Чызгæрвыст æмæ чындзхаст. Чызджы бинонтæ ирæд куы райсынц, уæд бауынаффæ кæнынц сиахсимæ: кæдмæ сцæттæ кæной сæхи сæ чызджы æрвитынмæ. Æмгъуыд скæнынц. Чызджы бинонтæ ирæды æхцайы иу хайæ райдайынц сæ чызгæн дзауматæ æлхæнын. Балхæнынц ын зæлдаг (чындздзон) кæлмæрзæн, бæзджын зымæгон кæлмæрзæн, глазийæ къабайаг æмæ дæллаггуыраг (юбкæйаг) ноджы æндæр къабайæгтæ дыууæ, йе æртæ.

Ирон нæлгоймагыл ссæдз азы куы сæххæст вæййы, уæд сагъæс кæнын байдайы, йæ цард кæимæ арвитдзæн, ахæм сылгоймаг æмбал ссарыныл. Сагъæс уымæн фæкæны, æмæ йæ, фыццаджыдæр, фæхъæуы стыр ирæд самал кæнын: уæздандæр (тыхджындæр) мыггагæй чи уа, ахæм чызгæн йæ ирæд вæййы 750 сомы, æдыхдæр мыггагæй чызгæн та 500 сомы. Æмæ ирæд бафидыны фаг мулк кæмæ нæ вæййы, ахæм усгур лæппутæй бирæтæ бацæуынц æххуырстыты. Чи ирон хъæздыг лæгмæ, чи та фосдарæгмæ лæскъдзæрæны. Науæд та кусынмæ ацæуынц Уæрæсейы искæцы дард рæттæм. Ирæды фаг æхца бакусыны тыххæй ирон фæсивæд фæстагмæ æфтын байдыдтой фæсарæнтæм дæр — Америкæмæ, Австралимæ æмæ æндæр бæстæтæм.

Ирон адæммæ лæппу куы райгуыры, уæд йæ мад, йæ фыд, хæдзары бинонтæ æмæ суанг мыггаг дæр тынг фæцин кæнынц, фæлæ чызджы райгуырдыл та хъынцъым фæкæнынц. Афтæ кодтой раджы заманты, ранæй-рæтты ма афтæ фæкæнынц ныр дæр. Чызг-иу куы райгырдис, уæд кæмæн райгуырдаид, уый йæхи хуыдта æнамонд. Бинонтæ дæр-иу цæнкъард сты. Чызг ног чындзæн куы райгуырдаид, уæд-иу кæугæ чи фæкодта, ахæмтæ дæр уыдис, ома къодах йæ фыццаг цæфæй дæр бæрæг у, æнамонд дæн, уый йедтæмæ мын фыццаг гуырдæн чызг цæмæн райгуыр ди, зæгъгæ.

Фыццаг заманты-иу ирон хæдзары бирæ бинонтæ уыд, суанг 60 адæймаджы онг. XVIII—XIX æнусты-иу фылдæр дæр уыдыст. Хæдзары хистæры ныхмæ дзурын, йæ ныхас ын не 'ххæст кæнын бинонтæй никæй бон уыд, суанг ас лæгтæй дæр.

Ирон адæм тынг æууæндынц Бынатыхицауыл, уæлдайдæр хæхбæсты цæрæг адæм. Мæнæ исчи йæ фыстæ иу ранæй иннæ ранмæ куы аивы, æрмæст фондзыссæдз сардзины, уæддæр фæзæгъы, мæ Бынатыхицауы хорзæх мын хуыцау раттæд, зæгъгæ. Хæхты цы ирон адæм цæры, уыдонæй алчи дæр дары Бынаты-хицауæн хъуг нывонд, æмæ йын алы аз дæр йæ родаргæвдынд куывдæн. Цы нозтытæ æмæ хæрд сцæттæ кæнынц, уыдонæй никæмæн фæдæттынц æндæр хæдзары бинонтæй, нæ, дам, дзы фæтчы, зæгъгæ. Куы, дам, дзы радтæм, уæд ныл фыдмæ разилдзæн Бынатыхицау.

Дзывгъисы дзуар ис Куырттаты комы. Йæ бæрæгбон вæййы, Джеоргуыбайæ къуыри куы рацæуы уæд. Кувæг лæгæн дзы ныр æвæрд у Хæмæтаты Саукуыдз. Уый размæ та дзы йæ фыд Науырыз уыди. Саукуыдз Дзывгъисы дзуары фæбады дыууæ къуырийы, æмæ йæм цы куывддзаутæ æрцæуы, уыдонæн сæ кувинæгтæ фæкувы. Уый уым куы нал вæййы, уæд та — Елхъанаты Федыры фырт, Дзывгъисæн йæхи мидæг цæрæг лæг. Хæмæтаты Саукуыдз фыццаг царди Дæллагхъæуы, ныр та — Быдыры Дзуарыхъæуы.

Джеоргуыбайы бæрæгбон вæййы ноябры бонты, адæм куыстгонд куы фæвæййынц уæд. Æмæ алчи дæр уыцы бæрæгбоимæ фæбæллы, Джеоргуыбайы къуырийы мæ фæллад дæр суадздзы-иæн æмæ дзæбæх дæр ацæрдзынæн, зæгъгæ.

Зыгуымоны хуыцаубон вæййы Джеоргуыбайы мæйы, Джеоргуыбамæ ма иу къуыри куы вæййы, уæд. Уыцы хуыцаубоимæ адæм сæ куыстытæ фæвæййынц, уæлдайдæр та хæхбæсты. Æмæ йæ куыстытæ уыцы рæстæгмæ чи ахицæн кæны, уыдон саразынц сагæйтты æхсæвæр: сцæттæ кæнынц арахъ, йе бæгæны, аргæвдынц кæрчытæ, æрхонынц сыхæгты.

Фæззæджы Тутыры бæрæгбон вæййы нырхæны мæйы (сентябры). Хæхты мидæг æй тынгдæр кæнынц. Алчи дæр ын бахсиды бæгæны, самал кæны кусæрттаг. Алчи дæр акæны йæ кусарт, цалынмæ ма рухс вæййы, уалынмæ æмæ скувы Тутырмæ.

Майрæмы куадзæн дæр вæййы августы. Хистæртæй-иу бирæтæ Майрæмы куадзæны размæ дыууæ къуырийы ком дардтой, сæ уарзон адæмæй чи амардис, уыдоны удыбæстæйы тыххæй. Майрæмы куадзæны бон ирон адæм æмхуызонæй нæ кæнынц бæрæгбон. Чырыстон дин тыхджын кæм уыдис, уым Мадымайрæмы бæрæгбон дæр кодтой тыхджынæй, фæлæ чырыстон дин искуы-иу хъæуы йеддæмæ тыхджын никуы уыд.

Ног дзуары бон бæрæгбон кæнынц Дæргъæвсы. Йæ бон вæййы августы, хуыцаубоны. Фысым ын цы сых вæййынц, уыдон иу къуыри раздæр æрæмбырд кæнынц æхца дæр, цы сæвæрынц, уый.

Атынæджы бæрæгбон вæййы сусæны мæйы (июлы). Уыцы бæрæгбон хохы ир дарынц тынг кадджьшæй, Атынæгмæ ма иу-цалдæр боны куы вæййы, уæд бауынаффæ кæнынц, цæмæй уыцы бон арвитой хъæлдзæгæй. Саразынц къусбар. Æрзилынц хæдзари-хæдзар задыл, цæмæй бæгæны скæной, уый тыххæй, афтæ æрæмбырд кæнынц нысайнæгтæ дæр кусæрттаг балхæнынæн. Зæдтæй бахсидынц бæгæны, нысайнæгтæй балхæнынц кусæрттаг.

Кæхцгæнæны бæрæгбон вæййы сусæны мæйы — июлы. Ацы бæрæгбоны тыххæй биноныгдæрæй фыст ис дæлдæр, ноггуырд лæппуйы æгъдæуттæ кæм æвдыст сты, уым. Ам зæгъдзынæн æрмæст дыууæ ныхасы.

Уациллайы заман Хохы Хъахъхъæдуры вæййы Сауы дзуары куывд. Уыцы куывд фæкæнынц фысымæй. Хъуамæ фысым сцæт-тæ кæна бæгæны адæмæн сæхи зæдтæй, æмæ нæ бацауæрды, цæмæй хорз бæгæны уа, ууыл, уымæн æмæ йын адæм уæд арфæ ракæндзысты. Стæй Хохы Хъахъхъæдурæй хуыздæр бæгæны уæвгæ дæр никуы вæййы, уымæн æмæ бæгæны кæнынмæ дæсны сты. Ноджы сæ бæгæныйы хор дæр хорз вæййы — бурусаг хор (уыцы ранæй хуыздæр ирон хъæбæрхор никуы зайы).

Хетæджы бæрæгбон сусæны мæйы вæййы. Йæ номыл хъæды къох дæр ис. Пысылмонхъæуы сæрмæ. Уыцы дзуарæн тынгдæр кувынц быдыры хъæутæ. Бахсидынц бæгæиытæ цуайнæгты æмæ æндæр агты, рауадзынц арахъ, йæ бон кæмæн вæййы, уыдон кусæрттæгтæ балхæнынц. Алчи куынæ ацæуа, уæддæр фылдæр хæдзæрттæ арвитынц кувæггæгтæ уырдæм, Хетæджы бынмæ, Иуæй-иу хъæутæ æхсæны куывд скæнынц сæ хъæуы мидæг, науæд та сыхгай, йе хæдзаргай æмæ кæрæдзи рахон-бахон фæкæнынц.