http://iratta.com/ ru iratta.com : Осетия - Алания и Осетины - Аланы http://iratta.com/yandexlogo.gif http://iratta.com/ DataLife Engine http://iratta.com/zardzhita/2412-38-khaemicati-caerajji-zar.html Цæрай нигъгъæртæ ласуй, — Уæй,хæрессаг гал ба Арси каст кæнуй, Мæ сау фæтæн хъæма ба Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Mon, 18 Feb 2008 16:25:22 +0300 (вариант)Цæрай нигъгъæртæ ласуй,— Уæй,хæрессаг гал ба Арси каст кæнуй,Мæ сау фæтæн хъæма ба Баделати Хадзимусси сау уæцъæф Наси карст кæнуй. Хæрессаг ласæг уæрдæхти буни, Æз никкодтон и гиаур Хадзимусси Аци бони мæ къæхти буни. Уартæ и Уорсдони зурæбæл И берæгътæ ниннеунцæ, Цæрай радзоруй:— Дæлæ Баделати куйтæСæ саги марди хæтдзæ фæлледзунцæ. Цæрай нигъгъæртæ кодта:— Махчески фабрики хецау садойнаг æй Уæй, Баделати æфсинттæ,Тæрсгæ ма кæнетæ,Уæ цæнхи куст уинНæ фæдздзæгъæл кодтон;Æз уин рарвистонХадзимусси бор фиутæ сапойнагæн.Суд Цæрайи бафæрсуй:— Цæмæн рамардтай Хадзимусси? Уæд ин йе дзуаип ку радгуй:— Фиййауи къоппа тæгæр къоппа, Хадзимуссæ дæр æгæр кодта.Фыст æрцыд 1938 азы.ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 106, папкæ 13, ф. 46.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2396-37-daebaelati-caerajji-zar.html Рагæй æносмæ Хъубадтæ ку дзорунцæ Хæресбæл, Сæ тох уонæн ку адтæй Дæбæлати хæццæ. Рагæйдæр ку цудæнцæ сæ хъалон есунмæ Хæресмæ, Ку бабæй æрбацудæнцæ хъалон есунмæ, Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Sat, 09 Feb 2008 14:35:12 +0300 Рагæй æносмæ Хъубадтæ ку дзорунцæ Хæресбæл, Сæ тох уонæн ку адтæй Дæбæлати хæццæ. Рагæйдæр ку цудæнцæ сæ хъалон есунмæ Хæресмæ, Ку бабæй æрбацудæнцæ хъалон есунмæ, Ку рартастонцæ хебарвæндонæйХæреси бæрзонди Дæбæлати фонсæй фус хуæэдæртæ, Сæгъæй сæгъæ хуæздæртæ, галæй гал хуæз-дæртæ, Гъогæй гъог хуæздæртæ сæ зæрди фазндон. Мæгур лæг Цæрай, фæззигон хуасдзау Тæгæри гæмæхтæмæ уой ку райгъуста. Бæгъатæр Цæрай тæгæйраг сау дорбæл Е 'ндон сау хъаэма фæрсинсад ку скодта. Гъей, Дæбæлати Цæрай, рохсаг æрбауай! Хъубадти рæхсæнхуар карз Хаджи-Муссæ Дигоргоми фонси дзæбæхти Рагъæвзарæ ку фæккодта.«Дигоргоми фæсевæд, æзмæлæг уи мабал байзайа!» — Цæрай ку схъæртуй сау хъæма'й хæццæ. Хæреси гал, дан, арси каст никкодта, Дæбæлати Цæрай, рохсаг уннаггаг, Хъубадти Хаджи-Мусси наси карст никкодта. Уомæн ку дзорунцæ Дигори зæрæндтæ: Баделатæ, дан, фæдагор æнцæ. Æма, дæ, Цæрай, нæбал Н'иууадздзæнæнцæ. Бавдæлæ, æма ести æрдæмæ Фæлледзæ, мæ хор, бафснайæ дæхе. Хъубадтæ Хæресæй ку рахастонцæ Са царди кади Хаджи-Мусси, Ку рацудæнцæ Дигори комбæл,Уæд сæмæ Дæбæлати хуарз Цæрай ку нигъгъæр кæнуй: «Уæ, Баделати хуарз цауæйнонтæ! Берæ уин радта хуцау, уæхæн сирди. мард кæмæ ес! Нард уæцъæф уин æй æви мæллæг æй?» Никки бабæй сæмæ ку багъæр кæнуй:«Иннæ хатт ба уин дууæ сирди марди,Æнæнгъæлтæбæл дууæ цæхгуйнаги».Етæ дæр имæ ку радзорунцæ:«Ниууадзæ, Цæрай, сау халон уæрццæ некæд ахгессуй,Фал аци хатт ба ку нийахæста!»Уæдæй фæстæмæ Хъубадти уæздæнттæКу ниууагътонцæ Хæреси зæнхи,Уæдæй фæстæмæ Дигори зæрæндтæКу райдæдтонцæ Цæрайи цæрæнбон ниуазун.Гъей, Дæбæлати хуарз Цæрай,Берæ фæццæрай!Радзырдта йæ Цъæрикъаты Хъæрæсе, 10 апрель, 1928 аз, Цыкола. ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 111, папкæ 89, ф. 21—22.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2373-36-binijj-zar.html Æзнаги дзаман адтæй, æзнаги дзаман. Æзнæгтæ ба ка адтæнцæ? — Баделатæ. Уонæн сæ нихмæ лæууæг ба ка адтæй? — Хъазибегти Бини адтæй. Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Wed, 06 Feb 2008 00:36:36 +0300 Æзнаги дзаман адтæй, æзнаги дзаман. Æзнæгтæ ба ка адтæнцæ? — Баделатæ. Уонæн сæ нихмæ лæууæг ба ка адтæй? — Хъазибегти Бини адтæй. Авд анзей хъалон ку агурдтонцæ БаделатæХъазибегти Бини уой'æ сæрмæ ку не 'рхаста.Сæ нихмæ тохунтæ ку самадта.Баделатæ сæ бæхтæ ку ниууагътонцæ,Æнæ бæхтæй ку фæлледзæги 'нцæ.Бини сæ ку æхста хонхи сæрæй.И фæстутъд Хъазибегти БиниКу схистæй Хъæреуи хонхмæУордæгæй ку нигъгъæр кодта йе 'нсувæртæмæ— Гъейт, ме 'нсувæртæ, ци фæццайтæ! Фæззинетæ, ку бæллун уин уæ уиндæмæ! Хъæреуи хонхæй æ мади 'рвадтæлтæмæ Ку 'рцудæй æма ку загъта:— Гъе-мардзæ, æдта, куд неке зиннуй, Арæби æдта ци бакиндæуа?Цæмæннæ мин зæгъетæ ме 'нсувæрти бæрæг.— Кæд дæмæ уодзæнæй уой бæрцæ хъаурæ, Уæд дæ йеу æнсувæр Мæхæмæт Ассийæй Абайтæй Хъургъохъмæ, мæ хор. Авд анзей хуаллаг ку банбурд кæнуй, Уотемæй Ассимæ ку рарает кæнуй.Ассий ку ссеруй Абайти Хъургъохъи, Ку ссеруй уæтæрти йе 'исувæри дæр Донхæссæг æма ку.йтæн цæлгæнæгæй, Фур цийнæй и'нсувæртæ ку никкæунцæ. Абайти Хъургъохъ син ку 'ртæрегъæд кодта Æма сæ дууей дæр ку бафарста. Æ фарстæн ин Бини ку разагъта:— Æз ме'нсувæри йервæзун ку кæндзæнæн! Уæд Хъургъохъ ку разагъта:— Махæн Бини тохун нæ бон нæй. Мах дин де 'нсувæри кади хæтдзæ Ку рарветдзинан раст дæ хæтдзæ. Бæх ин ку равардтонцæ, Уотемæй сæ ку рарвистонцæ. Донифарси КоббегкатæбæлКу 'рбацудæнцæ.Сæ фусун уоми ку æркодтопцæ— Уо, иуазгутæ, хуцауи иуазгутæ,Ци 'рдигæй фазццайтæ, ци хабæрттæ йес.— И хуæнхти зелæн, — исдзуапп кодтонцæ, — Фалæ нин Устур Дигори устур фæзм размæ Над ка бамондзæнæй Таймасти Мæрзахъулмæ. Æ мади æнсувæри хæтдзæХъалнæхътæмæ ку ниффардæг унцæ, Уоми ку 'рæнцайунцæ.Радзырдта йæ Хъазыбегты Биссал, 1931 аз, Чырыстонхъæу. ЦИНИИ-йы архнв, фольклор № 111, папкæ 89, ф. 43—44.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2367-35-baetaejjy-fyrtty-zaraeg.html (вариант) Гъей, гъей, гъей, цæрьш нæ куынæуал уадзынц Ацы уæздæттæ, гъей. Ой æмæ, ой, цы кæнæм! Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Wed, 30 Jan 2008 17:40:57 +0300 (вариант)Гъей, гъей, гъей, цæрьш нæ куынæуал уадзынц Ацы уæздæттæ, гъей. Ой æмæ, ой, цы кæнæм! Гъей, гъей, кæвдæоарды цардæн Куьшæуал фæразæм, гъей. Ой, уæдæ, дарддæр та куыд цæрæм, Ойти æмæ уæрæйдæ, Ой, ам нын цæрæн бæстæ Куынæуал у, загътой, гъей.Цæй-ма, цæй, ацæуæм, уæдæ, Будзи,Ацæуæм Уæлладжыры коммæ, гъей!Ойтæ 'мæ, ой, фæцæуæм,Ой, нæ мадырвадæлтæм,Цæлойтæм, уæдæ, гъей!Ойтæ, уæрæйдæ, ох-мардзæ,Цæй, уæдæ, фæцæуæм...Ой, Будзи бадзуры Аслæмбегмæ, гъей,Ой, тæрсын, Цæлойтæ нæЦыма нæ бахъахъæндзысты, гъей! —Ой æмæ, ой, цæй тыххæй?— Ой, æнæсæрæн авд æфсымæрæйАдæджы бын куы фесты, гъей!Афтæ, мæ хур, афтæ, Будзи,Адæджы бын фесты;Гъей, нæхи бакæнæмСтыр мыггаг Зæнджиаты уазæг.«Зарджыты чиныг», Орджоникидзе, 1942, ф. 97—98.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2355-34-aslaenbedzhy-zaraeg.html Ой, Хъобаны уæздæтты тыхмитæй Бæтæйы фырттæ нал фæрæзтой. Уæд иу бон куы бафæнд кæнынц: «Тар хъæдмæ фæлидзын хъæуы, — Тар хъæды абырæгæй хæтæм, гъей». Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Mon, 21 Jan 2008 13:22:26 +0300 Ой, Хъобаны уæздæтты тыхмитæй Бæтæйы фырттæ нал фæрæзтой. Уæд иу бон куы бафæнд кæнынц: «Тар хъæдмæ фæлидзын хъæуы, — Тар хъæды абырæгæй хæтæм, гъей». Будзи дын Аслæнбегмæ бадзуры:— Ам ньш фæцæрæн куынæуал ис,Æмæ фæлидзæм, Аслæнбег, Куырттаты коммæ. Æфхæрдæй цæрын нæ бон нал у, — Ой, аппарæм нæ уæздæтты 'фсондз!— Ой, ме 'фсымæр, мæ уарзон Будзи,Куырттатæ ыыл сайдæй рацæудзысты,Фæлæ уæртæ Уæлладжыргоммæ,Цæй, æмæ фæцæуæм, ой,Нæ мадырвадæлтæм-Цæлойтæм.Науæд та уæртæ Мызурмæ фæцæуæм —-Не 'стыр мадьгрвадæлтæм-Зæнджиатæм.Уыдон нæ хорз бавæрдзысты!Æмæ фæфардæг сты Мызурмæ —Сæ хорз мады'рвадæлтæм-Зæнажиатæм,Æмæ Мызурæй Хъобаны уæздæттæмÆрдхъирæнтæ кæнын куы байдыдтой:«Мах уын ныр нал ныббардзыстæм,Не 'фхæрдтытæ, æлдæрттæ!»Мызурæй-иу тыхгæнæг рацæуынцХъобан æмæ Кæсæджы уæздæттæм.Уыдонæн-иу сæ фосы рæгъæуттæ,Ой, куы ратæрынц, уæдæ,Æмæ сæ Мызуры мæгуыр адæмæнУой, æмæ куы байуарынц, уæдæ, гъей.Ой, сæ кæсдæр æфсымæр УæгъуыллæХъобаны уæздæттæм рæгъаугæсæй куы баззадиОй, æмæ йæ Тæгиатæ куы 'фхæрдтой,Бæгънæг-бæгъæввадæй куы цыдис.Ой, ой, æмбисбонмæ-иу заргæ куы кодта.Уырдыгæй изæрмæ та, бецау,Мæгуыр саби, кæугæ куы кодта.Хъобаны фæсрагъы уæздæттæнСе 'стыр рæгъау хызтис.Ой, ой, Бæтæйы фырттæ дын, зæгъы,Уыцы рæгъаумæ куы 'рбафардæг сты.Уым, дын, æфсымæртæ куы фехъусынцУæгъуыллæйы æнкъард зарджытæ:«Уæ, мæ тæригъæд фæхæссат, ме 'фсымæртæ,Се 'нахъом æфсымæрыУæздæттæн хъомгæсæй чи ныууагъта! —Куынæуал сын фæразын се 'фхæрдæй».Уæд æм йе 'фсымæртæ куы фæзындыстыÆмæ йын куы зæгъынц, цингæнгæйæ:— Уæ, Уæгъуыллæ, тæрсгæ мауал 'кæн,Де 'фсымæртæ мæнæ куы сты.Ды ма æрбамбырд кæн уæздæтты фосÆмæ цæугæ немæ, не 'фсымæр,Хъаныхъуаты хъал бæхылÆмæ немæ хæтæнты куы цæудзыиæ.Æмæ ратардтой ХъобанæйУыдон ыстыр рæгъау сæ разæй.Фæлæ Тæгиаты уæздæттæНнцыма зыдтой уыцы хабарæн, уой.Æмæ дис кодтой Хъобаны:«Ацы бон къаннæг Уæгъуыллæйы кæуынСæрвæттæй куынæ хъуысы», зæгъгæ.Кæсгон æлдæртты зынгæдæрАйдаболы фырт СаулохБæтæйы фырттæн сæ зонгæ уыди.Фæцыдысты йæм иу бон, уæдæ,Уой, сæ рæгъау ивынмæ.Айдаболты Саулохмæ та уæд уыди,Ой, йе 'мсæр уæздан уазджытæ.Ой, æмæ Айдаболты СаулохБæтæйы фырттыл хорз нæ бауызæлыд, —Нæ сæм ракасти йæ рæстмæ цæстæй.Аслæнбег дын уæд йæ уарзонÆфсымæр Будзийæн загъта:«Махæй кадджындæр кæй хъуамæ скæнид!» —Æмбисбон куы ратардтойСæрыстыр Саулохы рæгъау.Æмæ рæгъаугæстæн куы бафæдзæхстой:«Цæут æмæ зæгъут Айдаболы фыртæн,Бæтæйы фырттæ, дын, зæгъ, фæтардтойОй, æмæ де 'стыр рæгъау».Фæдис сæ расырдта æмæ сæ баййæфта.Уæд сæм Саулох маэетыйæ бадзуры:«Уæ, Аслæнбег, мæ рæгъау мын раздах,О, ме стыр рæгъау, Аслæнбег!»Уæд æм Аслæнбег афтæ бадзуры:«Айдаболы фырт, нæ дын сæ ратдзынаэн.Уыдон Уæлладжыры стыр НыхасыМæгуыр адæмæн æз байуардзынæн,Уымæн æмæ адæмыл нæ нымайысДы мæгуыр хæххонты».Уæд ын Саулох ахæм дзуапп куы ратты:«Аслæнбег, афтæмæй нæ фæцæудзынæ, —Æнæ схæцгæйæ дын 'мæ рæгъау 'нæ ратдзынæн.Дæ ныфс кæм бахастан, уым фæкæн фыццаг æхст!»Аслæнбег бадзуры: «Æфхæрды ды фæдæ, —Æмæ фехс, фыццаг æхст дæ бар у».Саулох, дын, фехста, æмæ йæ сау фыд нæмыгАслæнбеджы галиу агьд куы ныммур кодта.Уæд, дын, æм Аслæнбег афтæ бадзуры:«Фæхъхъахъхъæ ма, уæдæ, Айдаболы фырт,Дæ галиу фарсы сæрмæ!»Æмæ Аслæнбеджы нæмыгНыппырх кодта Саулохы фарс.Бæхæй рахауди зæхмæОй, йæ туджы амæнтгæ.Фæдис фæстæмæ куы фæлыгъдыстыХъæбатыр æфсымæрты тæссæй.Æмæ Бæтæйы фырттæ рæгъау ратардтойСæ райгуырæн бээстырдæм.Фæсвæд иу ран Будзи фездæхтиЙæ дзабыртæ бæттынмæ,Æмæ йæм Аслæнбег бадзуры:«Уæ, ме 'фсымæр, ма мын афынæй у —Дæуæн дæ мæлæт дæ хуыссæджы ис».Будзи, дын, стæры цæуынæй бафæллади,Уыйадыл хуры хъарммæ тарф фынæй бацис.Будзийы афынæй кæсæг куы базыдтой,Уæд, дын, фæдисы куы рацыдысты.Кънйæзтæ йæм бахъуызыдыстыÆмæ йæ уым фынæйæ амардтой.Аслæнбег Саулохы рæгъауДыгуры хохыл æрбатардтаÆмæ Ходы хæхтыл æрхызтиÆмæ, дын, Мызуры хъæумæ барасти.Уьгм, дььн, АслæнбеджыНыхасы зæронд лæгтæ сæ цæссыгкалгæИæ сау бæхæй куы раргъæвтой.Аслæнбег ма сæм, йæ удисгæ, бадзырдта:«Ныхас кæнын мæ бон куы нал у:Тæхуды, Мызуры зæрæдтæн маСæ ныхасмæ хъусынæй куы бафсæдин!..»Уæд дын Аслæнбеджы фсымæр БудзийыМызуры фæсивæд куы 'рбаластой,Æмæ сæ дыууæйы дæр иумæМызуры бæрзонд уæлмæрдыСтыр кадимæ куы баныгæдтой.Радзырдта йæ Наниты Сергей. Ныффыста йæ Плиты Харитон, 1936 аз, 6 октябрь, Алагир.ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 3—6.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2354-33-chermeny-zaraeg.html Уой, Чермены тохы зарæг Цы бæлццæттæ бакæной, Уыцы бæлццæттæ, уæдæ, Уой, фæндараст æрбауой! Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Fri, 18 Jan 2008 22:00:53 +0300 Уой, Чермены тохы зарæг Цы бæлццæттæ бакæной, Уыцы бæлццæттæ, уæдæ, Уой, фæндараст æрбауой! Уой, уæдæ хуссайраг бæлас Макуы, дам, мын ракæла, Уой, æмæ куы ракæла, уæд та Макуы, дам, бамбийа. Уæй, Чермены хуызæн гуырд, Уой, макуы райгуыра, ой, Уæй, куы райгуыра, уæд таМакуы, дам, нын рамæла, ой. Тылаттатæ дæу, Чермен, Кæвдæсард куы ;хонынц, Уой, дзæнæты фæбадай, Уой, фæйнæгфарс сахъ Чермен.Уой, уаед дын, иу бон куы уыди, — Чермен хæтæнæй æрцыди. Уой хæтæнæй куы 'рбаздæхт, Сæ хæдзармæ куы бараст, ой, Уæд, зæгъы, йæ зæронд мады Сæ къонайæн йæ фарсмæ Цæссыг калгæ 'рбаййæфта Мæстхуыз æмæ 'рхæндæгæй.— Уой, нана, цы та кодтай? Æрхæндæгæй цы бадыс! Дæ зонд, дæ тых мауал хаэр.— Æнæ мæт мьвд куы нæ ис, ой. — Куы ракæны йæ ныхас, —Нана дæ нывонд фæуа, Тылаттаты уæздæттæй Цæрын куы нал фæразæм, ой, Уой, æмæ дæ нана дæр Донмæ куынæуал 'цæуы, Куыроймæ дæр нал уæнды, Уæ, сæ бындур ныззила! Тылаттатæ байуæрстой Уой, сæ зæххыты дзæбæхтæ, Уой, дæуæн та дзы, уæ Чермен, Кæвдæсарды хай скодтой.— Уой, фæкæс-ма-иу, нана. Райсом бон куы 'рбацъæх уа, Уæд зæххæн йæ фæлмæнтæ Цæхгæр'мæ куы кæндзынæн.Уой, уæд, дын, иу бон Чермен Райсом раджы куы сыстади, Уый хуссæрттыл бакодта Цæгатæвæрд зæххытæ, Цæгатыл та — хуссæрттæ. Тылаттатæ смæсты сты. Фæйнæрдыгæй йæм кæсынц. Мæстæй йæм куы сыгъдысты.Уæд иу бон Тылаттатæ Дыууадæсæй рараст сты Уыдонимæ, дын, уæдæ, Сахъ Чермен дæр рацæуы, ой, Хæтæнты, дын, рацæуынц, Иу ранмæ куы баздæхынц Ыстыр бæласы бынмæ. Бæласы бын æрлæууынц, Æмæ сæ иу бадзуры: — Ацы бæласмæ, зæгъы, Чи схиздзæн, чи ракæсдзæн, Æмæ дзы чи суындзæни Хъулгъайы стыр рæгъæуттæ, ой. Чермен, дын, уæд куы схызти Тулдз бæласæн йæ сæрмæ. Гæрæхтæ йыл райдыдтой Тылаттаты мæнгæрдтæ, Чермен, дын, уæд фæцæфтæ. Æргæпп кодта бæрзондæй, Æрбалвæста йе 'уазнгтæ. Домбай æвнæлд фæкодта, Уой æмæ ма дзы дыууæйы Ныххурх кодта йæ къухтæй. Уой рухсаг, зæгъ, æрбауай, Бестолы фырт хорз Чермен!Азарыдис æй Къæбулты Гриша. 1939 аз, 17 январь, Сталинир. ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 7—9.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2353-32-kuyrdtaty-zaraeg.html (вариант) Уæй, Куырдтатæ, уæ, æрæмбырд ма ут, Дæлæ, дам, уæ агъуыст ныхасмæ. Дæллагхъæуы агъуыст ныхасмæ æрæмбырд ут, йей. Дæлæ дам-иу урс паддзахæй Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Fri, 18 Jan 2008 21:59:03 +0300 (вариант)Уæй, Куырдтатæ, уæ, æрæмбырд ма ут,Дæлæ, дам, уæ агъуыст ныхасмæ.Дæллагхъæуы агъуыст ныхасмæ æрæмбырд ут, йей.Дæлæ дам-иу урс паддзахæйХъулон гæххæтт куы схæццæ вæййы.Алы хъæутæй ызгъордтытæ куы сисынц агъуыст ныхасмæ,Æрæмбырд вæййынц агъуыст ныхасмæ.Сæ 'хъулон гæххæтмæ ракæс-бакæс куы фæкæньшц, йей.Авд лæгæй йæ куы фæхæссынцУæртæ Уæлладжыры коммæ, Мамийы фыртмæ — хорз Хъарадзаумæ,Куыд сын æй бакæса, куыд сын æй равзара, гъей.Урс паддзах уæм куы сиды, куы, сæрвыста уæм:— Рацæут мæм, баныхас кæнæм,Бауынаффæ кæнæм нæ иумæйаг хъуыддæгтыл.Ныффыста йæ Гуыриаты Гагуыдз. ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 45—1, папкæ 21, ф. 25.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/zardzhita/2352-31-kuyrdtaty-zaraeg.html Æрæмбырд ут, Куырдтатæ, агъуысты ныхасмæ. Дæлæ нæм нæ мæнгард паддзах хъулон пакет сæрвыста. Ой æмæ куы æрæмбырд вæййынц Куырдтатæ, Лæгæй æвзæрст æмæ бæхы хорзæй. Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Fri, 18 Jan 2008 21:57:09 +0300 Æрæмбырд ут, Куырдтатæ, агъуысты ныхасмæ.Дæлæ нæм нæ мæнгард паддзах хъулон пакет сæрвыста.Ой æмæ куы æрæмбырд вæййынц Куырдтатæ,Лæгæй æвзæрст æмæ бæхы хорзæй.Цьгмытийы фарсæй, зæгъы, урс сæр цæргæсау куы ратахти, —Уый та чи уыди цымæ, уый? Уый уыди Калманты Ацæмæз.Гулийы фарсæй нæл хуы.йы еæпп-еæпп куы раластаДынджыр уæцъæфджынАдæм дис кæнынц: уый та чи уа?«Къаболаты дынджыр Хъылыц».Æмæ рабалц кодтой паддзахмæ,Æмæ сьш уый лæвæрттæ кæнын куы райдыдта,Æмæ чи цы агуырдта, чи цы агуырдта!Бирæ лæвæрттæй сын бар уыди.Калманты Ацæмæзы æмбæлттæ райстой сæ лæвæрттæ.Фæлæ уый фæстагмæ баззади,Пæ фæндаджы хъуыддаг куыд зыдта, уымæ гæсгæ.Фарсты мидæг ницы бакой кодта,Топпыхосы æмæ нæмгуыты 'йедтæмæ.Ракастысты фæстæмæ æмæ зæронд Бæтæхъойы хъаэуы рагъæйДурын худмæ куы æрбахæццæ вæййынц æмæ сæм стыр æфсæдтимæ куы æрлæууынцСæ разы Кæсæджы æлдæрттæ. Уыдис сын дывзагон асиаг минæвар. Æмæ, зæгъы, кæрæдзийыл сæ асуы сардыдта. Минæвар куы бацыди, уæд æмбæлæггаг агуьгрдта! «Мах стæм æгъдауыл разы», — загътой Куырдтаты бæлццæттæ, Фæлæ минæвар æрбахаста фæстæмæ хæлды ныхас. Æмæ хæцынтæ райдыдтой Кæсæджы æлдæрттимæ. Калманты Ацæмæз дынджыр нымæтыл Йæхицæн хостæ æрыдзаг кодта.Æмæ загъта: «Ей, Куырдтатæ, æз уал фыццаг хатт æхсын Мæ асиаг минæвары, фыд æвзæгтæ кæй хаста, уый тыххæй».Хæст стынг, сæ туг калдй куыройы дæттау.Кьаболаты Хъылыц та уæрдоны бын æнæ гæрахæй амард.Радзырдта йæ Мырзаганты Уане. Ныффыста йæ Плиты Харитон. Мыртазаты хъæу.ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 21, папкæ 71, ф. 115.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/2007/12/25/30-digori-ragon-simdi-zar.html Дигорæн сæ коми думæги адтæй гъæу, Æ ном хундтæй «Кети-гъæу». Биаслантæ тухæ кæнунмæ цудæнцæ Дигорæмæ, Биасланти устур Хъайтихъо цудæй Дигорæмæ тухæ кæнунмæ æнбалти хæтдзæ. Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Tue, 25 Dec 2007 10:51:33 +0300 Дигорæн сæ коми думæги адтæй гъæу,Æ ном хундтæй «Кети-гъæу».Биаслантæ тухæ кæнунмæ цудæнцæ Дигорæмæ,Биасланти устур Хъайтихъо цудæй Дигорæмæ тухæ кæнунмæ æнбалти хæтдзæ.Йеу хатти кæми адтæй, уоми æрбацудæй къуари хæтдзæ,Тухæ кæнунмæ Кети гъæумæ, Барæуадзæ гъог равгæрдидæ, 'Ма минасæ кодта йеци гъæуи. Уæд сæхемæ цæун унаффæ искодта,'Ма гъæуи барæуадзæ дæр кизгæ ка адтæй, уой рахаста æхецæн, Кизгæ курд адтæй гъæуи барæуадзæдæр лæхъуæнæн, Сиууойти Мæсуйæн; Мæсу адтæй Кæсæги балци.Хъайтихъойæн йе 'мбалтæ исниуæстгун æнцæ, 'ма никъуæрдтонцæ разæй,Æхуæдæгка кизги хæтдзæ исбадтæй галуæрдуни, разæй ба—галдæрæг, 'Ма йбæл исæмбалдæй уотемæй Мæсу Сиууойти, кизгæ курд кæмæн адтæй, йе.Кизгæ искудтæй, 'ма ймæ дзоруй:«Æз фесафтæн, фал ду дæхе мабал фесафæ, Нигкидæр кизгуттæ — берæ». Лæхъуæн имæ дзоруй:«Тæрсгæ ма кæнæ, цæугæ кæнæ, уæдта ин ци кæнун Гъæуа, уой æз базондзæнæн», — 'Ма æ хæтдзæ раздахтæй фæстæмæ.Кизгæ ку 'скудтæй, уæдта Мæсумæ дзоруй æлдар Хъайтихъо: «Ду ци дзорис аци кизгæмæ?» Йе ба имæ дзоруй:«Кизгæ мæ хуæрæ 'й, 'ма мæн ку фæйидта, уæд искудтæй уобæл. Йе нур ба æз дæр дæ хæтдзæ издæхун уой туххæй, Æма а кизгæ æрхунæй рамæлдзæнæй». Бацийнæ кодта кæсгон æлдар, Æхе ин бамудта:«Æз дæн Биаслантæн сæ тæгкæ сæртæй, Хъайтихъо-æлдар. Хуарз дин фæууодзæнæн», — зæгъгæ, ин зæрдæ байивардта, Уæдта 'й адтæй косæг искæнуйнаг.Нур ба Толдзгуни адæгтæмæ ку бахъæрдтæнцæ, уæд rизгæмæдзоруй лæхъуæн:«Нуртæгкæ 'й маргæ кæндзæнæн, 'ма мæ фæсабæрцæмæ бадунмæ гъавæ-йеу».Фæсдегкæй æхе фæууорæдта, 'ма 'й дууæ фати йе 'фтигъд топпæй фæодегкæй ниццавта, 'ма дууемæй дæр галдæрæги хæтдзæ, æрдти астæумæ ниххаудтæнцæ.Кизги æ фæсабæрцæ февардта, 'ма æрбахъæрдтæй саэ гъæумæ, Ниффæдес кодта гъæубæл: «Æлдари рамардтон, алке æхе æфснайæд, кæсæг нæ цæгъдгæ кæндзæнæнцæ».Æнæ бæрцæ уайæг бæх имæ адтæй, 'ма рабадтæй, Кæтлæревски бадтæй Терки хъазах, 'ма æмбесæхсæви уонæмæ рахъæрдтæй.Уруссаг æвзагæй дæр зудта 'ма уордигæй райста афицер дæс æма дуйинсæй хъазайхагей хæтдзæ:«Кæсæг нæ цæгъдунцæ 'ма нæ уæхемæ райсетæ», — ци бакуста уой син радзурдта.Рацудæнцæ хъазахъ æ хæтдзæ. 'ма сехуар агфони исхъæрдтæнцæ Кети гъæумæ.Кæсæги фæдес дæр æрбахъæрдтæнцæ, 'Ма хъазахи ку 'ридтонцæ, уæд нæбал бандиудтонцæ, Æндæра сæ адтæнцæ ниадæгъдуйнат. Афицер дзурд равардта: «Сумахæн ами цæргæ нæбал æй, алке цурхæд æ дзауматæ». 'Ма сæ фæлласта æ хæтдзæ,'Ма син равардтонцæ Мæздæги гъæуи буйуат. Сæхебæл ном исæвардтонцæ «Мæсу-гъæу».Радзырдта йæ Тобойты Цицеу Дзæрæхмæты фырт. Ныффыста йæ Толасты Андрей, 1927 аз, 5 апрель. Чырыстонхъæу.ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 15, папкæ 82, ф. 313—315.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна http://iratta.com/2007/12/23/29-tajjmurazy-zaraeg.html (вариант) Уæй, райсомæй раджы дын, Цуаны цæудзьшæн, дзыцца, Уæртæ Хазрхы сæрмæ Сæрджын саг марынмæ. Историон æмæ тохы зарджытæ 00mN1ck Sun, 23 Dec 2007 23:31:00 +0300 (вариант)Уæй, райсомæй раджы дын,Цуаны цæудзьшæн, дзыцца,Уæртæ Хазрхы сæрмæСæрджын саг марынмæ.Ацæттæ ма мын кæн,Хæссынæн рæуæг чи уа,Хæрынæн адджын,Ахæм фæндаггæгтæ.Уæд, дын, Таймураз Хæрхы сæрмæЦуаны куы фæцыди,Æ'мæ, дын, Хæрхы комæйСаджы богъ куы райхъуысти,Сæрджын саджы богъ.Сæрджын саг рамардтаКодзырты хъæбатыр Таймураз.Дзыццамæ мын чи бадзурдзæни:«Хæрхы сæр дын, зæгъСæрджын саг рамардтон.Цин дæр ыл ма бакæ,Маст дæр ыл ма бакæ».Уæй, сæрджын саг куы нæ рамардтаЦæхæрцæст Таймураз, —Кæсæгæн сæ тæккæ раздзог,Сæ хъал æлдар куы уыди.Æмæ Каесæджы æлдæрттæХъалонагур куы 'рбацыдысты.Дæлæ куы схæццæ стыФæдисæй Хæрхы сæрмæКæсæджы хъал æлдæрттæ.Уыцы ран арт куы бакæнынц,Таймуразмæ куы бадзурынц:«Ей, мæгуыр хæххон дзигло,Нал нын аирвæздзынæ, уæдæ».«Уæй, мидæмæ нæм рацæут,Физонæг бахæрут, уазджытæ!»Дзуапп ын раттынц Кæсæджы 'лдæрттæ;«Дæ физонæг дæр мах куы у,Æмæ дæхæдæг дæр мах куы дæ,Мæгуыр хæххон дзигло».Уæд, дын, Таймураз куы бадзуры:«Сымах нæ куы фæсырдтатНæ рæсугъд быдыртæйИхсыд хæхты цъассытæм.Ам дæр нæ цæрын куынæуал уадзут...Уæ, мæ мады зæронд, дзыцца,Дæ дзидзийы хъуыртт мынХæлар æрбауа, уæдæ,Хæсты æгады мардæй нæ мæлынОй, нана, ды мын кæй бахуыдтай,Уыцы цъæх цухъа мынМæ карз тохы бонЦеречы згъæрау баскуыхти:Кард дæр æй нæ кæрды,Топп дæр дзы нæ хизы.Комы нарæджы мылКæсгон æлдæртты нæмгуытæИхуарæгау кодтой, дзыцца.Ой, Кодзыртæ, уæ хъулон галНыр мæ хистæн аргæвдут,Уæддæр дзы мæнæнТопп ивын куы нæ бауагътат:Æз уымæй æмбисонды митæБакодтаин ацы 'лдæрттæн.Дæ хорзæхæй, дзыцца,Хъыг-иу ма ракæн:Æз нæ «сæрджын саджы»Ныххизын кодтон ингæнмæ.Хæрисы къутæр æхсæры хуызæн.Ныр куы 'мбырд кæнынц, дзыцца,Карз хъуынтъыз мигътæ мæ сæрмæ,Сау мигътæ æхсæвы хуызæн:Мæ тохы бон, дзыцца,Кæсгон æлдарæнМæ топпы тæвд нæмыгйæ сæрыл куы сæмбæлд.Уæй, Хъобаны рагъыл мынКаэд сау бал æрбацæуы, —Ой, уый Кæсæджы 'фсæдтæ 'рбацæуынцАрф комæн йæ нарæджы.Тæрсгæ сæ ма кæн, дзыцца,Лæджы мæрдтæ хæссæг æсты».Уой, Кодзырты хъæбатыр Таймураз!Радзырдта йæ Наниты Сергей, 1936 аз, 5 октябрь, Алагир.ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 24, папкæ 71, ф. 18—20.«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна