Майрæмы куадзæн дæр вæййы августы. Хистæртæй-иу бирæтæ Майрæмы куадзæны размæ дыууæ къуырийы ком дардтой, сæ уарзон адæмæй чи амардис, уыдоны удыбæстæйы тыххæй. Майрæмы куадзæны бон ирон адæм æмхуызонæй нæ кæнынц бæрæгбон. Чырыстон дин тыхджын кæм уыдис, уым Мадымайрæмы бæрæгбон дæр кодтой тыхджынæй, фæлæ чырыстон дин искуы-иу хъæуы йеддæмæ тыхджын никуы уыд.

Ног дзуары бон бæрæгбон кæнынц Дæргъæвсы. Йæ бон вæййы августы, хуыцаубоны. Фысым ын цы сых вæййынц, уыдон иу къуыри раздæр æрæмбырд кæнынц æхца дæр, цы сæвæрынц, уый.

Атынæджы бæрæгбон вæййы сусæны мæйы (июлы). Уыцы бæрæгбон хохы ир дарынц тынг кадджьшæй, Атынæгмæ ма иу-цалдæр боны куы вæййы, уæд бауынаффæ кæнынц, цæмæй уыцы бон арвитой хъæлдзæгæй. Саразынц къусбар. Æрзилынц хæдзари-хæдзар задыл, цæмæй бæгæны скæной, уый тыххæй, афтæ æрæмбырд кæнынц нысайнæгтæ дæр кусæрттаг балхæнынæн. Зæдтæй бахсидынц бæгæны, нысайнæгтæй балхæнынц кусæрттаг.

Кæхцгæнæны бæрæгбон вæййы сусæны мæйы — июлы. Ацы бæрæгбоны тыххæй биноныгдæрæй фыст ис дæлдæр, ноггуырд лæппуйы æгъдæуттæ кæм æвдыст сты, уым. Ам зæгъдзынæн æрмæст дыууæ ныхасы.

Уациллайы заман Хохы Хъахъхъæдуры вæййы Сауы дзуары куывд. Уыцы куывд фæкæнынц фысымæй. Хъуамæ фысым сцæт-тæ кæна бæгæны адæмæн сæхи зæдтæй, æмæ нæ бацауæрды, цæмæй хорз бæгæны уа, ууыл, уымæн æмæ йын адæм уæд арфæ ракæндзысты. Стæй Хохы Хъахъхъæдурæй хуыздæр бæгæны уæвгæ дæр никуы вæййы, уымæн æмæ бæгæны кæнынмæ дæсны сты. Ноджы сæ бæгæныйы хор дæр хорз вæййы — бурусаг хор (уыцы ранæй хуыздæр ирон хъæбæрхор никуы зайы).

Хетæджы бæрæгбон сусæны мæйы вæййы. Йæ номыл хъæды къох дæр ис. Пысылмонхъæуы сæрмæ. Уыцы дзуарæн тынгдæр кувынц быдыры хъæутæ. Бахсидынц бæгæиытæ цуайнæгты æмæ æндæр агты, рауадзынц арахъ, йæ бон кæмæн вæййы, уыдон кусæрттæгтæ балхæнынц. Алчи куынæ ацæуа, уæддæр фылдæр хæдзæрттæ арвитынц кувæггæгтæ уырдæм, Хетæджы бынмæ, Иуæй-иу хъæутæ æхсæны куывд скæнынц сæ хъæуы мидæг, науæд та сыхгай, йе хæдзаргай æмæ кæрæдзи рахон-бахон фæкæнынц.

Тыбауы Уациллайы бон вæййы, йæ Чъириагæхсæнæй къуыри куы рацæуы, уæд. Алчи дæр уыцы бонмæ йæхи дзæбæх сцæттæ кæны, нозт уæд, хæрд уæд — алцæмæй, стæй йын уæрыкк æнæ аргæвдгæ дæр нæй, цыфæнды мæгуыр уа, уæддæр. Бирæмæгуыр лæг райсы уæрыкк пайдайыл æмæ йæ фæстагмæ бирæ æхцайæ бафиды.

Дауджыты дыккаг бон, къуырисæры вæййы Уациллайы чъириагæхсæн бон. Уæдмæ Уациллайæн кувæг адæм скæнынц бæгæнытæ, йæ амал кæмæн вæййы, уыдон кусарт дæр акæнынц æмæ уыцы бои хъæлдзæгæй арвитынц. Устытæ чъириаг (мæнæу) ахæссынц доны былмæ æмæ йæ уым сыгъдæг цæхсынц.

Дауджыты бон вæййы, Кæрдæгхæссæнæй иу къуыри куы рацæуы, уæд. Уый размæ бахсидынц бæгæнытæ, чи дыууæ меркъайы задæй, чи та æртæйæ, науæд фылдæрæй, ноджы арахъхъ рауадзынц, стæй алчи дæр балхæны уæрыкк. Хуыцаубон куы æрцæуы, уæд райсомæй аргæвдынц уæрыччытæ, скæнынц уæлибæхтæ, кусартæн та уал йæ раззаг хуылфыдзауматæй скæнынц физонджытæ æмæ скувынц дауджыты дзуармæ.

Кæрдæгхæссæн вæййы кæрдæджы мæйы фæстæ. Уыцы бонмæ сцæттæ кæнынц, кæмæн цы йæ амал вæййы, уый: бæгæны, арахъ, кусæрттагæн — уæрыкк кæнæ æндæр исты. Райсом куы сбон вæййы, уæд хæдзары хистæр аргæвды уæрыкк æмæ дзы скæны физонæг, стæй сфыцы æнæуи фыд.

Касуты бæрæгбон вæййы, Куадзæнæй дыууæ къуырийы куы рацæуы, уæд — сабаты. Касутæ кадджындæрæй кæнынц Хидыхъусы хъæу, уæлдайдæр Гусатæ, уымæн æмæ Гусатæ кæддæр уыцы бæрæгбонмæ бæгæны куы æхсыстой, уæд сæ цæджджинаджы ныббырыд калм, æмæ йæ нæ базыдтой, афтæмæй цæджджинаджы уый фæстæ йæхи цæппæрста хъæрццыгъа.

Бæлдæрæны хуыцаубон вæййы, Куадзæнæй къуыри куы рацæуы, уæд. Комы лæгтæ та уæд æрæмбырд вæййынц Хуыцауы дзуары цурмæ, æцæг раздæр сцæттæ кæнынц, куывдæи цы æмбæлы, уый. Уæлдай тынгдæр бацархайынц Лæц. Адæм та сæхи сбуц кæнынц алы хæрд æмæ нозтæй. Фæсивæд та кафгæ фæкæнынц, цалынмæ цæст фæуыны, уалынмæ. Лæц уыцы къуыри алы æхсæвы дæр æнæхъæн хъæуæй æмбырд вæййынц уыцы кувæндоны цур æмæ фæнуазынц цæджджинаджы бæгæны, æцæг сын уыцы куывд алы аз дæр фысымæй вæййы æмæ хъæуыл радыгай фæзилы, алы хæдзармæ дæр хъуамæ æрцæуа рад.

Хуыцауы дзуары бæрæгбон тынгдæр кæнынц Куырттаты комы цæрджытæ. Æрæмбырд вæййынц æнæхъæн комы лæгтæ, стæй иннæ кæмттæй дæр. Вæййы дзы галтæ æргæвст, бæгæны æхсыст. Уыцы галтæ æмæ бæгæны вæййынц иу-цалдæр хъæуы хардзæй, тынгдæр та Лæцы хардзæй. Фæлæ, адæмæй куывды чи фæцæуы, уыдонæй алчи дæр æрхæссы кувинæгтæ, цы йæ бон уа, уый. Ацæргæ адæм минас фæкæнынц.

Мархо-иу чи бахордта, уый хуыдтой æнæгъдау цыбæл. Сывæллæтты-иу афтæ тæрсын кодтой, мархо, дам, чи бахæра, уымæн йæ был ныззылын уыдзæнис, æмæ-иу уæлдайдæр скъолайы цы лæппутæ æмæ чызджытæ кастис, уыдон ницæй тыххæй бахордтаиккой мархо.

Чырыстийы номыл комдарæны райдайæнæй дыууæ къуырийы . раздæр вæййы Комахсæн, æмæ алы хæдзар дæр уыцы бæрæгбонмæ бахсиды бæгæны, рауадзы арахъ. Ноджы балхæны кусæрттаг, кæнæ схæссы фыс, йе нæл сæгъ, нард кусарт цæмæй акæна, уый тыххæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, алы хæдзарæн ахæм фадат нæ вæййы, уæлдайдæр мæгуыртæн. Уыдон та аргæвдынц иумæ иу стыр исты, адихтæ йæ кæнынц æмæ дзы алчи дæр йæ хæдзары скувы.