туг. Ус ын зæгъы: — Æппындæр дын æй нæ амонын, ницы йын ракæндзысты дæ хуызæттæ! Амран фæмæсты æмæ ныцъцъæхахст кæны йæ хойыл: — Æз дæ уымæй нæ фæрсын, ракæндзынæн, нæ ракæндзынæн. Ус дзы фæтарсти: — Дард нæ цæры, Тесы къæдзæхты ис, фæлæ йæ куыд амардзынæ? Йæ дуарæй йæм куы бадзурай, уæд дæм стгæ дæр не 'скæндзæн: йæ хъæлæсыдзаг цæхæр ракалдзæн, æмæ æгас бæстæ схæцдзысты, æмæ дæ афтæмæй басудздзæн. Æртæ фæлтæры дын афтæ бакæндаæн, стæй дæм ралиуырдзæн, æмæ йын тыхгæнæг цы ракæндзæн! йууыл у æхсонæй арæзт. Дæ цирхъ æй, миййаг, куы нæ фæкæрддзæн. Мæнмæ цæуыл фæхъыг дæ, æз дын æй уымæн нæ амыдтон. Амран йе'фсымæртæм бадзуры: — Мемæ рацæут, лæппутæ! Фæгæпп кæнынц æмæ раздæхынц хæдзарæй. Лæппутæ куы рацæуынц, уæд сæм сæ хо фæсте радзырдта: — Каэнгæ йын ницы ракæндзыстут, фаэлæ йыл куы фæтых уат, уæд æй дзурын ма суадзут. Уыцы уæйыгæн йæ дзугтæ уым йæ быдыры ныййæфтой. Амран йæ цирхъ фелвæста, стырдæр къамбецтæй æртæ æрбаргæвста æмæ сæ дзæкъулстыгъд бакæны. Донæй сæ байдзаг кæны æмæ сæ йæ дæ-лæртты бакæны. Æхсон уæйыджы дуармæ сæ бахæссы, йæхæдæг фæстæмæ йе 'фсымæртæм фездæхы, йæ зæвæтæй зæхх нытътъæпп кæны æмæ сын зæгъы: — Хæстмæ куы бавналон, уæд уыцы дзыхъхъæй уæлæмæ ма схизут, кæннæуæд уæ дымгæ фæхæсдзæн. Æрмæст-иу æз куы 'ныхъхъæр кæнон. «Гъæтт, цы фестут, лæппутæ», уæд-иу æмдзыхæй ныхъхъæр кæнут: «Хæц нын ыл фидар, мах дæр фæхæццæ кæнæм». Уæлæмæ схизыны фæнд ма скæнут. Йæхæдæг баздæхт уæйыгмæ æмæ йæм бахъæр кæны: — Æхсон уæйыг, æддæмæ мæм ракæс! Æхсон уæйыг йæ хъæлæсыдзаг æддæмæ цæхæр ракалы. Амран йæ иу дзæкъулмæ февналы æмæ йæ цæхæрыл ауадзы. Цæхæр æппындæр нал фезмæлыд, ахуыссыд. Амран ма ноджы бадзуры: — Æддæмæ мæм ракæс, æз сурдымæн дымæг миййаг нæ дæн. Дæ зынджытæй цы хъавын. Дыккаг хатт ыл ракалы йæ цæхæртæ. Амран февналы æмæ сыл йе 'ннæ дзæкъул ауадзы: цæхæр ахуыссы. Æртыккаг хатт бадзуры: — Æддæмæ мæм ракæс! Æз дæ зынджытæй цы хъавын, ихæн мын миййаг куы нæ у. Тыхджындæр сулæфыд уæйыг æмæ йыл фылдæр цæхæр ракалдта. Амран сæ ахуыссын кодта. Амран ыл мæсты хъæр ныккодта: — Æддæмæ ракæс, æмбыд хæрæг, кæй мæстæй марыс, уый нæ дæн. Уæйыг мæстæй фæтæррæтт кодта, йæ цирхъ йæ къухы радавта. Амранмæ куы разынди, уæд ыл Амран хъæбысæй йæхи ныццавта, йæ цирхъ ын йæ къухæй стыдта. Байдыдтой хæцынтæ; хъæдæй, быдырæй рахæсс-бахæсс кæнынц кæрæдзийы. Уæйыг Амраны фелвæста æмæ йæ зæххыл æркъуырдта. Амран йæ фадхъултæм сыджыты аныхсти. Амран йе 'фсымæртæм ныхъхъæр кодта: — Гъæтт, лæппутæ, цы фестут! Лæппутæ ныхъхъæр кæнынц: — Уадзгæ нын æй мауал акæ, мах дæр дæм фæхæццæ кæнæм. Уæйыгæн йæ зæрдæ фæтарсти æмæ йæ тыхæн йæ фылдæр фæхъаджджын. Амран дæр уæйыджы фелвæста, зæххыл æй ныццавта æмæ йæ йæ уæрджытæм сыджыты ныссагъта. Уæйыг æй фелвæста æмæ йæ уый дæр йæ уæрджытæм ныссагъта. Амран та йе 'фсымæртæм ныхъхъæр кодта: — Цы фестут, уадзгæ уын æй нæ акæндзынæн. Уыдон æм схъæр кæнынц: — Фæцæуæм дæм! Уæйыгæн йæ зæрдæ тыхджындæр фæтарсти. Амран æм фæлæбурдта, зæххыл æй æркъуырдта, йæ астæумæ йæ сыджыты асагъта. Ныр дзы нал тæрсы Амран æмæ йе 'фсымæртæм дзуры: — Уе 'ддæ йæ дуармæ йæ цирхъ æрæппæрстон æмæ мæм æй тагъд рахæццæ кæнут! Лæппутæ уырдæм бацыдысты, дыууæйæ йыл схæцыдысты æмæ йæм æй æрхастой. Уæйыгæн уыд фараст сæры. Аст сæры йын куы ракодта, уæд æм уæйыг дзуры: — Маргæ мæ акодтай, фæлæ ма мæ иу дзырды бар суадз. Мысырби Амранмæ дзуры: — Æппын æй сыбыртт ма суадз. Амран зæгьы: — О, ме'фсымæр, цæмæй дзы тæрсыс? Цы ма мын ракæндзæн, мард куы у. Уæйыгмæ дзуры: — Зæгъ, цы зæгъыс, уый. Уæйыг ын зæгъы: — Уæдæ Тандет-Тундеты чызг буц Тамар цалынмæ усæн дæ къухы бафта, уалынмæ дæ тых мауал уæд! Амранæн йе'уæнгтæ ныззыр-зыр кодтой æмæ ма йын йæ иу сæр тыххæй ныллыг ' кодта. Йæ тыхæй йæ бынаты æппындæр ницы-уал уыд. Аздæхтысты фæстæмæ, ссыдысты сæ фыдыхомæ Мысырби æмæ Бадыри кæугæ, Амран сæ фæдыл æнкъардæй. Сæ фыдыхойæн радзурынц: — Дæ мойы туг бæргæ райстам, фæлæ нын Амраны тых йæхæдæг айста. Уый ныккуыдта тыхджынæй: — Æнхъæл уæ нæ уыдтæн, ме 'фсымæртæ, уымæн исты ракæнат, фæлæ уæм уæддæр адзырдтон: «Уæ бон ын куы бауа, уæд æй дзурын ма суадзут», уæд æй куыннæ бамбæрстат?! Амран æнкъардæй загъта: — Кæнæ мæ уд сыджытмæ куы нæ ныххиза, кæнæ уый усæн куы нæ ссарон, уæд æз афтæмæй нæ ныллæудзынæн. Мæ фыдыхо, ахæм фæндаггаг мын сараз, хæрынæн адджын куыд уа, хæссынæн рог. Мæ дзырдыл уæлдай мацыуал зæгъ, кæннод дæ разы. мæхи амардзынæн. Йæ фыдыхо дæр уæлдай нал сдзырдта æмæ сæ сарæзта: фараст азмæ сæ цы бахъуыдаид, уый фæндаггаг сын радта. Араст сты Амран æмæ йе 'фсымæртæ; Тандет-Тундеты чызг буц Тамар кæм и, уый хъуамæ ссарой. Цæуынц фæндагыл æмæ сыл иу ран баталынг. Кæрæдзийæн загътой: — Мæнæ ныл доны хъæлæба цæуы æмæ доны цур æрæнцайæм, æхсæвæр бахæрæм. Дойны нын куы уа, уæд нæ цуры ис. Æрæнцадысты доны цур, талынджы. Æхсæвæр бахордтой æмæ сдойны сты. Уæд Амран йæ донгарз фелвæста æмæ лæппутæм адзырдта: — Исчи мын дзы дон æрбадавæд. Мысырби цæрдæг уыди, фæтæррæст кодта æмæ йын æй йæ къу-хæй аскъæфта. Донмæ йæ бахаста, донæй йæ йе 'дзагæй систа æмæ йæхицæн загъта: «Цæй, æз уал дзы ануазон, стæй йæ байдзаг кæндзынæн!» Доныл схæцыд æмæ йæ анызта: цæхджын ад ын скодта. йæхицæн загъта: «Ныр цы кæнон, ай доны ад куы нæ кæны. Ма дзы бахæссон Амранмæ, уæд зæгъдзæни, «нæ йæм бауæндыди», хæссон æм æй, æмæ ай дон нæу. Цæй, уæддæр дзы ахæссон». Рахаста уыцы донæй æмæ йæ Амранмæ радта. Амран дзы аныз-та æмæ фæхъæр кодта: — Мысырби, ай циу, цæй дон мын æрбахастай? Мысырби ныллæгæй загъта: — Æз дæр æй базыдтон, фæлæ дзы æнæ 'рхæсгæ нæ бауæндыд-тæн дæуæй. Амран зæгъы: — Цомут æмæ йæ фенæм. Мысырби зæгъы: — Рухс нæм нæй, æмæ йæ цæмæй фенæм. Амран загъта: — Рацæут, рухс уын æз скæндзынæн! Бацыдысты доны былмæ. Амран йæ къухтæ кæрæдзийыл æр-цавта æмæ уьвй рухсæй къуыппæй, дзыхъхъæй сегас федтой. Донмæ æркастысты æмæ иууыл туджы леуахи. Амран сын загъта: — Ацы тут кæцæй цæуы, уый хъуамæ базонæм. Ацыдысты йæ фæдыл, æмæ иу уæйыг ададжы сæрыл бады, хуыссæг æй ахсы. Афтæмæй арц йæ ныхмæ сæвæрдта æмæ йæ сæр куы 'рхауы, уæд арцы бырынкъыл сæмбæлы æмæ дзы æрхы дзаг туг акæлы. Уæд фехъал вæййы æмæ акæстытæ кæны. Афтæмæй йæ Амран сæййæфта æмæ йын зæгъы: — Ай цы дæ, цæй æдылы дæ, цы аразыс, дæхи цæуыл марыс? Уæйыг æм дзуры: — Чи дæ, цы дæ? Амран зæгъы: — Ницы дæн, зæххон адæймаг дæн, фæлæ дын тæригьæд бакодтон, æмæ мын зæгъ, цы уынгæджы дæ, уый. Уæйыг зæгъы: — Æз дæн Бахъ-Бахъ-гуымиры æмæ мæм уд йæ ныфс никуы бахаста. Ныр мын Пилион-гуымиры мæ усы аскъæфта. Сæ рацæуæн ауылты у, æмæ сæ размæ бадын. Куы афынæй уон миййаг æмæ йæ куы нæ базонон, уæд ноджы мæ худинаг ныхъхъæр уыдзæн. Къуыри бадын ам æмæ мæ хуыссæг ахсын байдыдта. Мæ арц уый тыххæй дарын мæ ныхмæ. Куы мын фæриссы, уæд фехъал вæййын. Амран ын зæгъы: — Дæ ус куы рацæйцæуа, уæд æй цæмæй базондзынæ? — Уымæй йæ базондзынæн, æмæ цыфæнды мæйдары рацæуа. ирд боны хуызæнæй рухсдæр радардзæн. Амран ын загъта: — Уæдæ æрфынæй кæн, æз хъахъхъæндзынæн æмæ дæ сыхъал кæндзынæн. Уæйыг зæгъы: — Алæма, куыд мæ сыхъал кæндзынæ? — Дæ хъусы дын тыхджын ныхъхъæр кæндзынæн. Бахъ-Бахъ-гуымиры зæгъы: — Гъеныр-ма ныхъхъæр кæ мæ хъусы. Амран ныхъхъæр кæны. Уæйыг ын зæгъы: — Уымæй дын нæ сыхъал уыдзынæн. — Тыхджын дæ ныууигъдзынæн. Уый йæм æрбадзуры: — Уæдæ ма мæ бауигъ. Амран æй йæ тых-йæ бонæй бауыгъта, фæлæ ма дзы цы тых уыд мæгуыр йæ бон. Уæйыг загъта: — Уымæй дæр дын нæ сыхъал уыдзынæн! Амран зæгъы: — Уæдæ дын куыд кæнон? Гуымиры йын зæгъы: — Де 'дде мæ арцыл схæц æмæ мын дзы мæ дæларм ныццæв. Уымæй ма дæ базондзынæн. Амран арц систа æмæ йын дзы йæ дæларм ныррæхуыста. Уæйыг ын уæд загьта: — Гъеныр дын æрыхъал уыдзынæн, фæлæ мæ тæригъæды ма бацу, арвыл мæй рухсы хуызæн куы фæзына, уæд-иу мæ дæ тых-дæ бонæй ныццæв мæхи арцæй. Уæйыг дын афынæй. Амран æй хъахъхъæнын байдыдта. Кæркуасæны размæ боны хуызæн срухс; фелвæста Амран уæйы-джы арц, йæ дæларм ын ныццавта. Уæйыг фехъал. Амранæн зæгъы: — Гъеныр мын раскъæфы мæ усы. Йæ къах тыхджын æркъуырдта уæйыг, æртæ лæппуйыл фæхæцыд, йæ къахы уæрмы сæ ныппары æмæ сын зæгъы: — Афтæ æнхъæл ма ут, фыдæнæндзинад уын бакодтон. Кæд мын сымах бацыдыстут хорзы, уæд æз дæр уæ тæригъæд нал исын. Нæ хæсты дымгæ уæ фæхастаид æмæ уæ уый тыххæй ныппæрстон! Уалынмæ дын рацæуы Пилион-гуымиры. Ракæны Бахъ-Бахъ-гуымирыйы усы. Бахъ-Бахъ-гуымиры ралиуырдта, сæ кæрæдзийыл сæхи нындæгътой, рахæц-бахæц байдыдтой, æртæ боны æмæ æртæ 'хсæвы фæхæцыдысты, кæрæдзийыл нæ тых кодтой. Уалынмæ дыууæ дæр кæрæдзийы амардтой. Ус баззад иунæгæй. Амран бавдæлд æмæ йе 'фцæджы ныттыхсти: — Ацы рæсугъд ус, хуыцау дæ загъта мæнæн. Ус ын зæгъы: — Ацы дыууæ мæн тыххæй кæрæдзийы амардтой, æмæ мын уыдон баныгæн, стæй дæу йедтæмæ кæй уыдзынæн! Амран æмæ йе'фсымæртæ ингæн къахынмæ бавнæлдтой. Сæ иу агъды бæрц баныгæнынæн сæ бон къахын нæ баци. Ус фæмæсты, йæ къахæй сыджыт æркъуырдтытæ кодта, æвдгай ивазнытæ сæ фæдзыхъхъ кодта, уæйгуыты уым фæйнæ раны нып-нæрста, йæхæдæг арц фелвæста, Амранæн æй йе 'фцæгготы атъыста, арцы кæрон зæххыл æркъуырдта æмæ Амраны гъе ууыл æрцауыгъта, йæхæдæг æнцад ацыд. Амран уым хъеллау байдыдта. Йе'фсымæртæн сæ бон нæу, æмæ арц рафæлдахой, афтæмæй Амран уым хъеллау кæны. Æрæджиау тых дымгæ æрцыд æмæ арцы хъил рафæлдæхта. Амран уый фæрцы ралæсти. Уырдыгæй рацыдысты æмæ цæуынц фæндагыл. Амбæлд сыл иу сæнласæг уæрдоны. Уæрдоны сæмæн асасти, æмæ æрдиаг кæны сæн-ласæг: — Нырма цы саразон, сæмæн ссарин, фæлæ мæ лалым чи сфæраздзæн? Амран ын загъта: — Хуыпп æмæ мын æрдæг ратт дæ сæнæй, æмæ дын дæ лалым æз сисдзынæн. Сæны хицау загъта: — Хуыпп æмæ æрдæг та цы у? Цас дæ хъæуы, уый баназ. Амран бацыди, сарæзта йын йæ уæрдон æмæ йыл йæ лалым сæвæрдта. Сæны хицауæн зæгъы: — Цæй-ма, иу хуыпп æмæ æрдæг уæддæр аназон. Уый йæм æрбадзуры: — Де 'дде дæ цы хъæуы, уый баназ. Лалымы къахмæ йæ дзых бахаста, ныххуыпп кодта æмæ йе 'рдæгæй фылдæр анызта. Сæны хицау йæхи фæмæсты кодта: — Æмæ ма уæрдонæй цы кодтон, йæ сæн мын ды куы баныз-тай, уæд! Амран ын зæгъы: — Дзырд ма фæивæм, æз æмæ ды фæтк ма скæнæм! Кæй мын загътай, уый сæххæст кæн! Сæны хицау ын дзуры: — Хуыппы 'рдæгæй ницыуал фæуагътай, хуыпп куы ныккæнай, уæд мын сæ сæнæй, лалымæй аныхъуырдзынæ! Дзургæ сæ сау уæйыджы фырт сæййæфта. Тызмæгæй сыл фæхъæр кодта: — Чи стут, цы стут, адæмы хъæлæбайæ цæуыл марут?! Сæны хицау æм хъаст хæссы: — Мæ уæрдон фехæлди æмæ мынæй мæ сæнæй хуыпп æмæ æрдæгыл сарæзта. Хуыппы 'рдæг скодта, æмæ лалымы мидæг бирæ нал аззад. Сау уæйыджы фырт фæхъуыдыйыл: «Ацы лæгæн йæ къубал сы-скъуынин æмæ мæм дзæбæх зыны, мæ цæст æй нæ уарзы. Авдæны мын лæппу куы ис, уæд амæй дзæбæхдæр цæмæй фæхъаздзæн». Систа Амраны æмæ йæ йæ дзабыры хъусы нытътъыста æмæ йæ схаста йæ хæдзармæ. Балæвæрдта йæ йæ лæппумæ, авдæны йын хуыссыди. Лæппу йæ иу къухæй Амраныл ныххæцыд æмæ йæ авдæны хъæдыл хойы. Бинонтæ куы 'рфынæй сты, уæд сывæллон дæр афынæй. Амран йæ къухæй зæхмæ æрхаудта æмæ рахъуызыд уырдыгæй. Рацыд Амран æмæ йе 'фсымæртæм æрцыдис. Кæутæйæ æмæ сæ дзыназгæйæ æрæййæфта. Мысырби йын зæгьы: — Амран, аздæхæм фæстæмæ. Махæй дæ ныфс ма уæд, искуы дзæгъæлы фæмæлдзыстæм! Амран сын зæгъы: — Ма тæрсут, лæппутæ! Кæд уæм тых нæй, уæддæр мæнæн стут мæ ныфс. Мæнæй уый ма банхъæлут, Амран ус агурæг цæуы! Æз цæ-уын мæ тых агурæг. Кæд æй ссарон, уæд мын ма тæрсут, кæннод цас тагъддæр фаэмæлæм, уыйас хуыздæр. Лæппутæ ма цы сдзырдтаиккой: Араст та сты. Цæуынцæмæ сыл Уастырджи бамбæлд зæронд лæ-джы хуызы. «Уæ фæндаг раст», сын загъта. — Дæ хъуыддаг раст уæд, зæронд лæг. Уастырджи сын радзуры: — Цымæ, ацы дзæбæх лæппутæ кæдæм сфæндараст сты? Амран æм кæуын хъæлæсæй бадзуры: — Мах цæй фæндараст стæм? Мæнæн мæ тых иу чызг басаста, æмæ уый суадзынмæ цæуæм, æмæ кæм и, уый дæр нæ зонæм. Уастырджи сын куыннæ зыдта сæ хъуыддаг. Фæндаджы был лæдзæгæй æркъуырдта æмæ фæндаг фестади: — Гъе ууыл ныллæуут æмæ ацы фæндаг уæ разæй цæудзæни, Тандет-Тундеты калакмæ уæ ныккæндзæн; комкоммæ ма бацæут, йæ кæроны æддиау æрбынат кæнут. Уæ иу уæ бацæуæд калакмæ. Уыцы чызг бады æрхуы мæсыджы. Уый бынмæ бацæут. Стæй уын исты хос уыдзæни. Мæ дзырд бамбарут, зæронд лæг гæды дзырдтæ нæ кæны. Бузныг ын загътой. Ныллæууыдысты уыи фæндагыл. Сæ размæ фæндаг нæ уынынц, афтæмæй сæ уыцы гыццыл фæндаг ныххæццæ кодта. Куыд сын загъта зæронд лæг, афтæ æддиау æрынцадысты. Тамар æй зыдта йæхæдæг, — «Даредзанты Амран у мæнæн мæ мойаг». Мысырбийы куы барвыстой, уæд бацыд мæсыгмæ. Тамар æй зыдта: «Гъеныр æрхæццæ мæ мойаг». Рудзынгæй ракаст æмæ лæппумæ æрдзырдта: — Чи дæ, цы мæм кæсыс? Лæппу йæ уындæй фæуадзыг æмæ йæм æрæджиау сдзырдта: — Ницы, мæнæ мæсыгмæ рацыдтæн, дæумæ нæ кастæн. Чызг йæ дзыккуйæ иу хъис ратыдта, раппæрста йæм æй æмæ дзуры Мысырбимæ: — Гъе уыцы æрду ахæсс æмæ йæ де'мбал Амранæн ратт. Гъе уый йæ сæрыл æрбатухæд, стæй йын уый хос кæндзæни. Мысырби йæ ахаста, радта йæ Амранмæ. Йæ сæрыл æй æрба-тыхта, цы тых æм уыд, уымæй æртæ ахæмы тых ын радта. йæ тых йæ бынаты куы абадт, уæд йе 'фсымæртæн загъта: — 'Ма тæрсут, лæппутæ, хуыцауæй бузныг, гъеныр нал фесæф-дзыстæм. Сымах мын ахсæв ам лæуут, тæрсгæ мын мацæмæйуал фæкæнут! Æз ахсæв уыцы мæсыг куы нæ фенон, уæд мæлгæ дæр акæндзынæн. Æхсæвы ацыд. Чызгæй зыдта: «Амран ахсæв ардæм цæудзæн æмæ тыхæй, миййаг, куы сархайа, уæд нæ дыууæ кэерæдзийы нал фендзыстæм». МæсыдЖы дуæрттæ куы сæхгæдтой, уæд Тамар сыстади æмæ сæ бакодта, афтæмæй æрхуыссыди. Амран бацыди, дуæрттæ иууыл гомæй баййæфта. Мæсыджы фæкуыси æмæ йæ сæрмæ ссыди. Тамар æй зыдта æмæ йе 'ссыдмæ бадгæ кодта. Кæрæдзийы куы федтой, уæд фыруарзонæй фæйнæрдæм ахаудтой. Æрæджийау сыстадысты. Тамар Амранæн дзуры: — Амран, хъуызгæйæ куы нæ фæцæуæм, æмæ мæ фыды арæнтæй хъуызгæйæ куы нæ ахизæм, уæд дзы дæ тыхæй нæ ахиздзынæ. Ныр цæуынвæнд скæнæм. Амран зæгъы: — Æмæ къахæй нæ бон кæм бауыдзæн, æз цæттæйæ не 'рцыдтæн. Чызг ын зæгъы: — Бæхтæ уын хæрзтæ ссардзынæн. Чызг фестадис, йæхæдæг йæ фыды бæхгæсмæ скуыси, зæгъы йын: — Бæхтæн сæ хуыздæртæй цыппарыл хуыздæр сæргътæ сæвæр æмæ сæ тагъд мæ фæдыл ралас, Бæхгæс сæ уайтагъд аифтыгъта æмæ сæ мæсыджы дуармæ сласта. Тамар Амранæн зæгъы: — Гъеныр тагъд цæугæ. Бæхтыл абадтысты, дыууæ бæхы сæ фæдыл ласынц. Амраны æфсымæртæм бахæццæ сты; уыдон дæр абадтысты бæхтыл. Тамарæн уыди сыгъзæрин уасæг — хъахъхъæнæг. Цалынмæ уы-дон бæхтыл сбадтысты, уалынмæ йе'взаг ныххуыскъ и æмæ йæ уасæн кал уыди. Бæхтыл куы абадтысты, уæд ныууасыди. Афтæ тыхджын ныууасыди, æмæ уыцы калак иууылдæр сыхъал сты. Зыдтой йæ уы-цы калак, уыцы уасæг куы ныууаса, уæд Тамары чидæр фæкæны. Калак æмхуызон сызмæлыдысты. Тамары мæсыджы фæкуыси сты: Тамар уым нал ис. Йæ фыд, Тандет-Тундет, зæгъы: — Фæдисы ацæут, ацы калак, æз дæр уæ разæй цæуын. Тамарæн фæдисы чи нæ ацæуа, уый арты басудздзынæн! Ныххæррæтт кодтой, æмæ нæ зонынц, чердæм фæцæуой. Афтæ-мæй æмхуызон ныккуыдтой. Уыцы кæуынæй Тамар æмæ йе'мбæлт-тыл ахæм къæвда æрцыди, æмæ цæуын нал зыдтой. Амран Тамармæ бадзуры: — Æз афтæ фехъуыстон, Тамар, дам, æппæты 'гъдау зоны. Уæд ацы къæвда цавæр у? Тамар ын зæгъы: — Дæ бæх размæ ма уадз æмæ дын æй зæгъон. Фæстейæ нæ чи суры, уыдон, чердæм цæуæм, уый нæ зонынц æмæ æмхуызон скуыдтой. Гъеуый къæвда у. Цæуынтæ байдыдтой, æмæ та сæ иу ран хуры тæвд суынгæг кодта. — Ай та цы уыдзæн? — Гъеныр нæ базыдтой æмæ æмхуызон ныххудтысты, æмæ сæ комы тæф рахаста, гъеуый тæвд у, гъе! Цæуынтæ байдыдтой æмæ сæ дымгæ суынгæг кодта. Амран зæгъы: — Ай та цавæр уыдзæн? — Уый та æрбахæстæг сты æмæ сæ бæхты комы тæф. Ныр ма-хæн лидзынæй нал уыдзæн, фæлæ нæ тыхы сæр бахъуыди! Тамар бæхæй ралиуырдта æмæ хуыцауæн скуывта: — Ам мын ахæм бæстыхай фестын кæн, бæрзондæй æртæ æддæгуæлæ. йæ цыппар фисыны — цыппар мæсыджы. Уайтагъддæр дзы уыдон фестадысты. Куыд бацыдысты уыцы бæстыхаймæ, афтæ сæ æфсæдтæ дæр æрбаййæфтой. Амран Мысырбимæ дзуры: — Иумæ ахизгæйæ нын худинаг у. Ахиз уал ды æмæ хæц. Мысырби рахызт, бон-изæрмæ фæхæцыд, цæгъдгæ дæр бирæ фæкодта, фæлæ йын йæхи дæр амардтой. Бадырийæн зæгъы: — Гъеныр та ды ахиз. Ныххызти уый дæр, цæгъдынтаэ сæ байдыдта, æрдæджы онг сæ фæцагъта, стæй уый дæр амардтой. Амран мæстæй рагæпп кодта, цæгъдынтæ сæ байдыдта. Разæй сæ цæгъдгæ кæны, фæстейæ сæ туджы зæй ласы. Быныскъуыд сæ скодта, иу дæр сæ нал ауагъта. Йæ дыууæ 'фсымæры равзæрста, йæ дæлæртты сæ мæсыджы бынмæ схаста. Уым сæ тæрхæгыл æрæвæрдта. Йæхæдæг сæ цуры æнкъардæй сбадти. Мæрдты бынæй иу сауджын тугæйдзагæн слæсти. Дардæй лæгъ-стæгæнгæ æрбацæуы æмæ йын зæгъы: — Æз мæгуыр лæг, маргæ мæ ма акæ, æмæ уын уæ къæхтæ æхсдзынæн. Амран йæ мид-зæрды зæгъы: «Уæддæр мæнæ иунæг куы уыдзæн». Сауджын æрбацыди æмæ йын зæгъы: — Æлдар, ды фæлмæцыд дæ æмæ гыццыл æрхуысс! Амран фæлмæцыд куыннæ уыди, æмæ уайтагъд афынæй. Сауджын ныццыди, хæст кæм уыд, уырдæм, æмæ дзы иу арц рахаста. Фынæй Амранмæ ссыди, арц ын йæ дæларм ныццавта: лæг уым фæмарди. Йæхæдæг усмæ бацыди æмæ йын зæгъы: — Хуыцау дæ мæнæн радта æмæ иумæ цæрдзыстæм! Ус ын загъта: — Уæдæ кæй уыдзынæн... цæгатаг мæнæн нал ис, сæры хицау мæнæн нал ис. Дæуæй хуыздæр ма мын чи уыдзæн. Фæлæ цалынмæ мæ хъынцъым зæрдæ ссыгьдæг уа, уалынмæ мæм æппындæр æмгæ-рон ма 'рцу! Сауджын дын ныббуц æмæ усы зæрдæ цæмæй дзæбæх кæна, ууыл архайы. Иу бон фæндагыл фæцæуы сауджын, æмæ иу лæг кæсæгтæ æрбахæссы. Сауджын зæгъы: «Адон мæ усæн куы нæ балхæнон, йæ зæрдæйæн æхсызгон уыдзысты æмæ мæ фылдæр бауарздзæн». Балхæдта кæсæгтæ. Рахаста сæ йемæ æмæ йын фæндаджы рыгыл æрызгъæлдысты. Рыджы мидæг стылдысты. Сауджын загъта: «Рыгæй мын сæ куы фена, уæд мын йæ зæрдæйæн хъыг уыдзæн». йæ цуры суадон. Сауджын сæ уырдæм бадавта. Кæсæгты доны куы 'ркалдта æхсынмæ, уæд кæсæгтæ фæйнæрдæм нытътъыбар-тъыбур кодтой æмæ адымдтой. Сауджын ныххудти: «Ацы диссаг мæ усæн куы радзурон, уæд ма уымæй хуыздæр диссаг цы фехъусдзæн! Мæ кæсæгты бахастæй йын уыцы дзырд æхсызгондæр уыдзæн». Худгæ-худгæ бауад æмæ йæ радзырдта Тамарæн. Тамар ын загъта: — Æз фехъуыстон, æртæ боны ахст кæсаг уазал доны куы стула, уæддæр ын æнæ сыгас нæй. Ныр базармæ ацу æмæ мын дзæбæх дыргътæ æрбахæсс, цъус мæ зæрдæ фæхъæлдзæг, æмæ мын дыргъ-тæ æрæмысыд. Сауджын ныццин кодта: «Æгайтма мæ усагæн йæ зæрдæ фæ-хъæлдзæг!» Уый уырдæм куы ацыдис, уæд Тамар цæрдæг фестад, суадонмæ бауади æмæ фыццаг Мысырбийыл æркалдта дон. Мысырби цы уы-ди, уый фестади. Иннæ æфсымæрты дæр æрæхсадта æмæ цы уыды-сты, уый фестадысты. Сауджын æрбахæццæ: Куы ауыдта, уæд йе'фсæр æрхаудта æмæ дзуры: — Ма мæ амарут, фæрæдыдтæн. Амран æм дзуры: — Дæ номыл цирхъ рариуыгъын тæригъæд у, фæлæ мын æнæ ариуыгъгæ нæй. Иу дурцæджындзы фарсмæ æрбалæуу, æмæ æз иннæрдыгæй ныццæвдзынæн: дурцæджындз кæцæй ахауын кæндзæн мæ цирхъ, фæлæ мæнæн мæ маст уымæн ацæудзæн. Балæууыд сауджын, æмæ рариуыгъта цæджындзы Амран. Цæджындзы дæр ахауын кодта æмæ сауджын дæр йæ астæуыл ахауд. Сауджын йæ цæф нæ базыдта. Уый куы амардтой, уæд сбадтысты сæ бæхтыл, рацыдысты æмæ æрцыдысты сæ фыдыхомæ. Сæ фыдыхойæн æхсызгон куыннæ уыди, арвыста алы калакмæ: иу мин хъом фæцагъта, æртæ мины — лыстæг фос. Чындзæхсæв сарæзта, æртæ мæйы сæ нæ ауагъта. <div align="right">Радзырдта йæ Джусойты Кудза, «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чнныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 194—203.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>

1. ДАРЕДЗАНТЫ АМРАНЫ РАЙГУЫРД http://iratta.com/2007/10/12/1-daredzanty-amrany-rajjguyrd.html Даредзанты Йамон авд æфцæджы æддæ æрхаста' ус. Байдыдтой цæрынтæ, æмæ йын дзы райгуырди дыууæ лæппуйы. Амарди сæ мад, баззадысты сидзæрæй. Сæ фыд йамон сæ байдыдта сырды фыдæй хъомыл кæнын. Иу бон ацыди Йамон Сау хохмæ цуаны. Амардта Сау хохы æстдæссион саг. Æртылди лæгæты дуармæ саг. Талынг кæнын байдыдта. Æрæхсæвиуат кодта уым. Саджы мард дæр аргæвста. Даредзанты кадджытæ 00mN1ck Fri, 12 Oct 2007 23:43:12 +0400

Даредзанты Йамон авд æфцæджы æддæ æрхаста' ус. Байдыдтой цæрынтæ, æмæ йын дзы райгуырди дыууæ лæппуйы. Амарди сæ мад, баззадысты сидзæрæй. Сæ фыд йамон сæ байдыдта сырды фыдæй хъомыл кæнын. Иу бон ацыди Йамон Сау хохмæ цуаны. Амардта Сау хохы æстдæссион саг. Æртылди лæгæты дуармæ саг. Талынг кæнын байдыдта. Æрæхсæвиуат кодта уым. Саджы мард дæр аргæвста. Райсом, карк куы ныууасыд, уæд рарасти. Фæзылди фæстæмæ: æхсæв нырма мæйдар, — æмæ хохы дуарæй рухс кæлы. Аппæрста саджы мард æмæ катай кæнын байдыдта. «Ацы рухсы фæдыл бацæуин, æмæ дзы исты фыдбылыз куы уа, уæд мæ аргæвддзæн. Нæ йæм цæуон, æмæ ацы диссаг Даредзанты 'хсæн æнæ дзургæ нæ фаэуыдзынæн æз. Уый чи фехъуса, Даредзанты кадджын Йамон арты рухсмæ нæ бауæндыд, уый мын хисты нуазæн нал ратдзæн». Бараст кодта хохы дуарыл æмæ цæуын байдыдта рухсы фæдыл. Ахæм хæдзармæ бафтыди æмæ йæ бын — æргъæу, йæ фæрстæ — цъæх авг, йæ сæр — сæууоп стъалы кæмæн уыдысты. Уым царди хуыцауы хæрæфырт Мариа. Пылыстæг сынтæгыл хуыссы, сыгъзæрин чыргъæды йæ дзыккутæ, болат хæсгард сæ уæлæ. Хæдзилгæ уæхстытæ артмæ зплынц æмæ фыцынц. Уæд райхъал чызг. Йамоны куы федта, уæд æм рагæпп кодта сыгъзæрин сынтæгæй æмæ йæ ныхъхъæбыс кодта: — Даредзанты Йамон, æз абонмæ дæумæ ку æнхъæлмæ кастæн. Мæнæн дæу йедтæмæ æндæр мой скæнæн куы нæ ис. Гъеныр цæрдзыстæм хуыцауы цардæй, кæд мыл баввæрсай, уæд. Уæд æм Йамон дзуры: — Æз ныууагътон дыууæ сидзæр лæппуйы æмæ уыдон хъуамæ скæнон. — Уыдон кæд дзæбæх уой, уæд дæ агурдзысты сæхуыдтæг. Байдыдтой æхсæв-бонмæ хъазын, минас кæнын. Райсом кæркуасæны сыстад Йамон æмæ æрдын бакодта йе 'фцæгыл. Уæд æм хуыцауы хæрæфырт Мариа дзуры: — Кæдæм цæуыс, Йамон, сæрæй мæ цардыл не 'ввæрсыс? — Мæнæн нæй гæнæн, хъуамæ алы кæркуасæны хохмæ цæуон цуаны. Байдыдта цæуын Йамон æмæ Сау хохы сæрмæ офардæг. Бон-изæрмæ цуан кæны, изæры саджы мæрдтæ 'рхæссы. Цардысты афтæмæй. Уæд Йамоны дыууæ фырты, Бадыри æмæ Мысырби, бахъомыл сты сырды фыдæй. Даредзанты мыггаг бон уыдисн рæзти, æхсæв уылынг. Фат æмæ 'рдынæй хъазынхъом фесты. Иухатт къулбадæг усы чызджытæ рацæуынц донмæ, дурынтæ рахæссынц семæ. Бадыри фыдуаг куыннæ уыд, æмæ сæ фатæй фехста: дурынтæ бацъæл сты. Баздæхтысты фæстæмæ кæутæ, æмæ сæ сæ мад фæрсы: — Цы кодтат, цæуыл кæут, уæ дурынтæ цы фесты? — Сæ бон ныккалæнт, Йамоны дыууæ фырты нæ фехстой æмæ нын сæ бацъæл кодтой... — Ахæссут дыккæгтæ, æмæ ма уын сæ кæд фехсой, уæд-иу сын зæгъут: «Уæ, йамоны дыууæ фырты! Кæд уый бæрц гæрзарæхст стут, уæд уæ фыд хуыцауы чызджимæ хуыцауы цардæй цæры, æмæ уый æркæнын базонут». Байдыдтой дыууæ 'фсымæры кæуын: «Уæдæ нæ фыд æгас куы у, æмæ йæ мах мард куы æнхъæлдтам. Бахæссæм къулбадæг усмæ æхца æмæ нын кæд бацамонид, цы 'гъдауæй йæ ракæнæм, уый». Загътой къулбадæг усæн: — Радтæд нынн дæ хорзæх хуыцау, нæ фыды цы 'гьдауæй æркæнæм, уый нын зæгъ. Уæд сæм дзуры: — Ацæут æмæ ссæут Сау хохы сæрмæ мæйдар æхсæвы. Хохы дуарæй рухс кæлдзæн æддæмæ: уым уæ фыд хуыцауы чызджимæ хуыцауы цардæй цæры. Бамбæхсут æдде. Карк куыддæр ныууаса, афтæ уæ фыд цæудзæнис цуаны. Стыр æфсæн дуар куы бакæна, уæд-иу йæ иувæрсты мидæмæ багæпп кæнут, куыннæ уæ базона, афтæмæй. Ссыдысты лæппутæ æмæ бамбæхстысты дуарæн æддейæ. Кæркуасæны рараст Йамон цуаны. Лæппутæ багæппытæ ластой мидæмæ. Хуыцауы хæрæфырт сыгъзæрин сынтæджы хуыссы, сыгъзæрин чыргъæды йæ дзыккутæ, болат хæсгард сæ уæлæ. Уымæн уыд дзыккутæй йæ мæлæт. Бадыри сыл фæхæцыди дзыккутыл, Мысыр-би сыл хæсгард февæрдта æмæ сæ атæхын кодта. Чызг ныцъæхахст ласта. Хохмæ фехъуысти. Хохæй йамон æртæ гæппæн æрхæццæ. Бадыри æмæ Мысырби усы уым фæуагътой, сæхæдæг рафардæг сты сæ хæдзармæ. Йамон бацыд хæдзармæ кæугæ æмæ дзуры: — Цы кодтай, Мариа? — Фыдæбон дын фæуæд, Йамон, дæ фырттæ мæ амардтой. Мæ дзыккутæй ма иу æрду фæхæцыди, æмæ мын цæрæнбон ис стъалы скæсынмæ. Мæнæн дæуæй мæ хуылфы равзæрди лæппу. Уый мæ дзи-дзийы хъæстæ куы фæцадаид, уæд ын не 'ссардтаид тыхгæнæг тых. Ныр стъалы куы скæса, уæд амæлдзынæн, æмæ мын мæ рахиз тæн бакъæртт кæн, райс мæ хуылфæй судзгæ-уыраугæ лæппу æфсæн æтысгæнæй æмæ-иу æй Сау денджызмæ фехс. Уый кæд уым схъомыл уа, уый йедтæмæ йын схъомылгæнæн нæй. Хуыцауы зондæй фæстаджы бонмæ куы бафта дæ къухы, уæд-иу ыл сæвæр Даредзанты Амран. Куы амарди ус, уæд ын Йамон æфсæн æртысгæнæй йæ хуылфæн лæппуйы рапста æмæ йæ Сау денджызмæ фехста. Сау фурд ныххуыскъ кодта йæ тæвдæй. Уым бавæрдта усы, йæхæдæг афардæг йæ бæстæм. Йæ хæдзармæ æрцыди æмæ йæ фырттимæ хыл кæны: — Цæмæн амардтат хуыцауы хæрæфырты, не'ввæрсыдыстут мах цардыл сымах? — Цы кæнæм, къулбадæг ус нын афтæ бацамыдта. Бацыд къулбадæг усмæ Йамон æмæ йæ хъæмпын арты басыгъта. Базæронд Йамон, ныууагъта йæ цуаны цæуын. Йæ фырттæ байдыдтой цуан кæнын. Фæцæуынц иу бон Сау фурды былтыл, фурдмæ кæсынц, æмæ фурдаг галтæ калы хæрдмæ, фурдаг бæхтæ. фурдаг къамбецтæ æмæ сæ йæ галиу къухæй ахсы лæппу. Ныр сæ цуаны мæт нал уыд, фæлæ бон-изæрмæ кæсынц уымæ. Изæры фæстæмæ æрбаздæхтысты афтидæй, æмæ сæ сæ фыд йамон фæрсы: — Иу ингæны уæ баныгæнон, цæмæн афтидæй æрыздæхтыстут ацы бон?! — Нæ фыд, Йамон, мах цуаны мæт нал уыди, федтам мах диссаг Сау фурды мидæг. Уым федтам мах иу лæппу, æмæ йæ бынатæй цъæх арт, цъæх фæздæг уадзы æмæ Сау фурды тымбылтæ кæны. Скъæтмæ ныууади йамон, урс гал сдавта æмæ хуыцаумæ кувы. — Хуыцау, нывонд дын фæуæд ацы гал. Уый у дæ хæрæфырт Амран, æмæ мæ къухы кæм бафта! Æхсæв схуыссыдысты. Райсомы куы сбон ис, уæд йæ фырттæм дзуры: — Ацæут ныр сымах, ахæесут сæрдасæн æмæ бацæут Сау фурды былмæ. Уым уæ иу иннæйы сæр дасæд. Амран сымах куы фена, уæд уæм æрбадæудзæн æввахс. Тæрсгæ ма фæкæнут йæ уындæй, фæлæ йыл фехсут сæрдасæн. Кæд уæ амонд уа, уæд сæрдасæндзæф фæуыдзæн æмæ йын фæдæлдонгæнæн нал уыдзæн. Рахиздзæн уæм, æмæ йæ ракæнут уемæ. Бацыдысты дыууæ лæппуйы, æрбадтысты Сау фурды былыл. Сæ иу иннæйы сæр дасы. Амран дæр та хъазы доны. Куы сæ федта, уæд æм фæкасти диссаг. Лæппутæ йæ сæрдасæнæй фехстой æмæ йыл сæрдасæн ауад. Сау фурд ма ныффæйлыдта, фæлæ лæппу нал фæ-дæлдон. Уæд сæм рахызти сурмæ. Лæппутæ йæ куы федтой, уæд фæтарстысты æмæ лидзынмæ "фесты. Дзуры сæм Амран: — Тæрсгæ ма фæкæнут, хуыцауы хæрæфырт дæн æз. Æрлæууыдысты йæм лæппутæ æмæ 'рфарстой кæрæдзийы. Дзуры сæм Амран: — Кæй лæппутæ стут, кæнæ кæмæй стут? — Мах стæм Даредзанты йамоны фырттæ — Бадыри æмæ Мысырби. — Уæдæ æз дæр дæн йамоны фырт, хуыцауы хæрæфырт Амран. Æрбацыдысты сæ хæдзармæ. йамон куыннæ фæкодтаид дынджыр куывдтæ. Байдыдтой æртæ лæппуйы цуан кæнын. Амранæн тыхгæнæг тых нал кæны. <div align="right">Радзырдта йæ Гуыбаты Дзакко, «Ирон адæмон сфæлдыстад», фæндзæм чиныг, Орджоникидзе, 1941, ф. 191 — 193.</div> «ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961. <div align="right">при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна</div>