http://iratta.com/ ru iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/yandexlogo.gif http://iratta.com/ DataLife Engine http://iratta.com/kargiev/2696-nyvond.html Ирон адæм нывæндтæ фæкæнынц, зæгъæм, исчи куы фæрынчын вæййы, уæд уый сдзæбæхы тыххæй, стæй къæвдахъуаг куы вæййынц æмæ æгæр къæвдатæ куы кæны, уæд дæр. Гал кæнæ уæныг равзарынц нывондæн. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Fri, 04 Jul 2008 10:11:03 +0400 Ирон адæм нывæндтæ фæкæнынц, зæгъæм, исчи куы фæрынчын вæййы, уæд уый сдзæбæхы тыххæй, стæй къæвдахъуаг куы вæййынц æмæ æгæр къæвдатæ куы кæны, уæд дæр. Гал кæнæ уæныг равзарынц нывондæн.Æртæ чъирийæ скувынц,цы дзуары тыххæй фæкæнынц нывонд, уымæн. Куыддæр кувæг кувæггаг авæры, афтæ æхсидав дзуарæвæрд акæнынц нывондæн йа ныхыл, цæмæй сæрыхъуынтæ хус смаг скæной æмæ хуыцаумæ фехъуыса, уыцы гал, йе уæныг нывондгонд æрцыдис, зæгъгæ. Дзуар-къæбæл дæр ыл бафтауынц, æмæ суанг йæ аргæвдыны онг уыцы къæбæл йæ уæлæ вæййы.Нывондгонд стур исты знаггад куы ракæна искæмæн, уæд æй нæ ныццæвдзæни-дзуары хатырæй. Рæгъауимæ куы фæхизы, уæд дæр дзы рæгъаугæс мызд нæ фæисы, давгæ дæр-иу æй нæ кодтой, кæмæн нывонд у, уыцы дзуар нын æй нæ бахатыр кæндзæни, зæгъгæ, æмæ-иу нывонд галы цурæй иннæ галты адав-таиккой, нывонд-иу баззадис. Йæ цуры-иу æвзæр дзыхы ныхас дæр ничи кодта.Искæмæн-иу йаё бинонтæй исчи æвиппайды куы фæрынчын йс, уæд ын-иу скодтой нывонд, кæд сæм нæл фыстæ уыдаид, уæд уыдонæй, науæд та, нæл сæгътæй кæнæ стурвосы нæлтæй. Хæлттæ-иу сæппæрстой стуртыл, фыстыл æмæ-иу кæцыты хал схауд-таид, уыдонæн-иу р.авзæрстой сæ дзæбæхдæртæ æмæ та-иу уыдоныл дæр ног æрæвæрдтой хæлттæ æмæ дзы-иу афтæмæй кæй хал схаудтаид, уый скоДтой нывонд рынчынæн, «дæсны» йын кæдмæ бацамыдтаид, уæдмæ. Нывонд арæхдæр уыцы хъæуты кодтой, дохтыр къаддæр кæдæм æфтыдис.Бирæ хæдзар-иу нывонд скодтой сæ кусæг галты. Фæкуыстой сæ-иу къорд азтæ, стæй уал дзы-иу иу аргæвстой, стæй та иннæты радыгай.Нывонд ирон адæмы æхсæн афтæ кадджын уыд, æмæ-иу мад фырбуцæн йæ лæппуйæн загъта, нана дæ нывонд æрбауа, зæгъгæ. Нывондæн уæлдай кадджындæр уыдис урс уæрыкк.Фосæй фæстæмæ ма нывæндтæ кодтой хуымтæй дæр, ома, уыцы хуымы цы хор, цы мæнæу задис, уыдонæй арæх арæзтой уыцы дзуарæн йæхицæн куывдтæ, цæмæй уый кæддæриддæр æххуыс кодтаид бинонтæн. Мыдычыргъæдтæй дæр кодтой нывæнд-тæ дзуæрттæн, цæмæй сæ дзуар адæмимæ мыдау æнгом æмæ адджынæй фæцæрын кодтаид. Куырттаты комы хуым нывæндтæ Дзири дзуары тыххæй уыдис Гусаты Аслæмырзæйæн, Бызыккаты Мырзабегæн, Алидзаты Гæгуыдзæн æмæ ноджы æндæртæн дæр.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2695-khazuaty-mard.html Хæххон адæм иннæ адæмтæй тыхстдæр æмæ мæгуырдæр цард кодтой, уымæн æмæ сын паддзахы хицауад се 'хсæнты дзæбæхдæр зæххытыл æрцæрын кодта хъазахъы, æмæ сæ уыдон фезмæлын ничердæм уагътой. Ноджы ма хæххон адæмты æхсæн давд æмæ тыхист дæр арæх уыдысты. Мæгуыр лæг та йæ мулк бахъахъæныныл æнувыддæр вæййы, уый тыххæй æмæ йæм цы чысыл мулк ис, уымæй куы бавдæлон уа, уæд бынтон сæфтмæ цæуы. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Thu, 03 Jul 2008 11:24:57 +0400 Хæххон адæм иннæ адæмтæй тыхстдæр æмæ мæгуырдæр цард кодтой, уымæн æмæ сын паддзахы хицауад се 'хсæнты дзæбæхдæр зæххытыл æрцæрын кодта хъазахъы, æмæ сæ уыдон фезмæлын ничердæм уагътой. Ноджы ма хæххон адæмты æхсæн давд æмæ тыхист дæр арæх уыдысты. Мæгуыр лæг та йæ мулк бахъахъæныныл æнувыддæр вæййы, уый тыххæй æмæ йæм цы чысыл мулк ис, уымæй куы бавдæлон уа, уæд бынтон сæфтмæ цæуы. Стæй ирон адæмы æхсæн стыр худинаг у æгады лæвæрдæй æмæ тыхы фæндагыл исты искæмæн раттын удæгасæй. Афтæ чи бакæны, уымæн, цалынмæ цæра, уæдмæ адæм фидис фæкæнынц. Гъемæ ирон лæгыл тыхгæнджытæ (абырджытæ) фæндагыл куы сæмбæлынц, йе та йын йæ хæдзармæ куы ныббырсынц, уæд семæ стох кæны. Фондзыссæдзæй фылдæр-фылдæр равзæрдзæнис фондз—дæс адæймаджы, худинаджы бæсты мæлæт хуыздæр у, зæгъгæ, хъазуат чи нæ сараза, ахæмтæ. Гæрзтæ йæм куы вæййы, уæд абырджытимæ схæцы, æмæ йæхицæн дзæбæх ран бынат скæнын йæ къухы куы бафты, уæд абырджыты басæтты, нæ сын ратты йæ фос, абырджытæй ма маргæ дæр акæны. Науæд та йæ хъуамæ уыдон амарой æмæ йын йæ фос атæрой, йæхæдæг дæр уыдонæй амары, афтæмæй.Хъазуаты мардæй чи амардис, ууыл скæнынц хъæбатыры кады зарæг æмæ йæ фæзарынц адæмы æхсæн. Зарæг цы лæппутæ скæньшц, уыдоны æрбахонынц, зарæг кæуыл скодтой, уый бинонтæ æмæ хæстæджытæ æмæ йæ сæ хæдзары фæзарын кæнынц. Кæд зарæг сæ зæрдæмæ фæцæуа, уæд сын цæттæ вæййы алцы хæрд æмæ нозт æмæ сæ марды рухсаджы тыххæй хорз сбуц кæнынц. Ноджы сын лæвар ракæнынц зарæг скæнæггаг.Зарæггæнджытæ ацæуынц æндæр хъæутæм дæр, уыцы марды хæстæджытæ, æрвадæлтæ кæм цæрынц, уырдæм æмæ йæ уымыты дæр фæзарынц. Уыдон дæр сæ лæвары хæйттæ ракæнынц зарæггæнджытæн. Зарæг куы айхъуысы адæмыл, уæд æй иууылдæр фæзарынц.Ахæм хъазуаты зарджытæ кæуыл ис ирон адæмæй, уыдон бирæ сты. Æз ам зæгъдзынæн æрмæст йу къорды нæмттæ.1. Кодзырты Дзæрæхмæт хъæды уыд, æмæ йын абырджытæ йæ бæхтæ истой, уый сæ нæ лæвæрдта, æмæ йæ уый тыххæй амардтой.2. Къубалты Куыдзыгус æхсæвыгон йæ галтæ хызта, æмæ йæм абырджытæ тых кæнынмæ æрбацыдысты. Уый тыххæй хæст самадта абырджытимæ æмæ дзы йæхæдæг дæр амардта, йæхи дæр ын амардтой.3. Теместы Джеорæн абырджытæ йæ æхца æмæ йæ бæхтæ истой. Уый дæр хæст самадта, амардта абырджытæй дæр, йæхæдæг дæр фæмард.4. Тотиты Акимæн абырджытæ йæ галтæ истой, æмæ семæ хæст самадта иунæгæй. Уый уыцы хъалтæй цалдæры амардта, фæлæ йын йæхи дæр амардтой.5. Къарджиаты Хъуыдæберд æмæ Макъар уыдысты нартхор тонынмæ, æмæ сæм æрбацыдысты абырджытæ сæ галтæ æмæ сæ бæхтæ исынмæ. Уыдон сæ сæрмæ не 'рхастой сæ фос раттынæмæ самадтой хъаматæй хæст. Амардтой абырджытæй, стæй сын сæхи дæр амардтой.6. Берозты Тотырадз уыди рæгъаугæс, æмæ йæм æрбацыдысты абырджытæ йæ рæгъау тæрынмæ. Йæхимæ дæр ын хъавыдысты, цæмæй йæ æууæнкæй, удæгасæй, аластаиккой тугмæ.Тотырадз хъазуаты тох скодта æмæ амардта абырджытæй, фæ лæ йæхæдæг дæр фæмард и.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2694-fidauaen-bony-aegdaeuttae.html Туджджынтæ иу хъæуккаг куы вæййынц, уæд туджы фынг саразынц хъæуы астæу, кæд дыууæ хъæуæй уой, уæд та раздæр бафидауынц, лæг кæмæй амæлы, уыцы хъæуы, уый фæстæ та адæуынц лæгмары хæдзармæ. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Wed, 02 Jul 2008 16:14:05 +0400 Туджджынтæ иу хъæуккаг куы вæййынц, уæд туджы фынг саразынц хъæуы астæу, кæд дыууæ хъæуæй уой, уæд та раздæр бафидауынц, лæг кæмæй амæлы, уыцы хъæуы, уый фæстæ та адæуынц лæгмары хæдзармæ.Иу хъæуы мидæг куы вæййынц, уæд фидыды хъуыддаг арæзт цæуы афтæ. Лæгмар æмæ йе 'рвадæлтæ, йæ хæрæфырттæ æрæмбырд вæййынц, тæрхоны лæгтæ сын куыд фæзæгъынц, афтæ. Уымæй уæлдай арвитынц сеннæ хæстæджытæм æмæ зонгæтæм, æндæр хъæутæм, цæмæй сæм уыдон дæр æрцæуой, уый тыххæй.Лæг мард кæмæй æрцæуы, уыдон дæр æрæмбырд кæнынц се 'рвадæлты, сæ хæстæджыты æмæ сæ зонгæты алы хъæуæй, нæ туджджынæн хатыр кæнæм æмæ æрцæут нæ кæртмæ, зæгъгæ.Тæрхоны лæгтæ хъуыддæгтæ бафидауыны онг фæрæвдз кæнынц дыууæрдыгæй дæр, суанг, устытæ дæр куыд фидаудзысты, уый онг.Туджы фынг кæм арæзт вæййы хъæуы астæу, уырдæм тæрхоны лæгтæй иутæ ракæнынц, лæг мард кæмæй вæййы, уыдоны, æмæ сæ рæнхъ æрлæууын кæнынц, мыггаджы хистæр уæлейы, йæ дæлейы та, чи куыд кæстæр у, афтæ — мыггагæй æмæ хæрæфыртæй. Иннæ хуынд адæм æмæ хъæубæстæ та хибарæй фæлæууынц. Уый фæстæ уыцы ранмæ бацæуынц лæгмары мыггаг æмæ хæрæфырттæ лæгмаримæ. Уыдоны та æрлæууын кæнынц мард-джынты комкоммæ, дæрддзæфгомау.Тæрхоны лæгтæ никæмæн фæуадзынц йемæ гæрзтæ рахæссын, нæдæр хъама, нæдæр топп, нæдæр дамбаца. Фæлæ, кæй зæгъын æй хъæуы, сæ дзыппыты æмæ сæ зæнгойы хъусты бамбæхсынц дамбацатæ æмæ хъаматæ.Кæрæдзи комкоммæ сæ куы æрлæууын кæнынц, уæд зылын мыггаг сæ сæртæ фæдарынц зæхмæ гуыбырæй, уæлдайдæр лæгмар. Уый йæ худ йæ цæстытыл ныккæны æмæ уæлæмæ нæ фæкæсы.Тæрхоны лæгтæ, се 'хсæн дзурынмæ дæсныдæр чи уа, ахæмы бар бакæнынц дзурын. Уый райдайы хъæрæй дзурын, цы бирæ адæм æрæмбырд вæййы, уыдон æй иууылдæр куыд хъусой, афтæ. Раздæр фæзæгъы, ирон адæмы æхсæн ахæм æнамонд хъуыддаг 'цæмæй макуыуал æрцæуа, уый тыххæй. Уый фæстæ райдайы дзурын, куыд хорз æгъдауджын разындысты дыууæ туджджыны, уæлдайдæр лæг мард кæмæй æрцыдис, уыдон. Æмæ сын арфæтæ фæкæны, хорз æгъдауджын мыггаг сты, зæгъгæ, сæ хорз лæджы мард схатыр кодтой адæмы æфсæрмæй. Дарддæр фæдзуры, зылын мыггаг сæ рæдыдыл куыд фæфæсмон кæнынц, уый тыххæй. Фæстагмæ æнтъыснæгæй фæдзуры, лæг амарын куыд зын у æмæ марæг цас æфсæрмыгондæй цæуы æмæ цæры, фæцамоны, лæгмар æфсырдхуызæй куыд фæлæууы, уый, Дзургæ-дзурын фæкæсы фæсивæдмæ, цæмæй уыцы зын хъуыддаг алчи дæр йæ зæрдыл дара æмæ йæ къухтæн бар ма дæдта искæй марынмæ.Тæрхоны лæг зæрдæйы арф хизæг, æнтъыснæг ныхæстæ куы фæкæны, уæд æм адæм хæлиудзыхтæй фæхъусынц, æмæ сæ уæнгтæ баризынц, ныддыздыз кæнынц. Æмæ адæймаг уыцы сахат фæзæгъы, искæй амарыны бæсты мæ фæлтау мæ дунейыл царды ницы хъæуы, мæгуырæй цæрдзынæн.Тæрхоны лæг ныхас куы фæвæййы, уæд зылын мыггаджы хистæры бакæнынц иннæ мыггаджы хистæрмæ, æмæ уыдон сæ кæрæдзийы къухтæ райсынц. Кæд, фæтуджджын уæвыны размæ хорз чи цардис, ахæм дыууæ мыггаджы вæййынц, уæд ма кæрæдзийы дæр ныхъхъæбыс кæнынц æмæ фæкувынц, кæрæдзийæн арфæтæ ракæнынц. Лæг кæмæй амæлы, уыдоны хистæр хъæрæй дзырд ратты, нæ лæджы мард адæмы хатырæй хатыр фæуæд, зæгъгæ. Зылын мыггаг кæрæдзи фæдыл мæрдджын мыггаджы хистæрмæ кæугæ фæцæуынц æмæ йын йæ къух райсынц. Æмæ афтæ суанг сæ кæстæртæм ахæццæ вæййынц къухтæ исгæйæ. Фæстагмæ тæрхоны лæгтæ марæджы фæйнæ фарс бацæуынц æмæ йæ кæугæ бакæнынц хистæрмæ. Хистæр ын фæныхæстæ кæны æмæ фæзæгъы, мах дын уæлæуыл хатыр кæнæм, кæй уды тæригъæды бацыдтæ, умй та дын афтæ бахатыр кæнæд мæрдты бæсты. Тæрхоны лæгтæ лæгмары галиу къух бадæттынц мæрдджынты хистæры къухмæ, стæй йæ афтæ кæрæй-кæронмæ, суанг сæ кæстæры онг, ахæццæ кæнынц сегасмæ дæр къух дæтгæ. Лæгмар фæкæны кæугæ. Лæгмары фæстæ ма дыууæ-æртæ кæстæры фæцæуы къухтæ дæтгæ æмæ кæугæ.Уыцы æгъдау куы ахицæн вæййы, уæд зылын мыггаджы хистæртæ уым баззайынц иннæ адæмы цур, уæлдайдæр фидаугæ кæимæ бакодтрй, уыдоны цур. Иннæтæ 'иууылдæр тæрхоны лæгты æмбисимæ араст вæййынц, лæг цы хæдзарæй мард æрцыд, уыцы хæдзармæ, цæмæй бафидауой устытимæ дæр, æмæ уыдон дæр бахатыр кæной лæгмарæн.Устытæ æмбырд вæййынц хæдзары, уæлдайдæр та марды хотæ æмæ мад. Зылын мыггаг хæдзармæ куы фæцæйхæццæ кæнынц, иу 10—15 сардзины ма йæм куы вæййы, уæд райдайынц кæуын. Вацæуынц хæдзармæ кæугæ. Хæдзары устытæ фæхъарæг кæнынц, афтæмæй иууылдæр фæкæуынц. Марды хотæ сæ хъарæджы фæдзурынц, цы уынгæг бон ныл æркодта, нæ бинонты хуыздæры марæгимæ нæ куы фидауын кæнынц, зæгъгæ.Тæрхоны лæгтæ тынг хъæрæй, мæстыйæ фæдзурынц, æнцайын сæ кæнынц сæ кæуынæй. Устытæн сæ фылдæр куы фæсабыр вæййынц, уæд, тæрхоны лæгтæй кæмæн фæдзæхст вæййы, уый райдайы дзурын, цæмæй марды мад æмæ хотæ дæр марæгæн бахатыр кæной, лæгтæ йын куыд бахатыр кодтой, афтæ. Ныхасгонд куы фæвæййы тæрхоны лæг, уæд марæджы къухыл рахæцы тæрхоны лæгтæй исчи æмæ йæ бакæны раздæр мады къух исынмæ. Марæг тынг фæкæуы, къух æм куы бадарынц, уæд (кæд æм, мыййаг, кæуын нæ фæцæуы, уæддæр йæ худ йæ цæстытыл арф конд вæййы æмæ афтæмæй фæхъуысы йæ кæуын).Кæд, адæмæй æфсæрмы чи кæны, ахæм мад уа, уæд, къух нæма райсдзæн, фæлæ йын йæ ныхас иууылдæр куыд фæхъусой, афтæ фæзæгъы: «Адæмы хатырæй дын хатыр фæуæд. Цы кæ-нон, мæ дарæджы мынмæрдтæм барвыстай, æнæ дарæгæй, æнæ ныгæнæгæй мæ ныууагътай». Æмæ йын йæ къух райсы. Мад къух райста, уый куы фенынц сылгоймæгтæ, уæд йæ ныхæстæм æмхуызонæй дæр ныккæуынц. Тæрхоны лæг арфæтæ фæкæны мадæн, хорз æгъдау дæм разынди дзыллæйы æхсæн, зæгъгæ.Ахæм мад дæр разыны, афтæ чи фæзæгъы: «Мæ хъæбулы (мæ фырты) мын амардтай, нал ис уæлæуыл мæ буц лæппу. Сау сыджыты бын æй бамбийын кодтай, æмæ абонæй фæстæмæ, кæй амардтай, уыцы хъæбулы бæсты ды мæ хъæбул фæу æмæ мæ буц фæдар. Мæ ныгæнын дæр дæумæ кæй кæсы, уый дæр зон». Хæрз зæрдæпарахатæй чи бахатыр кæны æмæ æцæг чи фæзæгъы, уый йæ ныхæсты æцæгдзинад адæмæн дæр æмæ лæгмарæн уымæй базонын кæны, æмæ йæ дзидзийы къоппа лæгмары дзыхы бакæны. Уæд дзыллæйыл айхъуысы, уыцы марды мад йæ хъæбулы марæгæн ахæм æцæг хатыр бакодта, зæгъгæ. Уæдæй фæстæмæ дыууæ хæдзары бинонтæ æмæ дыууæ мыггаджы æфсымæрты цардæй фæцæрынц.Мадæй куы фæхицæн вæййы марæджы къух, уæд та йæ бакæнынц хотæм, æмæ та хотæ дæр кæугæ-кæуын фæзæгъынц, нæ буц æфсымæры нын мæрдтæм барвыстай, нæ зæронд мад æмæ фыды нын æнæ дарæг, æнæ ныгæнæгæй ныууагътай, æмæ дæ нæ мад йæхицæн хъæбул кæм скодта, уым махæн та нæ хорз æфсымæры бæсты æфсымæр фæу. Хъуамæ йыл ныттæфсынц æмæ æмхуызонæй тынг тæригъæддаджы куыд фæкæнынц.Уый фæстæ йьш мыггаджы иннæ устытæ дæр фæисынц йæ къух, æмхуызонæй дæр дын хатыр кæнæм, зæгъгæ.Кæд æмæ марды мад æмæ хотæн сæ бон нæ бавæййы адæмы ныхас æмæ хатыр курынæн аргъ скæнын, сæ зæрдæрыст сыл тыхджындæр куыд кæны, уымæ гæсгæ, йе та кæд адæмы æгъдæуттæм хæстæг лæуд нæ вæййынц, уæд мад нæ фæдæтты йæ къух. Тæрхоны лæгтæ æмæ æнæуи раст адæм фæкурынц хатыр, цæмæй мад радта æмæ райса марæджы къух æмæ зæгъа хатыр. Фæстагмæ къух ратты, фæлæ уæддæр фæзæгьы, æз дын хатыр кæньш, фæлæ-иу мæрдты уæхуыдтæг фидаут, зæгъгæ.Афтæ æнæбары лæвæрд ракæнынц къухтæ уæд иннæтæ дæр.Адæмы бæлвырддæр цæмæй бауырна, уый тыххæй мад æмæ йæ хотæ хæдэары раттынц марæгæн нуазæн — бæгæны, йе арахъ æмæ йын дзы сæхи къухæй ацаходын кæнынц. Адæмæн уый вæййы æцæгдæр æвдисæн, æцæг фидыд бакодтой, зæгъгæ.Уыйфæстæ ацæуынц адæм, туджы фынг кæм арæзт вæййы, уырдæм. Тæрхоны лæгтæ бæлвырд бамбарын кæнынц, цы тæрхон скодтой, уый, æмæ, адæммæ дæр раст куы фæкæсы, уæд раарфæ кæнынц дыууæ туджджынæн дæр æмæ, тынгдæр та, тæрхоны лæгтæн, рæстдзинад бакгодтат, зæгъгæ.Раздæр сбадын кæнынц, лæг кæмæй амардæуыд, уыцы мыггаг кæй æрæмбырд кодтой алы хъæутæй, уыцы адæмы æмæ хъæубæсты хистæрты, стæй, кæмæн м.а æмбæлы, уыдоны. Хистæр ныффæлдисы хæрд æмш нозт мардæн. Уыйфæстæ райдайынц хæрын æмæ нуазьщ. Туджджынтæ кæрæдзийы нуазæнтæ фæиуазьщц æмæ арфæтæ фæкæнынц кæрæдзийæн, цæмæй та се 'хсæн уарзондзинад сфидар уа. Хистæртæ бакæнынц сæ цурмæ марæджы æмæ йын раттынц нуазæн, сæхи къухæй йын саходын кæнынц.Раздæр чи æрбадти, уыдон куы сыстынц, уæд та æрбадынц иннæтæ.Раздæр чи æрбады, уыдон куы сыстынц, уæд æрлæууынц рæнхъ æмæ раарфæ кæнынц, цæмæй фыдбылыз мауал æрцæуа дыууæ мыггаджы æхсæн. Дыккаг бадт чи æркæны, уыдон дæр афтæ æнкъардæй бахæрынц æмæ баназынц.Кæд лæгмарæг хи хъæуккаг уа, уæд, лæг кæмæй амардис, уыцы мыггаг сæ хæстæгдæр хæстæджытимæ æмæ тæрхоны лæгтимæ ацæуынц лæгмары хæдзармæ, Лæгмары хæдзары æмбырд вæййынц, нæлгоймæгтæй ма чи нæ бафидыдта, уыдон, стæй сылгоймæгтæ дæр (лæгмары мад, хотæ æмæ хæстæджытæ) æмæ уым, сылгоймæгтæ фæкæнынц кæугæ, афтæмæй бафидауынц.Лæгмары хæдзары дæр вæййы стур кæнæ фыстæ æргæвст, æмæ сын сæ хæдзары, сæ цæхх æмæ сæ хойрагæй бахæрын кæнынц. Кæрæдзийæн бирæ зæрдæфæлмæнгæнæн ныхæстæ фæкæнынц, цæмæй дыууæ мыггаджы фæсивæд кæрæдзимæ изгард мауал хæссой æмæ исты фыдбылыз мауал скæной, уый тыххæй.Устытæ дæр бафидауынц, лæгтæ куыд бафидыдтой, афтæ. Лæг чи амардта, уыдоны устытæ сæ хæстæджытимæ бацæуынц, лæг кæмæй фæмард'ис, уыдоны хæдзармæ æмбырдæй æмæ дыууæтæ дæр раздæр бирæ фæкæуынц хъарæггæнæг усы ныхæстæм. Куыд 'куы фæвæййынц, уæд кæрæдзийы къухтыл ныххæцынц æмæ бафидауынц. Цалынмæ æнæфидыд уыдысты, уæдмæ лæгмарты устытæ кæд хорз æгъдау лæвæрдтой, мард чи фæци, уый мыггаджы устытæн æмæ хотæн, уæд хъуамæ марды хотæ марæджы хоты сæхицæн хотæ скæнынц, цæмæй кæрæдзийы фылдæр уарзой, уый тыххæй.Уыйфæстæ та, лæг кæмæй амардис, уыдоны устытæ сæ хæстæджытимæ рацæуынц лæгмары хæдзармæ, æмæ та уыдоны тыххæй дæр цæттæ вæййы хæрд, нозт, æмæ сын сæ цæхх, сæ хæринагæй саходын кæнынц. Уыдон дæр фæдæттынц сæ кæрæдзийæн нуазæнтæ, уый тыххæй æмæ ирон адæммæ цæхх æмæ хæринагæй саходын хонынц стыр фидары æууæнк дæттæг, ома уæд алчи дæр йæ дзырдæн хицау уыдзæн æмæ дыууæ мыггаджы æхсæн фыдбылыз нал æрцæудзæнис.Дыууæ туджджыны бафидауынц, се 'хсæн ницыуал дзырддаг вæййы, фæлæ уæддæр лæгмар бирæ азты æмæ бонты æфсæрмы фæкæны, кæмæй амары лæг, уыдонæй.Дыууæ мыггаджы куы бафидауой, уæд уымæй фæстæмæ уыцы фидыд хæлд кæйырдыгæй æрцæуа, уыцы мыггаг ирон адæмы æхсæн вæййы æгад, æмæ уый тыххæй хистæртæ фæлæгъстæ кæнынц кæстæртæн, цæмæй фыдбылызы уынаффæ мауал скæной. Уымæ гæсгæ фидыд йæ бынаты вæййы.Фæлæ-иу ахæмтæ дæр разынди туджджынтæй, тынгдæр фыццаг заманы, æмæ-иу бафидауыны фæстæ дæр ма, лæг мард кæмæй фæцис, уыдоны ардауæг куы фæци туг райсыны тыххæй, уæд-иу маргæ куынæ акодтаиккой, уæддæр кæрæдзимæ нал дзырдтой хахуыр æвзаджы руаджы. Ахæмтыл-иу худгæ кодтой, сæ бафидыдæй адæмы сайынц, зæгъгæ.Кæй зæгъын æй хъæуы, сæ тæрхонылæгтæ-иу куы базыдтой, дыууæ мыггагæн се 'хсæн ахæм ныхæстæ цæуы, уый, уæд сын-иу уайдзæфтæ кодтой, уæ фидыд цæмæн халут, зæгъгæ. Æмæ-иу уыцы ардыдæн дарддæр фæндаг нал уыди. Ардауæг чи уыдис, уый дæр-иу адæмы æхсæн æвдыст æрцыди, хæлд лæг у, зæгъгæ.Ирон адæммæ XIX æнусы уыдис ахæм æгъдау. Лæджы-иу исчи куы ахмардта æмæ-иу марæг бæрæг куынæ уыд, уæд иу кæй цуры фæмард, уыдонæн, науæд та, кæуыл æнæууæнк кодтой, уыдонæн сарæзтой ард. Чи фæмард, уый цур кæд лæгтæ уыдис æмæ йæ чи амардта, уый нæ хъæр кодтаиккой, зыдтой йæ афтæмæй, уæд сын-иу раст адæм стæрхон кодтой; карздæр дзуар кæй хуыдтой, уый кувæндоны цур æд бинонтæ ард бахæрæнт, лæджы чи амардта, уымæн куыд ницы зонынц, уый тыххæй. Æмæ-иу æй уæд схъæр кодтой. Науæд æмæ йæ не схъæр кодтаиккой, афтæмæй-иу басомы кодтой. Уæд сæ адæм хуыдтой мæнгард хæдзар æмæ мыггаг. Куы-йу æй загътой, уæд сын-иу туг бафидын кодтой, науæд та сæ-иу сæ лæджы мардмæ лæг амардтой.Кæд æмæ дыууæ æмбалæй иу иннæйы амардта æмæ йæ не схъæр кодтаид, уæд ын адæмы æхсæнмæ æнæ ратгæ нæ уыд. Æмæ йын-иу адæм саккаг кодтой, цæмæй йæхи сраст кæна адæмы æхсæн, марды ингæны цур æрлæууа йе 'фсымæртимæ, науæд йæхæдæг æмæ цæмæй расомы кæна мардæй, марæг кæй нæ уыдис, ууыл.Æнæууæнк кæуыл кодтой, уый-иу æрлæууыд марды ингæны уæлхъус æмæ-иу басомы кодта, кæд ацы мард мæ къухæй бацыд мæрдтæм, уæд мæ хуыцау ацы мардæн фæлдыст фæкæнæд, зæгъгæ, æмæ йæ кæд æцæг амардта, уæддæр-иу мард ууыл фесæфт. Ома нал дæр-иу æй маргæ акодтой, нал дæр ын туг бафидын кодтой. Æцæг-иу йæхи чи ныффæлдыста, уый-иу адæмы æхсæн стыр æгад уыдис. Иæ цотыцоты дæр ын-иу мæстæй мард-той. фæлдыстытæ, зæгъгæ. Уымæ гæсгæ-иу ахæм хъуыддæгтæ дæр æрцыдис, æмæ æнæ амаргæйæ, марды ингæны уæлхъус сомы ракæныны (хи ныффæлдисыны) бæсты фæлтау туг бафи-дьгныл чи сразы ис.Æдзæсгом тугисæг чи уыдис, уый-иу йæ туджджынтæй искæй амал ран куы ссардта, уæд-иу æй амардта, куыд ничи йæ базыдтаид, афтæмæй, йæ хъус ын-иу ралыг кодта æм-иу æй баныгæдта, кæй туг райстаид, уымæн йæ ингæны сыджыты бын, æмæ-иу загъта, мæнæ дын æвдисæн, куыд дын дæ туг райстон, уый тыххæй. Æмæ ахæм лæджы æхсарджын хуыдтой, йæ туг райста, зæгъгæ.Туджджынты-иу чи фидауын кодта, уыцы тæрхоны лæгтæн фыццаг заманы мызд фыстой æрчъиагæй. Кæд хорз тæрхоны лæг уыдаид, уæд — æрчъиаджы султъы, кæд æмæ йæм исты хахуыр (æнæраст) митæ уыдаид, уæд та — къаддæр. Фæлæ бирæ тæрхоны лæг йæ сæрмæ нæ хаста уыцы мызд исын. Фæстагмæ йæ æппындæр ничиуал иста, стæй йæ дæтгæ дæр нал кодтой.Уыцы æрчъиаджы султъыйы лæвæрттæ уый тыххæй кодтой, æмæ-иу тæрхоны лæгты иуæй-иу хатт тæрхоны æрбадын бахъуыдис тæккæ хосгæрдæнты кæнæ хуым кæрдыны рæстæджы, æмæ уæд уыцы æрчъиагæй хъуамæ сæхи бæсты баххуырстаиккой бонзиутæ (бонгай кусджытæ).Раздæр ма куыд загътон, афтæ-иу тæрхоны лæгты уыдтой хорз, алы æрæмбырдæн дæр сын-иу акодтой кусарт, æхсыстой сын сæхи номыл бæгæны — тæрхоны лæгтæ фыццаг заманы тынг кадджын уыдысты. Ныхасы дæр афтæ баззадис, æмæ йæхи æгæр стыр чи фæкæны, уымæн фæзæгъынц: «Исты мын тæрхоны лæг куынæ дæ».Тæрхоны лæг æндæр хъæуккаг куы уыдаид, уæд æм-иу цалынмæ бæх аластой, уалынмæ нæ цыдис. Уæд дæр ын-иу хъуамæ стыр лæгъстæтæ фæкодтаид, туг чи дардта, уыцы лæг, æмæ афтæмæй æрæджиау сразы уыдаид. Тæрхоны лæгтæн се 'ппæты дæр æмбырд кодта лæгмар кæнæ йæ бинонтæй исчи. Хъуамæ-иу тæрхоны лæг æрцыдаид æндæр комæй, кæнæ фæсхохæй дæр, æмæ уæд уæлдай тухæйнаг та уый уыдис. Æцæг уыцы дардæй кæй бацагуырдтаиккой, ахæм тæрхоны лæгæн фылдæр аргъ кодтой иннæ тæрхоны лæгтæ дæр æмæ туджджынтæ дæр, ома уазæг у, зæгъгæ. Ирон адæмæн сегасыл кæй ном айхъуыстаид, ахæм тæрхоны лæгтæарæх нæ уыдысты, фæлæ, дзыллæтæ кæй зыдтой, уыцы тæрхоны лæгтæн алчи дæр стыр аргъ кодта, ома уыдон адæмы лæгтæ сты æмæ мæн дæр искуы куы бахъæуой, зæгъгæ.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2692-taerkhony-laegty-kuyst.html Лæгмары бинонтæ сæ хæдзармæ æрæмбырд кæнынц, дыууæрдыгæй дæр цы тæрхоны лæгтæ æвзæрст æрцыдис, уыдон æмæ сæ хатыр фæкурынц, цæмæй сæ тагъддæр бафидауын кæ-ной сæ туджджынимæ. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Thu, 26 Jun 2008 12:48:42 +0400 Лæгмары бинонтæ сæ хæдзармæ æрæмбырд кæнынц, дыууæрдыгæй дæр цы тæрхоны лæгтæ æвзæрст æрцыдис, уыдон æмæ сæ хатыр фæкурынц, цæмæй сæ тагъддæр бафидауын кæ-ной сæ туджджынимæ.Тæрхоны лæгтæ-иу бауынаффæ кодтой раздæр сæхи сфидар кæнын. Ома дыууæ мыггагæй алкæцыдæр хъуамæ йе 'взæрст лæгтæм æууæнк радтаид. Алы мыггаг дæр-иу йе 'взæрст лæгтæн æууæнк радта, хъæуы цы дзуар уыдаид, уый кувæндоны цур æвдисæнты раз, цыдæриддæр тæрхон скæнат, ууыл разы уыдзы-стæм зæгъгæ. Æууæнк-иу лæвæрдтой, дыууæ хæдзарæй æмæ сæ. хæстæгдæр æрвадæлтæй топпæхсынхъом цы нæлгоймæгтæ уыд, уыдон.Фæстæдæр та хицауадæй исын райдыдтой фидары гæххæтт, топпæхсынхъом чи уыдис, уыдон тыххæй. Тæрхоны лæгтæ-иу сæхи куы сфидар кодтой, уæд та-иу сæ лæгмар æрæмбырд кодта йæ хæдзармæ. Кусарт сын-иу акодта,— бæгæнытæ æмæ æндæр нозтытæ-иу сцæттæ кодта, тæрхоны лæгтæ зылын лæджы хардзæй хъуамæ цæрой, зæгъгæ.Тæрхоны лæгтæ райдайынц фæрсын, куыд, цæмæн æмæ цæуыл фæхыл сты, стæй цæмæн мард æриыди лæг, раздæр чи кæй ныццавта, стæй чи цал цæфы уыдис æмæ кæцы мыггагæй цал лæбурæджы уыд. Раздæр фарст æрцæуынц марæг æмæ, кæй амардтой, уый бинонтæ. Уый фæстæ фарст æрцæуынц æвдисæнтæ. Уыцы рафæрс-бафæрсыл ацæуы дзæвгар рæстæг. Кæйырдыгæй цас аххос ис æмæ чи цас раст у, уый куы сбæлвырд кæнынц, уæд райдайынц тæрхон кæнын.Тæрхоны лæгтæй раздæр зæгъыны бар вæййы, хистæр дзы чи уа, уымæн. Искуы-иу йеддæмæ алы æвзæрст лæг дæр, чи равзары, уый фарс фæхæцы. Уымæ гæсгæ, хистæры чи равзары, фылдæр хатт сын уыцырдæм ныхас рауайы. Кæд хистæр, мард кæмæй æрцыдис, уыдоны æвзæрст уыдаид, уæд-иу, фыццаг заманты, загъта, зæгъгæ, рæстдзинад аккаг кæны ацы марды тугæн 100 стуры æмæ туджы бонгæн хуым, афтæ туджы фынг (дыууæ цæджджинаджы бæгæны, 25—40 агуайæны арахъ, гал æмæ 10 фысы). Фæстаг заманты та-иу загътаид: 1000 сомы æхца, туджыбонгæн, стæй туджы фынг, фыццаг куыд уыдис, фæстаг заманты дæр афтæ.Лæгмары æвзæрст лæгтæ дæр-иу райдыдтой дзурын, уыцы туг сæвæрын æбуалгъ хъуыддаг у, зæгъгæ, æмæ-иу фæлтæрæн кæнын байдыдтой. Сæ ныхæстæ-ну кæрæдзимæ æввахс куынæ цыдысты, уæд-иу хъуамæ тынг фæхылтæ сты æмæ-иу хылтæй сæ хæдзæрттæм ацыдысты. Раст лæг-иу кастйс æмæ, тынгдæр галиу чй кодта, уымæн-иу дзырдта, дæу аххос у, зæгъгæ. Фæлæ ма-иу уымæ дæр кæм хъуыстой. Адæм-иу ахæм тæрхоны лæгтæй разы нæ уыдысты, дыууæ мыггаджы цæмæй бафидауой, уый нæ кæнынц, фæлæ сæхи мидæг хылтæ кæнынц, зæгъгæ. Нымадтой сæ æнæраст лæгтыл.Ноджыдæр та сæ-иу æрæмбырдкодта лæгмар (бирæ тæрхоны лæгтæ-иу фæтæргай сты æртыгай-цыппæргай хæттытæ) æмæ-иу уæд, тынгдæр раст лæджы руаджы, сæ дзырд иу ранмæ æрцыд. Сæ тæрхон-иу бамбарын кодтой дыууæтæн дæр. Лæгмар-иу акаст, æмæ йæ бон куы нæ уыд туг æххæстæй бафидын, уæд-иу бамбарын кодта йæ хæстæджытæй искæмæнты æмæ, уазæджы кæмæ уыд, уыдонæн, цæмæй æрзилой хъæутыл æмæ æрæмбырд кæной, туг бафидынæн æм цы нæ фаг кæны, уый.Ирон хъæумæ-иу курæг куы бацыдысты туг фидыны тыххæй, уæд алчи дæр лæвар кодта, уæлдайдæр, æнæбары чи амардтаид, уымæн.Тæрхоны лæгтæ-иу куы зыдтой, лæг чи амардта, уымæн йæ фадæттæ туг бафидын нæ амонынц, йæ хъару нæу, уæд-иу иуæй-иу хатт саккаг кодтой тугмæ мæрдджыны хæдзармæ цыты чызг раттын, цæмæй ма дыууæ мыггаджы æхсæн хæстæгдзинад дæр рауайа. Фæлæ уыцы ми бирæ чызг йæ сæрмæ нæ хаста. Йæхи-иу доны чи баппæрста, ахæмтæ дæр уыд.Цы боны æмгъуыд-иу скодтой тæрхоны лæгтæ бафидауынæн, уæдмæ-иу тугдар сцæттæ кодта, цы йын схæрхон кодтой, уый. Раздæр-иу бахсыста дыууæ цæджджинаджы бæгæны, сцæттæ кодта дыууæ галы, æргæвдинæгтæ, 25—45 аджы бæрц арахъ, мæнæуы ссадæй 8—9 мæрты дзуллаг, туджы бонгæн хуым. Тугмæ нымад æрцæуынц дурын цырт æмæ æдсаргъ, æдидон бæх, хаттæй-хатт дурын зæппадз кæнæ æфсæйнаг кау дæр. Иннæтæ та фосæй кæнæ æхцайæ банымайынц тугмæ, фæисынц ма æрхуы цæджджинаг дæр æмæ тъæпæнбын дæр.Уыдæттæ иууылдæр куы сцæттæ кæны лæгмар, уæд тæрхоны лæгтæ æрцæуынц æмæ æркæсынц. Цы тæрхон сын скодтой, кæд уый æнæфæсайгæйæ сцæттæ кодтой, уæд хорз, кæннод сын, цы дзырд уыдысты, уыдæттæ бæлвырд сцæттæ кæнын кæнынц æмæ ма сыл «ивар» дæр сæвæрынц.Туджджынæн адæм дæр феххуыс кæнынц хуынтæй. Тæрхоны лæгтæ, лæг кæмæй амард, уыдонмæ арвитынц, уыцы бон уæ фидауæн бон у æмæ йæ куыд зонат, афтæ, зæгъгæ. Æрвыст сæм æрцæуы тæрхоны лæгтæй йе иу, йе дыууæ.Мæрдджынтæ сæхи бацæттæ кæнынц сæ фидауæн бонмæ. Арвитынц сæ хæстæджытæм, тынгдæр сæ хæрæфырттæм.Лæгмартæ дæр фехъусын кæныиц сæ хæстæджытæн. Хæстæ-джытæ дæр сæхи бацæттæ кæнынц, æрхæссынц, цы сæ бон вæййы, уый.Лæг чи амары, уыдон фидауæн бонмæ сцæттæ кæнынц, туджы фынгæн сын цы стæрхон кæнынц, уый, æхцатæ æмæ бæхтæ-йеддæ та раздæр раттынц тæрхоны лæгты къухмæ.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2691-tudzhdzhynty-bafidauyn-kaenyn.html Лæгмар цы хæдзары вæййы уазæгуаты, уый æмæ лæгмары бинонтæ æрæмбырд кæнынц алы хъæуы хорз адæмты, тынг сын фæлæгъстæ кæнынц, цæмæй бацæуой сæ туджджынтæм, æмæ сæ хатыр ракурой бафидауыны тыххæй. Адæмæ.н сцæттæ кæныиц алы хæрд æмæ нозт, мах тыххæй фыдæбон чи кæндзæн, уыдоны хорз фенын хъæуы, зæгъгæ. Адæм куы æрæмбырд вæййынц 100— 200 лæджы бæрц, уæд сын бамбарын кæнынц сæ хъуыддаг. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Wed, 25 Jun 2008 12:06:16 +0400 Лæгмар цы хæдзары вæййы уазæгуаты, уый æмæ лæгмары бинонтæ æрæмбырд кæнынц алы хъæуы хорз адæмты, тынг сын фæлæгъстæ кæнынц, цæмæй бацæуой сæ туджджынтæм, æмæ сæ хатыр ракурой бафидауыны тыххæй. Адæмæ.н сцæттæ кæныиц алы хæрд æмæ нозт, мах тыххæй фыдæбон чи кæндзæн, уыдоны хорз фенын хъæуы, зæгъгæ. Адæм куы æрæмбырд вæййынц 100— 200 лæджы бæрц, уæд сын бамбарын кæнынц сæ хъуыддаг.Цы адæм æрæмбырд вæййы, уыдон сæ ныхас сиу кæнынц, сбæрæг кæнынц, цы лæгтæ дзурдзысты, уыдоны. Уый фæстæ иумæ араст вæййынц, лæг арвитынц. Уыцы хъæуккаг хæстæджытæ дæр фæзонынц хабар æмæ æххуыс фæкæнынц, цæмæй хъæубæстæ тагъддæр æрцæуой курæг адæмы цурмæ. Хъæубæстæ куы æрæмбырд вæййынц, уæд сын бамбарын кæнынц æмæ фæзæгъынц: «Мах сымах уазæг, мæнæ хъæубæстæ, æмæ нын фæндаг радтут, мах чи æрбарвыста, уыдон йæ хæдзары хуыздæры кæмæн амардтой, уымæ бацæуын æмæ балæгъстæ кæныны тыххæй. Сымах æхсар бирæ у, хъæубæстæ, сымах нын цы зæгъат, ууыл сразы уыдзыстæм».Хъæубæстæ дæр сын рааарфæ кæнынц аемæ фæзæгъынц: «Хуыцау уæ бузныг фæуæд, нæ Иры бæсты фыдбылыз къаддæр цæмæй уа, ууыл чи кусы. Уемæ æмбал ныллæууыныл разы стæм».Барвитынц мæрдджыны хæдзармæ хъæубæстæй искæйты, уæ кæртмæ нæ уадзут æви нæ, зæгъгæ.Кæд æнæдзуапп мыггаг уой, сæхуыдтæг сæхицæн бауынаффæ кæнынæн чи нæу, искæй уынаффæмæ чи хъусы, ахæмтæ уæд сæ не 'рбауадзынц сæ кæртмæ. Сæ фæнд вæййы туг райсын, Дыууæ-æртæ хатты дæр æрæмбырд вæййынц курæг адæм æмæ хъæубæстæ, æмæ сæ уæддæр сæ кæртмæ дæр нæ бауадзынц, Ахæм мыггагмæ æмæ хæдзармæ хъæубæстæ смæсты вæййынц сæ ныхасæн сын аргъ кæй не скæнынц, уый тыххæй æмæ сыл хъоды бакæнынц (хъæудзырд). Семæ куы фембæлынц, уæд сæм нал фæдзурынц, сæ хистмæ, сæ куывдмæ нал фæцæуынц. Стæй сæ хъæубæстæ сæхи хистытæ æмæ куывдтæм дæр нал фæхонынц. Исчи сæ куы бацæуы адæмы æхсæнмæ, уæд æм кæсгæ дæр нæ ракæнынц, хъодыгонд сыл сты хъæубæстæ, зæгъгæ. Сæ фос дæр сын хъæуы фосимæ иумæ, хизын нал фæуадзынц. Хъæубæсты устытæ дæр уыцы мыггаджы устытимæ сабатизæр нал фæкæнынц.Кæд æмæ мæрдджынтæ зæгъой, æрбацæуæнт, зæгъгæ, уæд, цы адæм æрæмбырд вæййы, уыдон хъæубæстимæ бацæуынц æмæ кæрты æрлæууынц сæ зонгуытыл. Кæд кæрты нæ фæцæуынц, уæд та хæдзары цур, уынджы. Зоныгыл лæугæйæ сæ худтæ сисынц, цыфæнды уазал зымæг куы уа, уæддæр. Адæм фæкурынц хатыр, цæмæй мæрдджын дзуапп радта, лæг чи амардта, уыдонимæ бафидауыны тыххæй. Мæрдджын скатай вæййы, адæм сæ худтæ кæй систой æмæ зоныгыл кæй æрлæууыдысты, уый тыххæй æмæ фæлæгъстæ кæны, цæмæй сыстой æмæ сæ худтæ ныккæной. Фæлæ адæм фæзæгъынц, махæн цалынмæ дзуапп уа, уалынмæ нын нæдæр сыстæн ис, нæдæр нæ худтæ ныккæндзыстæм.Кæд дзуапджын мыггаг вæййынц, уæд хæстæг æмгъуыд скæнынц, кæимæ нын æмбæлы, уыдонимæ нæ кæрæдзийы фендзыстæм æмæ уын уæд зæгъдзыстæм дзуапп, зæгъгæ. Адæм уæд сыстынц æмæ арфæтæ фæкæнынц, бузныгæй ацæуынц, хорз дзуапп нын радтой, зæгъгæ.Æвзæр мыггаг куы вæййы, уæд адæмæн ницы дзуапп фæдæтты, сæ лæгъстæтæн сын аргъ не скæны. Уæд адæм сыстынц æмæ ацæуынц сæ хæдзæрттæм æнæразыйæ. Хъуамæ уыцы хъуыддаджы тыххæй бирæ хæттыты æрæмбырд вæййынц, фæлæ дзы ницы рауайы, æмæ дыууæ мыггаджы æнæ фидыдæй баззайынц.Хъæубæстæ-иу ахæмтыл дæр кодтой хъоды. Æцæг-иу ахæм бынтон æнæдзуаппытæ арæх нæ уыдис ирон адæмы æхсæн.Туджджын цы æмгъуыд скæны курæг адæмæн, уыцы æм-гъуыдмæ та тугдар æрæмбырд кæны адæмы хæрзæджыты. Сцæттæ та кæны, цы йæ бон вæййы, уый. Барвиты та сæ ног. Бацæуынц та курæг адæм, хъæубæстæ æмæ худаистæй сæ зонгуытыл æрлæууынц.Цалынмæ сын цæхгæр дзуапп раттынц, сымах хатырæй фидауæм, зæгъгæ, уалынмæ нæ сыстынц. Цæхгæр дзуапп куы раттынц, уæд курæг адæм сыстынц, æмæ, дзурын кæй бар вæййы, уый раарфæ кæны мæрдджынтæн. Уый фæзæгъы, уæ хорз æгъдау уын алы хъæумæ ахæсдзыстæм, зæгъгæ. Уый фæстæ сæ фæкурынц, цæмæй, цалынмæ фидауой, уалынмæ сæхицæн равзарой фидары мыггаг. Равзарынц сын фидары мыггаг. Мæрдджын мыггаг фæзæгъынц, зæгъгæ, абонæй фæстæмæ адæмы хатырæй æмæ фидары мыггаджы хатырæи нæ марæг мыггагæй никæй амардзыстæм.Уыцы бон адæм уыцы æмбырдæй ракурынц хатыр мæрдджынтæй, цæмæй ма сæ тæрхоны лæгты дæр сбæрæг кæной. Гæнæн сын нал вæййы, æмæ сбæрæг кæнынц, тæрхонгæнджытæн цы лæгтæ æвзарынц, уый. Лæгмард кæмæй вæййы, уымæн адæм саккаг кæнынц æртæ лæджы, тугдарæн та — дыууæ. Стæй адæм дæр се 'хсæнæй иу раст лæг равзарынц, тæрхоны лæгтæ тæрхон куы кæной æмæ се 'хсæн исты хъаугъатæ куы цæуа, уæд, кæй аххос у, уый куыд æвзара, афтæ.Марæгæн дæр бамбарын кæнынц, дыууæ лæджы куыд равзара, афтæ æмæ сæ хъуамæ базонын кæна, туджджын кæмæй у, уымæн. Туджджынæн йæ бон у, æвзæрст лæгтæй йæ искæцы куы нæ фæнда, уæд уымæй зæгъын, уыцы лæг нæ туджы тæрхоны лæг куыд нæ уа, афтæ, зæгъгæ, æмæ та уæд йæ бæсты æндæр лæг равзарынц.Лæгмары бинонтæн фæндаг раттынц сæ хæдзары куыст кæнынæн. Æцæг сын адæм мæрдджынтимæ иу фæндагыл цæуын нæ саккаг кæнынц. Иутæ дæр æмæ иннæтæ дæр, адæм сын цы фæндæгтыл саккаг кæной, ууылты фæцæуынц сæ хæдзары куыстытæм. Лæг кæмæй амæлы, уымæн фылдæр фæндæгтæ вæййы.Дыууæ мыггагæй кæрæдзимæ ничи фæдзуры, цалынмæ бафидауынц, уæдмæ. Нæ фæдзурынц сæ хæрæфырттæ дæр, æндæр мыггæгтæй уæвгæйæ.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2690-aekhsaraejj-aerkhajjyny-dug.html Ирон адæм уырысы паддзахы къухы куы нæма уыдысты, уæд алы мыггаджы дæр хъуыди хи хъахъæнынæн амæлттæ кæнын. Æмæ йæ цæмæй иннæ мыггæгтæй мачи хъыгдардтаид, уый тыххæй арæзта йæхицæн фидæрттæ (гæнæхтæ, мæсгуытæ). Уыцы рæстæджы адæм цардысты зæххы æмæ фос дарыны куыстæй. Хæдзары тыхджындæр кусæгыл нымад уыди нæлгоймаг. Адæмы æхсæн та хицаудзинад æвæрд нæ уыдис, æмæ-иу тыхджындæр мыггаг æнæхъарудæрты зæххытæ кæнæ фос тыхæй байсын сфæнд кодта. Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Mon, 23 Jun 2008 12:56:52 +0400 Ирон адæм уырысы паддзахы къухы куы нæма уыдысты, уæд алы мыггаджы дæр хъуыди хи хъахъæнынæн амæлттæ кæнын. Æмæ йæ цæмæй иннæ мыггæгтæй мачи хъыгдардтаид, уый тыххæй арæзта йæхицæн фидæрттæ (гæнæхтæ, мæсгуытæ). Уыцы рæстæджы адæм цардысты зæххы æмæ фос дарыны куыстæй. Хæдзары тыхджындæр кусæгыл нымад уыди нæлгоймаг. Адæмы æхсæн та хицаудзинад æвæрд нæ уыдис, æмæ-иу тыхджындæр мыггаг æнæхъарудæрты зæххытæ кæнæ фос тыхæй байсын сфæнд кодта. Дыууæ мыггаджы-иу хæст самадтой: иутæ исгæ кодтой, иннæтæ та сæ фос нæ лæвæрдтой, æмæ-иу афтæмæй кæрæдзийæ лæгтæ амардтой. Алы мыггаг дæр йæхи дæлæмæ нæ уагъта, æгадæй тарсти, æмæ-иу уымæ гæсгæ æхсары къæдзыл ныххæцыдысты. Уымæ гæсгæ туг исыны æгъдау адæмы æхсæн тынг ныффидар.Чи-иу фæтуджджын, уый-иу йæ тыхыл йæ. зæрдæ куынæ дардта, уæд, лæг цы мыггагæй амардтон, уыдон мæ æнцад цæрын нæ ныууадздзысты, зæгъгæ, æхсæвыгон йæ бинонтимæ æндæр хъæумæ, науæд æндæр коммæ алыгъд. Ахæм туджджынтæ дæр-иу фæцис, æмæ Хуссар Ирыстонæй Цæгат Ирыстонмæ чи алыгъд, йе Цæгатæй Хуссармæ, цæмæй йæ йæ туджджынтæ мауал ссарой.Фæхылтæ æмæ-иу фæтуджджынтæ сты хуымты, уыгæрдæнты, цæхæрадæтты, арæнты, фосы знаггад, сывæллæтты фæхыл, чызгыскъæфт, давын æмæ æндæр ахæмты тыххæй.Дыууæ мыггаджы-иу куы фæхыл сты, уæд-иу кæрæдзийы топпæй æхсын райдыдтой. Алчи дæр афтæ хъуыды кодта, æз хъуамæ фæлæгдæр уон æмæ фылдæр амарон, зæгъгæ.Цы адæмы æхсæн-иу фæхыл сты, уыдон сæ бæргæ иргъæвтой, фæлæ коммæ кæм кастысты! Æрмæстдæр-иу сылгоймæгтæ се 'хсæн куы бацыдысты, уæд хъуамæ дыууæрдыгæй дæр ныууагътаиккой уыцы сахат сæ лæбурын. Лæбурæг лæгыл сылгоймаг куы ныххæца, йе йæ кæлмæрзæн куы сиса, уæд ма афтæмæй чи лæбура, уымæн худинаг у. Сылгоймагæн ахæм кад ис ирон адæмы æхсæн.Дыууæ мыггаджы фæхылы рæстæг дыууæрдыгæй дæр фæй-нæ иу марды куы æрцæуы, уæд адæм уыцы бон æрæмбырд вæййынц æмæ дыууæ мыггагæй хатыр фæкурынц, цæмæй бафидауой æмæ дзырд радтой, дарддæр се 'хсæн фыдбылыз куыднæуал æрцæуа, уый тыххæй. Кæд дзы исчи йæхи рæстæй æфхæрд фæхоны, уæд уый нæ фæдæтты дзуапп, фæзæгъы, мах æфхæрды бынаты стæм æмæ нæ бон нæу бафидауын. Дзуапп уый тыххæй нæ фæдæттынц, æмæ, сæхи цас æфхæрд фæхонынц, уыйбæрц ма сæ хæс райсынмæ фæхъавынц се знæгтæй.Фæхылы мидæг дыууæрдыгæй дæр æрмæст фæйнæ иу лæджы марды куы вæййы, уæд уыцы мыггæгты æрбакæнынц хъæуы астæумæ æмæ сын сæ кæрæдзимæ къухтæ раттын кæнынц. Уый фæстæ алы мыггаг дæр, цы «лæг амардтой, уый марды уæлхъусмæ бацæуынц кæугæ æмæ йæ цуры бирæ фæкæуынц. Уый фæстæ ахæссынц мæрдты æмæ сæ баныгæнынц, куыд æмбæлы, афтæ. Уæвгæ сæ кæд уыцы бон бафидауын кæнынц, уæддæр кæрæдзимæ хæрам фæдарынц.Уыцы бон фидыд истæй тыххæй куы нæ æрцæуа, дзырдæн зæгъæм, мард чи фæцис, уымæн йæ хæстæгдæр æфсымæртæ кæнæ æндæр исчитæ уыцы бон уым куы нæ уой æмæ бафидауынæн куы ницы амал уа, уæд адæм дыууæ туджджын мыггагæн фидæрттæ сæвæрынц æндæр мыггæгтæй. Кæд стыр мыггæгтæ уой, уæд дыгай мыггæгтæ, цæмæй сæ хъахъæной æмæ дарддæр се 'хсæн фыдбылыз мауал æрцæуа. Алы туджджын дæр, цы фидары мыггæгтæ йын сæвæрдтой адæм, уыдонæн дзырд ратты, цы бонмæ сæмгъуыд кодтой, уæдмæ адæмы æмæ уыцы мыггæгты æфсæрмæй йæ сæрмæ кæй не 'рхæсдзæнис дарддæр фыдбылыз скæнын.Се 'мгъуыд куы æрцæуы, уæд та адæм æрæмбырд вæййынц æмæ сæ фæкурынц дзуапп дыууæрдыгæй дæр, цæмæй бафидауой, уый тыххæй. Кæд дзуапп радтой, уæд равзарынц тæрхоны лæгтæ дыууæрдыгæй дæр.Адæм дыууæ мыггагæй зылындæр кæй фæхонынц, уымæн раттынц дыууæ лæджы равзарыны бар, æнаххосдæр чи вæййы, уымæн та — æртæ. Дыууæ мыггаджы сæ тæрхоны лæгтæм æууæнк раттынц, цы тæрхон скæной, ууыл кæй сразы уыдзысты, уый тыххæй.Тæрхоны лæгтæ æркæсынц, æмæ, кæд мæрдтæй исчи уæлдай цæф вæййы, уæд уый фæхонынц æфхæрддæр, ома мард дыууæ цæфы куы уа хъамайæ, иннæ мард та æртæ цæфы, уæд, æртæ цæфы чи уа, уый тынгдæр æфхæрд фæхонынц. Æмæ аххосæй та уыдоны аххос куы уа, уæд ын уæлдай тæрхон нал скæнынц. Кæд æмæ, фылдæр цæфтæ чи уа, уый аххос нæ уа, уæд ма иннæ мыггаг уымæн исты куыд бафидой, афтæ бауынаффæ кæнынц.Цалынмæ сæ фидауын фæкæнынц, уалынмæ алы мыггагæн дæр базонын кæнынц, чи кæцы фæндагыл хъуамæ цæуа кусын-мæ, уый, цæмæй кæрæдзиуыл ма æмбæлой æмæ дарддæр фыдбылыз ма скæной.Фæхылы мидæг-иу лæг чи амардта, уый-иу алыгъдис æмæ искæй уазæг йæхи бакодта, йæ бинонтæн дæр нæ бамбарын кодтаид, афтæмæй. Мард кæй лæг фæцис, уыдон та-иу зылдысты уыцы сахатыл, кæд, нæ лæджы нын чи амардта, уыдонæй искæуыл амбæликкам æмæ нæ туг райсиккам, зæгъгæ. Æмæ-иу куы ссардтой искæй, мардæн дæр æмæ фæхылæн дæр чи ницы зыдта, ахæмы дæр, уæд-иу уый амардтой æмæ-иу сæ сины сæртыл ныххæцыдысты, мах уайтагъд нæ туг райстам, зæгъгæ.Æдзæсгом тугнсджытæ куы уыдысты, уæд-иу гыццыл лæппу дæр ацардтой, науæд зæронд лæг дæр. Уæддæр ома айхъуыса, ахæм мыггаджы фæсивæд уайтагъд сæ туг райстой, зæгъгæ.Хыл æмæ марды хабар чи нæ фехъуыста, туг райсынмæ ахæм лæг амарын, гыццыл лæппу кæнæ зæронд лæг амарын адæм æгадыл нымадтой. Уымæ гæсгæ-иу тæрхоны лæгтæ дæр ахæм хъуыддагмæ лыстæгдæр кастысты, адæм ныл ма фæхудой, зæгъгæ.Кæй къухы-иу нæ бафтыди туг райсын хылы бон, уыдон-иу æнæхъæн мыггагæй дæр сæхи æгады бынаты цæвæрдтой, нæ туг райсын нæ бафæрæзтам, зæгъгæ.Лæг-иу чи амардта, уыцы мыггаг æмæ бинонтæ сæхи хъахъæдтой. Гæнæн æмæ амал цас уыдис, уыйас-иу сæхи не 'вдыстой сæ туджджынтæм, æфсæрмы кодтой, зылыны бынаты стæм, зæгъгæ.Лæг кæмæй фæмард, уыцы мыггаг кæд æдзæсгом мыггаг уыдаиккой, уæд куыстмæ нæ уагътой лæгмар мыггаджы. Æмæ уыцы хъуыддæгтæ сæрдыгон куы æрцыдаиккой тæккæ куысты рæстæджы, уæд-иу адæм курæг бацыдысты уыцы мыггагмæ, сæ фæллæйттæ æфснайы.нæн сын фæндаг радтут, зæгъгæ. Уæд-иу адæмы хатырæй фæндаг радтой мыггагæн, фæлæ уæддæр марæджы хæдзары фæллæйттæ кусын нæ уагътой, цæмæй се знаг тыхстаид æмæ æдыхдæр кодтаид, ома йемæ хæцын æнцондæр у, зæгъгæ. Уæд-иу адæм æрбамбырд сты æмæ сæ-иу зиуæй бакуыстой.Чи фæмард, уый æфсымæртæ æмæ мыггаг-иу хæлттæ дæр сæппæрстой, кæй хал схаудаид, туг уый куыд райса, афтæ. Уый, гæнæн æмæ амал цæмæй уа, уымæй хъуамæ амардтаид лæгма рæн йæхи, науæд та йæ хæстæгдæр æфсымæртæй, йе сæ мыгга джы хуыздæры. Æмæ цалынмæ йæ туг райстаид, уалынмæ æп пындæр хæдзармæ чи нал цыдис, ахæмтæ дæр уыдис. Размæ-иу бабадти, кæй не 'мбæлдис, ахæм лæгты дæр-иу фехстытæ кодта Бирæ хæттыты-иу тугисæг йæхæдæг фæмард размæ бадгæйæ. Бирæ æнæзонд тугисæг-иу йæхи нæ даста, цалынмæ ме 'фсымæры туг райсон, уалынмæ мын худинаг у, зæгъгæ. Топп-иу йе уæхскæй дæлæмæ нæ иста.Туджджыны тыххæй сылгоймаджы ничи хъыгдардта, уымæн: æмæ сылгоймагмæ дзыхæй сдзурын дæр худинаг у ирон адæмы æхсæн. Æцæг-иу дыууæ туджджыны. устытæ кæрæдзимæ нæ дзырдтой, куы-иу сæмбæлдысты искуы мæрддзыгойы, уæд.Лæг чи амардта, уый-иу æрцардис æндæр хъæуы искæмæ, йæхи-иу уый уазæг бакодта. Лæгмар йæхи цы хæдзары уазæг бакодтаид, уыдон-иу æй хъахъхъæдтой. Кусынмæ цæуын æй нæ уагътой. Лæгмар искуыдæм куы цыдаид, уæд фысым цыдис йемæ æд гæрзтæ, туг райсыныл чи зилы, уый сыл искуы куы сæмбæла, уæд хъуамæ бахъахъхъæна йæ уазæджы, зæгъгæ.Бекыза Макарович Каргиев "Осетинские обряды и обычаи", Владикавказ "Рухс", 1991.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/kargiev/2689-khistytae-2.html Куадзæны хист. Алы мæрдджын дæр хист скæны Куадзæны хæдфæстæ бон къуырисæры. Сыхбæсты æмæ хъæубæсты зæронд лæгтæ æрбацæуынц Куадзæны арфæтæ кæнынмæ мæрдджынмæ æмæ сæ фæкурынц, цæмæй сæ ком суадзой. Цалынмæ сæ ком суадзынц, уалынмæ сыхы лæгтæ ницы фæисынц сæ къухмæ, нæдæр хæрд, нæдæр назт. Фæдзурынц cын афтæ: «Сымах уæ ком куынæ суадзат, уæд уый мардæн тæригъæд йеддæмæ æндæр ницы у». Ирон æгъдæуттæ 00mN1ck Sun, 22 Jun 2008 12:48:31 +0400 Куадзæны хист. Алы мæрдджын дæр хист скæны Куадзæны хæдфæстæ бон къуырисæры. Сыхбæсты æмæ хъæубæсты зæронд лæгтæ æрбацæуынц Куадзæны арфæтæ кæнынмæ мæрдджынмæ æмæ сæ фæкурынц, цæмæй сæ ком суадзой. Цалынмæ сæ ком суадзынц, уалынмæ сыхы лæгтæ ницы фæисынц сæ къухмæ, нæдæр хæрд, нæдæр назт. Фæдзурынц cын афтæ: «Сымах уæ ком куынæ суадзат, уæд уый мардæн тæригъæд йеддæмæ æндæр ницы у».Къуырисæры куы сбон вæййы, уæд мæрдджын аргæвды стур кæнæ фыс, чъиритæ скæны, нозгдæр афтæ. Баныхас кæны иннæ мæрдджынтимæ. Хист раздæр скæныны бар раттынц ног мæрдджынæн, уый фæстæ та иннæтæн. Куадзæны хист дыгай-æртыгай мæрдджынтæ иумæты дæр скæнынц. Бирæ хъæуты-иу иумæ хистытæ куы кодтой Куадзæны, уæд сын-иу иумæ дугъ дæр рауагътой фæсивæд, кæннод та мæрдджынтæ сæхуыддæг. Ранæй-рæтты ма ныр дæр кæныиц афтæ.Куадзæны хисты та устытæ дæр фæсте нæ баззайынц. Уыдон дæр сцæттæ кæнынц уæлибæхтæ, æйчытæ, кæрчытæ, хъайла æмæ æндæр алыхуызон хæринæгтæ æмæ нозт, ахæссынц сæ уæлмæрдтæм.Марды æмæ сабатизæры хъуыддаджы æнæмой (сидзæргæс) устытæ тынгдæр уынаффæгæнæг вæййынц.Зæрдæвæрæны хист. Сыфтæры мæйы фæстаг бонты ирон адæм скæнынц Зæрдæвæрæны хист. Мæрдджын бахсиды бæгæны тъæпæнбын 15 мæртæй, йе та къаддæрæй, хъæбæрхоры зады ссадæй, рауадзы арахъытæ, сцæттæ кæны мæнæуы ссад дзултæн æ. а. д.Зæрдæвæрæн бон вæййы цыппæрæмы. Фыццаг заманы-иу, мæрдджынæн йæ хъæубæсты цы фысвосдарæг хæдзæрттæ уыдис, уыдон марды тыххæй лæвæрдтой уæрыччытæ. Цы фосдарæг хæдзар нæ ралæвар кодтаид мæрдджынæн Зæрдæвæрæн бон уæрыкк, уый иннæ фосдарæг адæмы æхсæн æгадыл нымад уыдис. Æндæр хъæутæм дæр-иу Зæрдæвæрæн бон уæрыкк-лæвæрттæ кодтой. Фысфос кæмæ'нæ уыд, уыдон та æнæуи хуынтæ хастой.Зæрдæвæрæн цыппæрæмы мæрдджын сысты раджы æмæ сыхæгтæн бамбарын кæны, абон мæ мардæн йæ Зæрдæвæрæны хист кæнын æмæ мæм фæкæсут, зæгъгæ.Ахæм Зæрдæвæрæны хиетытæ-иу уыдис фыццаг заманы, æмæ дыууæ-æртæ галы æмæ иу дæс æмæ ссæдз (30) уæрыччыы æргæвст кæм æрцыд. Ахæм рæстæг дæр-иу скодта, æмæ-иу бирæ фых дзидзатæ акалдтой — нал бæззыдысты. Æргæвдинæгты куы бакой кæнынц, уæд сыхæгтæ æмæ хъæубæсты хæстæджытæй исчитæ ацæуынц марды ингæны цурмæ. Кæд зæппадзы æвæрд нæ, фæлæ зæххы ныгæд уа, уæд сæвæрынц нæу йæ ингæныл, йæ алфамбылай йын дурæй самайынц, науæд та йыл кæрон скæнынц фæхсытæй, кæнæ хъилтæй. йæ бон кæмæн вæййы, уыдон ныссадзынц дурын цырт йæ ингæны былыл, кæнæ йыл сæвæрынц æфсæйнаг кау. Ингæны уæлæ кæрдæг цъæх куы фæдары, уæд мæрдджынæй æхсызгон вæййы, фæзæгъы, мæ мард дзæнæты цъæх нæууыл цæры, зæгъгæ.Мæрдджын хъæумæ хонæг арвиты, курын уæ, мæ хъæубæстæ, æмæ абон мæ марды хатырæй уæ хæдзæртты буц куыстытæ ныууадзут æмæ мын мæ мард баныгæнут.Хъæубæстæ дæр æрцæуынц мардæн рухсаг зæгъынмæ, чысыл уæд æмæ стыр уæд. Кæд къæвда бон уа, уæд мæрдджынтæ, хъæуы цы дзувры кувæндон уа, уырдæм хъæубæсты æрæмбыр-ды размæ куывды бацæуыйц æртæ уæлибæхы, физонæг æмæ нозтимæ. Фæкувынц, фæлæгъстæ кæнынц дзуарæн æмæ боны бардуагæн, цæмæй хорз бон скæна. Кæд æмæ боны æгъдау хисты сцæттæмæ хаттæй-хатт фæхуыздæр уыдаид, уæд-иу фыццаг за-маны æцæг æнхъæл уыдысты, уыцы мард цæттæ рухсаг у, зæгъгæ, ома дзæнæты уыдзæн æмæ ис, уый уымæй бæрæг у, æмæ йæ хисты бон боныхъæд схорз и.Нæма ныффæлдисынц, афтæмæй чъиритæй, нозтæй, фых дзидзатæй, стæй ноджы хом зæрдæтæ ахæссынц, мард кæм æфснайд вæййы (ингæны кæнæ зæппадзы), уырдæм. Чъиритæ, дзидзатæ æмæ нозт ныффæлдисынц мардæн, зæрдæтæ та баныгæ-нынц ингæны, мардæн йæ сæр чердыгæй вæййы, уыцырдыгæй, арфгомау.Уый фæстæ хисты адæмы æхсæнмæ рахæссынц, цы хæрд, нозт сцæттæ кодтой, уыдон.Фæлдыст куы фæвæййынц, уæд, кæмæн æмбæлы, уыдон æрбадын кæнынц, æрæвæрынц сын фынгтæ, фæхсытæ. Кæд фынгтæ æмæ фæхсытæ нæ вæййы, уæд та сæ бæсты æрæвæрынц хъæмп кæнæ фæсал. Æрæвæрынц сын раздæр чъиритæ (уæлибæхгæндтæ), уый фæстæ дзидза æнæхъæн уæнггай.Мæрдджын, йæ хисты хъуыддатмæ йын чи фæкæсы, уыдонæн бамбарын кæны, цæмæй адæмы æхсæн раарфæ кæной, æргæвдинаг-лæвæрттæ чи ракодта, уыдонæн. Гъемæ, ахæм лæвар чи ракодта, уыдонæц алкæмæ дæр бахæссынц сгуы æмæ нуазæн æмæ йын раарфæ кæнынц мæрдджыны номæй, хисты адæм æй иууылдæр куыд хъусой, афтæ. Хисты адæм дæр сын раарфæ кæнынц, уæ фос уын фосы Фæлвæра сæ хъуыны бæрц бабирæ кæнæд, зæгъгæ.Уый фæстæ та æрбадынц, лæугæ чи кодта, уыдон. Æртыккаг бадт æркæнынц фæстаг уырдыглæуджытæ.Устытæн дæр хистæй хай бакæнынц, дзидзатæй дæр æмæ нозтæй дæр. Сабатмзæры цыд дæр акæнынц.Майрæмыкуадзæны хист. Майрæмыкуадзæны хист вæййы августы 28-æм бон. Уыцы хисты тыххæй мæрдджын бахсиды бæгæны, арахъ рауадзы. Сцæттæ кæны æргæвдинаг, æрæмбырд кæны алы халсар æмæ дыргътæ. Арвиты хъæубæстæм хонæг, цæмæй æрцæуой æмæ йын йæ мардæн рухсаг зæгъой. Хонæг кæмæ нæ бадзура, уый хистмæ æрцæуын йæ сæрмæ нæ фæхæссы.Адæм куы æрæмбырд вæййынц, уæд хистæртæ бацæуынц, хæрд, нозт кæм æвæрд вæййынц, уырдæм, æмæ сæ ныффæлдисынц, стæй кæмæн фембæлы, уыдон æрбадынц. Æрæвæрынц сын фынгтыл дзултæ, дзидза, цæхх. Æрлæууын кæнынц уырдыглæуджытæ. Æппæты разæй авæрынц хистæрмæ, Уый куы фæсиды рухсаджы тыххæй, уæд алы уырдыглæууæг дæр, кæй уæлхъус лæууы, уыдоны хистæрмæ авæры. Уый дæр уыцы сидты тыххæй фæдзуры, йæ дæлейы чи фæбады, уыдонмæ.Сывæллæтты акæнынц иуварс æмæ сьщ байуарынц хæйттæ, дыргътæ æмæ адджинæгтæй дзы цы вæййы, уыдонæй дæр.Мæрдджын æмæ мæрдджьщы хæстæджытæ та, хистмæ цы адæм æрцыдис, уыдонæн уырдыг фæлæууьщц.Майрæмыкуадзæны хистытæ фылдæр фæкæнынц иумæты, уы-мæн æмæ стыр хистытæ нæ вæййынц.Майрæмыкуадзæнмæ ма дыууæ къуырийы куы вæййы, уæд бйрæтæ марды тыххæй ком дарын райдайынц. Марды тыххæй ком чи дары, уый фæзоцынц йе 'мгар лæгтæ æмæ устытæ æмæ йæм æрбацæуынц Майрæмыкуадзæны бон райсомæй, цалынмæ хист нæма сцæттæ вæййы, уалынмæ æмæ йын йæ ком суадзын кæнынц.Устытæ, уыцы бон куы нæ уа, уæддæр дыккаг бонмæ скæнынц алыхуызон хæринæгтæ, лæгты хистæн цы сцæттæ кæнынц, уымæй уæлдай ма дзыккатæ, кастæ æмæ æндæр хæринæгтæ. Æрхоньшц хъæубæеты устытæ æмæ сæ хорз фенынц марды рухсаджы тыххæй.Майрæмыкуадзæны хистытæ вæййынц тæккæ куысты рæстæджы, мæнæугæрдæнты æмæ хосгæрдæнты, æмæ бирæтæ фегуыст вæййынц.Фæззæджы хист. Фыццаг рæстæджы мæрдджынтæ марды тыххæй арæзтой фæззæджы хнст. Хъæздыгдæр хæдзар чи уыдаид, уыдон-иу бахсыстой иу-æртыгай-цыппæргай цæджджинæгтæ бæгæны. Алы цæджджинаджы дæр-иу бастыдтой цыппæрдæс меркъайы бæрц хъæбæрхоры зады ссадæй. Арахътæ кодтой дыууиссæдзгай агуайæнтæ, аргæвстой-иу дыгай-æртыгай галтæ, стæй цалдæргай фыстæ.Чи амæлы, уымæн кæд исты дзауматæ баззайы, уæд бауынаффæ кæнынц, цæмæй йын рауадзой хъузы дугъ. Хист скæнынмæ ма мæй æмæ дыууæ къуырийы куы вæййы, уæд мæрдджынтæ сæ æрвадæлтæм æрбадзурынц æмæ бауынаффæ кæнынц æмхуызонæй, дугъон бæхтæ кæмæ радтой, уый тыххæй. Дугъон бæхтæ лæвæрд цæуынц ахæм æгъдаумæ гæсгæ: марды каистæм иу бæх, иннæ бæх æрвадæлтæй искæмæ, аннæ бæх та æндæр хæстæджытæй искæмæ. Æрвадæлтæм цы бæх æмбæлы, уый дæр фылдæр хатт раттынц æндæр хæстæджытæм.Дугъон бæхтæ лæвæрд кæмæ вæййынц, уыдонæн кæд сæхимæ нæ уа, уæд бацагурынц æвзаргæ бæхтæ. Бæхты тыххæй алчи дæр сæрмагонд лæг равзары, цæмæй бæхмæ хорз базилой, уый тыххæй. Бæхтæм хорз фæзилынц (æууæрдынц сæ) хъæбæрхорæй. Бæхы хицæн агъуысты бакæнынц æмæ йæм бакæсын дæр никæй фæуадзынц, æрмæстдæр æм чи фæзилы, уый йеддæмæ, ома исчи йын, мыййаг, кæлæн куы скæна, куы йæ фæцæсты кæна, æмæ бæх куы фæрынчын уа, зæгъгæ. Уый тыххæй-иу ыл бакодтой арсы дзæмбы, кæннод та дæсныйы конд чиныг. Дугъон бæхтæ лæвæрд кæмæ вæййы, уыдон сæ бæхтæ февзарынц, алчидæр аивæй, цæмæй йæ бæх йæхи иваза æмæ уайын ахуыр кæна.Дугъ цы бон уыдзæн, уымæ ма иу дæс боны куы вæййы, уæд бæхтæ лæвæрд кæмæ вæййынц, уыдонмæ мæрдджын арвиты, æрцæут æмæ, дугъы цы дзауматæ æвæрд ис, уыдон байуарут, кæмæн куыд æмбæлы, афтæ, ома схæйттæ сæ кæнут, цас уыдзæн раззагæн, астæуккагæн æмæ фæстагæн. Бæхтæ лæвæрд кæмæ вæййынц, уыдон ма семæ æркæнынц фæйнæ æвдисæн лæджы. Æрæмбырд вæййынц мæрдджыны хæдзармæ. Мæрдджын рахæссы, цы дзауматæ саккаг кодта дугъы тыххæй, уыдон се 'хсæнмæ æмæ фæзæгъы, мæнæ ацы дзауматæ сцæттæ кодтам дугъы тыххæй, æркæсут сæм æмæ зæгъут, кæцæй аккаг у дугъ рауадзын, уый.Цы лæгтæ æрæмбырд вæййы, уыдон æркæсынц æмæ сæм, кæд дзауматæ бирæ фæкæсынц, уæд дугъ саразынц дарддæрæй. Кæд æмæ сæм цъус фæкæсынц, уæд та йæ саразынц хæстæгдæрæй.Уый фæстæ райдайынц бæрæг кæнын, кæмæн цас саккаг кæной дзауматæй — раззагæн, астæуккагæн, фæстагæн. Хæйттæ куы сбæлвырд кæнынц, уæд сæ ныффыссынц номхыгъдæй гæххæтты æмæ сæ хибæрттæ бастæй иу ран цæвæрынц дугъы бонмæ. Мæрдджынимæ бауынаффæ кæнынц, хист æмæ дугъ цы бон уыдзысты, уый тыххæй.Дугъ æмæ хисты бонмæ йæхи зæрдиагæй фæцæттæ кæны мæрдджын, фæлæ, дугъон бæхтæ лæвæрд кæмæ вæййынц, уыдон дæр фыдæбон æмæ фæлхасæй сæхи цух нæ ныууадзынц.Дугъон бæх лæвæрд кæмæ вæййы, уый, дугъ цы бон уыдзæнис, уый размæ æхсæвмæ рагацау йæхи сцæттæ кæны афтæ: раздæр æрзилы хъæутыл æмæ, хорз саргъы бæхтæ кæмæ вæййы, уыдонæн фæлæгъстæ кæны, цæмæй йын дугъы бонмæ йæ бæхæн хъузон рацæуой, уый тыххæй. Лæгъстæ кæнын-иу æй бирæ бахъуыд, уымæн æмæ хъузон цæуын зын уыдис, амæлынæй фæллойаг уыди лæгæн дæр æмæ бæхæн дæр. Чи-иу сразы ис, уымæн-иу мæрдджын арфæтæ фæкодта. Куы-иу ссардта фаг йæ бæхæн хъузæттæ, хорз бæхтæ æмæ барджытæй, уæд-иу æнхъæл уыдис, мæ бæх фæразæй уыдзæн, зæгъгæ. Хъузæттæ-иу алчи дæр йæ бæхмæ гæсгæ æмбырд кодта. Йæ бæхыл йæ зæрдæ чи дардта, уый-иу хъузон бирæ нæ хъуыдис. Цауддæр бæхæи та фылдæр æмæ хуыздæр хъузæттæ хъуыдис. Ахæм бæхæй-иу æрæмбырд кодтой 30—50 барæджы онг.Дугъы бæх кæмæ лæвæрд æрцыд, уый-йу æрзылдис хъæутыл кæрчытæагур æмæ-иу самал кодта, алы хъузонæн дæр æнæхъæн карк куыд уыдайд, афтæ. Кæмæ-иу бадзырдта, карйгур дæн, ахæм æхсæв мæм уыдзæн хъузæттæ æмæ уый тыххæй Курын, зæгъгæ, уыдойæй йын-иу «нæ» зæгъый ничи фæрæзта. Цы кæрчитæ æрæмбырд кæны, уыдонимæ ма фыс кæнæ стур аргæвды, бахсйды бæгæны æмæ арахъ, сцæттæ кæны, цы йæ бон вæййы, уйдон иууылдæр. Мæрдджынтæ цы бæгæны бахсидынц, уымæй уыдон дæр ну къуыстилы дзаг барвитынц хъузæттæн.Дугъы бæх лæвæрд кæмæ вæййы, уый æрзилы, хъузон ын чи цæуинаг у, уыдоныл, æрæмбырд сæ кæны æд бæхтæ йæ хæдзармæ æхсæвы. Ноджы æрбакæны мæрдджынтæй дæр дыууæ лæджы, цæмæй, уыцы марды тыххæй цы хардз кæны, уый феной сæхи цæстытæй.Куы æрæмбырд вæййынц иууылдæр, уæд сыхæгты хистæр, йæхи хæдзары куы-уа хистæр, уæд та хуыздæр, ныффæлдисы, марды тыххæй цы сцæттæ кодтой хæрдæй, нозтæй, уыдонæй. Фæкувы дауæрттæм дæр æмæ хуыцаумæ дæр, цæмæй райсом дугъы бон иууылдæр — адæмæй, бæхæй æнæ фыдбылызæй æруайой, уый тыххæй.Хистæр кувын куы райдайы, уæд дугъон бæхы бакæнынц, кæм фæбадынц, уырдæм æмæ йæ кувæгмæ хæстæг æрлæууын кæнынц. Куывд куы фæвæййы, уæд ын ацаходын кæнынц кувæггагæй æмæ йын адарынц нозтæй дæр. Кæд кувыны рæстæджы бæх йæ рахиз раззаг къах раздæр æрæвæра, уæд фæзæгъынц, нæ дугъон кæй фæразæй уыдзæн, уый бæрæг у. Фæкæсыиц кусарты уæны дæр, сæ бæх фæразæй уыдзæн æви нæ, уый базоныны тыххæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы хъуыдытæ æмæ ныхæстæ фылдæр хæттыты сайд рауайынц. Æмбисхæрд куы вæййынц, уæд сын ног æрæвæрынц алы хъузонæн дæр æнæхъæн карк фыхæй йæ разы. Райдайынц уæд уынаффæ кæнын, хъузæттæ цал раны æмæ цалгæйттæ æрлæууой, уый тыххæй. Алы æвæрды дæр саккаг кæнынц дыууæ барæджы. Иу, дугъоны чи райсдзæнис, уый, иннæ та йын хъуамæ «гъæй» кæна. Хъузæттæ бирæ куы вæййынц, уæд кæрæдзимæ хæстæг æвæрд æрцæуынц, къаддæр куы уой, уæд та — дарддæр. Алы хъузонæн дæр базонын кæнынц йæ быууат. Æцæг, барджытæ æмæ бæхтæй чи куыд хуыздæр вæййы, афтæ æвæрд æрцæуынц зындæр рæтты.Мæрдджын барæг сбадын кæны æмæ йæ арвиты, дугъон бæхтæ лæвæрд кæмæ сты, уыдонмæ, цæмæй æрбакæной сæ дугъонты. Ноджыдæр барджытæ арвиты æндæр хъæутæм, цæмæй адæм æрцæуой хистмæ.Хист кæм вæййы, уырдæм æрæмбырд вæййынц, цы адæммæ арвитынц хонæг, уыдон дæр æмæ дугъæттæ дæр. Хъузæттæй алчи дæр, йе 'вæрд кæм вæййы, уырдæм ацæуы æмæ уым фæлæууы, цалынмæ, хъузон кæмæн лæууы, уый бæх уырдæм агайгæйæ æрбахæццæ уа, уалынмæ.Иууылдæр куы æрæмбырд вæййынц, уæд дзагты цурмæ бакæнынц дугъон бæхты, сæ хъуыртыл сын бакæнынц цæвдар (цикъæ) хъуымацæй фæйнæ адылийы бæрц, се 'мгæрæтты сын ауайæг нæ фæуадзынц кæлæнæй тæрсгæйæ, ома дугъонæн исчи кæлæн куы скæна, уæд фæсте баззайдзæн, зæгъгæ.Дугъæтты алчи дæр, йæ хъæуы цы дзуар вæййы, уырдæм куывды бакæны чъиритæ æмæ нозтимæ, цæмæй æнæ фыдбылызæй æруайа æмæ фæразæй уа, уый тыххæй.Дзагтæ (бæгæныйы гарзтæ æмæ дзидзатæ) кæм вæййынц, уырдæм куы бацæуынц дугъæттæ, уæд хистæртæ сæ цурмæ бацæуынц. Скувыны тыххæй сæм раттынц дынджыр бæгæныйы куыситæ. Хистæртæ скувынц, цæмæй дугъæттæ дæр æмæ хъузæттæ дæр дзæбæх, æнæ фыдбылызæй æруайой. Дугъæттæн ацахог дын кæнынц, æмæ уый фæстæ уыдон араст вæййьшц, кæцæй сæ саккаг кодтой, уырдæм. Семæ сын арвитынц рæстгæнæг барджытæ мæрдджынты хæстæджытæй, æнæхæрам уад куыд ракæной, уый тыххæй. Хъуамæ сæ искæцы хъæуы иу хæстæгмæ саразой, цæмæй уым иучысыл афæстиат уой. Уыцы хæстæг дæр, йæ бон цы вæййы, уый сцæттæ кæны æмæ сын скувы, цæмæй дзæбæх æнæмастæй æруайой. Уый фæстæ ацæуынц се 'вæрдмæ. Кæд æвзæр бон уа, уæд хисты адæмæй исчитæ дзуармæ куывды бацæуынц, цæмæй хорз бон скæна æмæ дугъон бæхтæн мацы уа уайгæ-уайын.Дугъмæ адæм фæкæсынц иууылдæр. Бæстыхайæ æддæмæ рацæуынæн чи уа, уыдонæй сæм æнæракæсгæ ничи фæвæййы.Хъузæттæй дæр алчи йæ бæх февзары, дугъон мæм куы æрбахæццæ уа, уæд æй куыд райсдзынæн, æмæ йæ куыд ахæсдзынæн рæвдз, зæгъгæ, цæмæй разæй фæуа, уый тыххæй.Хъузы дугъы тыххæй къаддæр-уæддæр æрæмбырд вæййы 200—300 барæджы æмæ фæлæууынц, дугъæттæ цы фæндæгтыл уайдзысты, уыцы фæндæгтыл.Уæлдæр ма йæ загътон: дзауматæ цас фылдæр вæййынц, уыйбæрц дугъ дарддæрæй вæййы. Уымæ гæсгæ-иу хохы кæмтты хъузы дугъ бирæ хæттыты уыдис дыууæ зылды, æмæ-иу хъузæттæ дæр дыккаг хæттыты æрлæууыдысты сæ фыццаг лæууæнты. Науæд та-иу уыдис хъузы дугъ хæрдмæ, уымæн æмæ, уæлæуæз чи цардис, уымæн æнæ афтæ хос нæ уыд.Дугъæттæ æмхуызон куы æрлæууынц æмæ сын рæетгæнæг дзырд куы ратты уайынæн, уæд сæ бæхтæ фезмæлын кæнынц æмхуызонæй дæр æмæ ауайынц. Кæд дзы исчи фæкъуылымпы уа, уæд иннæтæ дæр бауромынц æмæ ног æрлæууынц, иумæ куыд ауайой, афтæ. Хъузон йæ дугъоны куыддæриддæр йе 'мбал хъузонмæ бахæццæ кæны, афтæ йæ уымæ авæры, æмæ та йæ уый дæр бахæццæ кæны иннæ æвæрдмæ. Дыккаг барæг та дугъоныл фæсте хъæр фæкæны, тагъддæр цæмæй уайа, уый тыххæй. Кæд хъузон дæр æмæ дугъон дæр рæвдз нæ уайой, уæд сæ фæсте хъæримæ цæвгæ дæр фæкæны ехсæй. Дугъоны чи фæхæссы, уый хаттæй-хатт ахæм хорз бæх вæййы æмæ хохы уыцы уырдгуыты, хæрдты æмæ тæссæртты дæр йæ уадыл цæст нæ фæхæцы.Дугъон фæсте цы хъузоны тыххæй баззайа, ууыл, стæй, кæй къухæй феуæгъд уа, ууыл адæм тынг фæхудынц. Уымæ гæсгæ алы хъузон дæр йæхи фæхъары, цæмæй йæ дугъоны фæсте ма ныууадза æмæ йын ма аирвæза йæ къухæй. Куы йæ фæразæй кæна йе 'вæрды мидæг, уæд та йын кад у.Хæхбæсты фæндæгтæ нарæг сты, æмæ хъузæттæ кæм ихыл, кæм салд зæххыл алы хатт æнæ.фæкæлгæйæ, æнæ ахаугæйæ нæ аирвæзынц. Хъузæттæй йæ бæх дзыхъмард кæмæн фæцис, ахæмтæ дæр уыди. Бирæ хæттыты хъузонæн йæ цонг асæтты, бæх фæкæлгæйæ куы ахауы, уæд. Æвзæр бон куы уа, уæд дугъæттæй исчи мард дæр фæвæййы, ахæм хъуыддæгтæ æрцыдтытæ кодта. Уæд, дугъон бæх цы хъузоны къухы фæмард уа, уый йын хъуамæ рафтауа йæ идон æмæ йæ бахæсса хисты дзаджы уæлхъусмæ. Æцæг ын æндæр хъузонмæ раттæн нæй.Мард цы дугъон фæцис, уый идон кæд разæй бахæсса, уæд ын бакæнынц раззаджы хай. Кæд астæуæй, уæд та астæуккаджы хай. Уый уый тыххæй æмæ, дам, дугъон куынæ фæмард уыдаид, уæддæр афтæ æрбацыдаид, идон хæссæджы æмуад кодтаад, кæд æмæ дугъон айрвæзтаид иннæ дугъоцы хъузæттæй искæй аххосæй æмæ баззадаид фæсте, уæд-иу схъаугъа кодтой, кæй аххосæй аирвæзт дугъон, уыимæ-иу тынг фæхылтæ сты. Науæд та-иу дыууæ дугъоны ног рауагътой, æмхуызон лæппутæ сыл-иу сæвæрдтой, афтæмæй. Æмæ-иу уæд, цы хайыл быцæу кодтой, уый лæвæрд æрцыд, разæй чи фæцадаид, уымæн.Кæд каисты бæх фæразæй уыдаид, уæд-иу адæм загътой, мард йæ каисты фылдæр уарзта æмæ сын сæ бæх фæразæй кодта. Кæд иннæ хæстæджытæй искæй бæх уыдаид, уæд-иу уыцы хæстæг йæхицæй ныббуц ис, ома, уæлæуыл дæр мах иннæ хæс-тæджытæй фылдæр уарзта æмæ та нын мæрдтырдыгæй дæр баххуыс кодта.Бæхы хицаумæ алчи дæр фæцæуы, æмæ йын фæарфæтæ кæны, кæддæриддæр дæ бæх афтæ фыццаг кæнæд, зæгъгæ. Фæсте кæмæн баззайынц, уыдонæн та фæарфæ кæнынц, ацы хатт дæ бæх фæфыццаг уæд, зæгъгæ.Хистмæ æрæмбырд вæййынц хъæубæсты адæм иууылдæр. Стæй, хъузон чи уыдис, уыдон дæр. Хъæубæстæ кæстæриуæг фæкæнынц, сбадын кæнынц, æндæр хъæутæй чи æрцыдис, уыдоны се 'ппæты дæр.Хъузон чи уыдис барджытæй, уыдон сбадынц хибарæй, алы бæхы хъузæттæ дæр хицæн къордæй. Куы сæ æрбадын кæнынц, уæд сын æрæвæрынц дзултæ, дзидза, стæй нозт.Хистæртæ æрбасидынц æмæ раарфæ кæнынц мæрдджынæн æмæ хъæубæстæн. Хъæубæстæй бар лæвæрд кæмæ вæййы хисты хъуыддагмæ кæсыны тыххæй, уыдон дæр галы сгуытимæ бацæуынц æмæ раарфæ кæнынц æндæр хъæубæсты адæмæн. Бахæссынц арфæйы сгуытæ æмæ нуазæнтæ алы хицæн бадтгæнджытæн дæр хъузæттæй. Уæлдай арфæтæ фæкæнынц, кæй бæх фæразæй вæййы, уымæн.Кæй бæх фæразæй вæййы, уый йæ хъузæтты йемæ акæны уыцы æмбырдæй æмæ та сæ дзыхъынног хорз фены.Уый фæстæ ма кæд бон вæййы уæд хорз, кæннод дæр райсомæй байуарынц, хъæубæстæй кæмæй цы дзауматæ æрхæссынц, уыдон, куыд ницы дзыфесæфа, афтæ. Фæлæ дзы æнæ фесæфгæ дæр цы хос вæййы, æмæ сæ уæд хаттæй-хатт мæрдджын бафиды.Дыккаг, кæнæ æртыккаг бон æрцæуынц дугъон бæхты хицæуттæ, æмæ сæ алчи дæр йæ хæйттæ ахæссы.Ирон адæммæ уыцы хорздзинад ис, æмæ дугъы бон хъузон чи уа, уьмæн йæ бæх куы амæла, уæд ын хисты мидæг æрæмбырд кæнынц йæ бæхы аргъ æхца, нæ йæ ауадзынц тынг æнкъардæй йæ хæдзармæ. Марды хатырæй чи фæдæтты 3 сомы, чи 2 сомы, чи 1 сом кæнæ 50 капеччы.Афæдзыхист. Саударæг усы хист. Фæззæджы стыр хист чи не скæны, уыдон та скæнынц афæдзы хистытæ. Æцæг афæдзы хисты хæрдзтæ бирæ къаддæр вæййынц.Сау цы ус æмæ хотæ фæдарынц, уыдон дæр афæдзы бон цæвæрынц се 'лхынцъытæ, раласынц сæ саутæ. Уыцы æлхынцъытæ æвæрæггаг æмæ саутæ ласæггаг сæ бон цæйбæрц вæййы, уыйбæрц хист скæнынц.Фæлæ бирæ саударæг ус йæхи уды амалæй, бинонты ницæмæй батыхсын кæнгæйæ, йæ саутæ ласыны бон скæны стыр хист.Уый тыххæй фæкæны тынтæ, нымæттæ æмæ сæ фæуæй кæны. Уыцы æхца йын фылдæр цæмæй бауой, ууыл йæхи фæхъары æмæ курæг дæр ацæуы. Саударæг ус бацæттæ кæны, цы йæ бон вæййы, уый æмæ бауынаффæ кæны, кæцы хъæумæ фæцæуа курæг. Хуыздæр ын кæм ралæвар кæндзысты марды хатырæй истытæ, уый куы сбæлвырд кæны, уæд, цы сцæттæ кодта, уыдон фæхæссы уыцы хъæумæ. Уым, йæ зæрдæ хуыздæр цы хæстæгыл фæдары, ахæмæн бамбарын кæны, курæг æрцыдтæн ацы хъæумæ мæ марды тыххæй, мæ фысым та ды дæ, зæгъгæ.Саударæг ус фысыммæ кæмæ бацæуы, уый ахъуыды кæны æмæ, адæм кæцы бон æмæ сахатыл хуыздæр æрæмбырд уыдзысты, уæдмæ æрцæттæ кæнынц, саударæг цы нозт, цы хæрдимæ æрбацыд, уыдон. Кæд æмæ хорз фысым фæуа, уæд ма йæхяцæй дæр истытæ бахардз кæны, цæмæй фылдæр адæм æрæмбырд уа æмæ фылдæр ралæвар кæной, уый тыххæй. Хаттæй-хатт йæхæдæг дæр исты аргæвды, сидзæргæс саударæг ус мæм кæм æрфысым кодта йæ марды тыххæй, уым æй хъуамæ рæвдыдæй арвитон æмæ йын хъæубæстæ исты лæвар ракæной, зæгъгæ. Фысым ацæуы хонæг, хъæубæстæй йæ зæрдæ кæуыл фæдары уыцы хæдз&#23