Хицан кадджытæ - iratta.com: Осетия-Алания и Осетины-Аланы https://iratta.com/ ru Хицан кадджытæ https://iratta.com/hican/2054-khican-kaddzhyt230.html https://iratta.com/hican/2054-khican-kaddzhyt230.html 2054 Tue, 06 Nov 2007 18:37:12 +0300 native-yes 1. УАСГЕРИ 'МА ÆНÆ ФИНДЗ МАРГЪУЗ
2. ХÆЛАР ÆМА ХÆРАМ
3. ЕУНÆГИ КАДÆНГÆ
4. ИУНÆДЖЫ КАДÆГ
5. ЙЕУНÆГИ ТАУÆРÆХЪ
6. АЗНАУРИ КАДÆНГÆ
7. ДЗЛАТЫ РÆСУГЪД АЗАУ-ХАН ÆМÆ ÆМЗОРАТЫ ЧЫСЫЛ ÆМЗОР
8. ХÆТÆГ БАРÆГ
9. ХЪАНШАУБИЙ ÆЛДАРИ ДЗУБАНДИ
10. ХЪАНСАУБИ ÆМÆ ХЪАМБОДТИ]]> 10. ХЪАНСАУБИ ÆМÆ ХЪАМБОДТИ https://iratta.com/hican/2053-10-khansaubi-aemae-khambodti.html https://iratta.com/hican/2053-10-khansaubi-aemae-khambodti.html 2053 Tue, 06 Nov 2007 18:27:39 +0300 native-yes
(вариант)

Хъансауби æмæ Хъамбодти — дыууæ æфсымæры, цардысты Цегæны хъæуы кæрон (æссон хъæу).
Иухатт сæм Сохтатæй (Кæсæгæй) чидæртæ бацыди фæндагæй æмæ куырдтой кæрдзын, фæлæ дыууæ æфсымæры кæсгон æвзаг нæ зыдтой æмæ кæсгæттимæ кæрæдзи нæ бамбæрсюй. Кæсæг раздæхтысты фæстæмæ... Уый фæстæ дыууæ æфсымæрмæ уыцы хъуыддаг хардзау æркасти, кæсгæтты курындзинад æрæджиау бамбæрстой æмæ кæрæдзийæн уайдзæфтæ кодтой:
— Худинаг нын у кæсгон æвзаг нæ зонын...
Хъамбодти уыди кæстæр, Хъансауби та хистæр. Хъансауби Хъамбодтийæн загъта:
— Цу æмæ уал ды сахуыр кæн кæсгонагау дзурьш, стæй та æз сахуыр кæндзынæн.
Хъамбодти бафарста:
— Æмæ кæмæ бацæудзынæн Кæсæджы?
— Хадохъцыхъоты авд æфсымæрмæ, — загъта Хъансауби.
Хъамбодти ацыди Кæсæгмæ. Царди Хадохъцыхъотæм... Иухатт Усгенæй æрæрвыстой Хадохъцыхъотæм: «Рацæут, хорз уæ фенæм», зæгъгæ.
Хадохъцыхъоты авд æфсымæры, оæ хиетæр хо Госæгъаимæ æрцыдысты... Куывд фæци 7-аг бон. Хъазт стынг. Хъазты мидæг Госæгъайы ничи амбылдта кафынмæ. Уæд Хъамбодти (уый дæр семæ æрцыд) рагæпп ласта æмæ æнæхъæн бон фæкафыд... Хойы æфсымæртæ Хъамбодтийæн загътой:
— Æгъгъæд каф, ныр цæуын хъæуы. Æмæ рацыдысты. Фæндагыл æфсымæртæ сæ хойы сæ хъæбысты радыгай хастой. Уæд Хъамбодти дзуры:
— Мæнмæ дæр ма йæ авæрут уæ хойы... — æмæ йæм сæ хойы радтой хæссьш'мæ. Хъамбодти йæ бæхы ауагъта цæлхвæдыл, æнæ фæиуварс кæнгæйæ. Уæд æм хистæр дзуры:
— Цæлхвæдæй иуварс кæн, дæ бæх фæкæлдзæн... Хъамбодти бæхыл схъазыд, фесхуыета йæ æмæ æд чызг Цегены
бамидæг сæхимæ, йæ мады цур. Мад загъта:
— Ныр ма æгæр æвзонг у; иу-цыппар азы уал æй бауадзын хъæуы æнæ 'внæлдæй.
Уыцы заманы хистæр æфсымæр Хъансауби уыди кæмдæр... Иу афоны Хъамбодти фæрынчын... Бонæй-бон фыддæргæнгæ цыди. Мад загъта:
— Рынчын адзалы ныса'н у, æмæ ацы чызг цы фæуыдзæн?
Уæд Хъамбодти не 'фсымæрмæ арвыста. Æмæ æрбацыд Хъансауби... Фæцин кодтой. Хъамбодти куы марди, уæд йæ хистæрæн загъта:
— Хадохъцыхъотæй дын æвзист лæдзæг æрхастон, нæма бæззы, фæлæ йæ афæдзы фæстæ райсдзынæ...
Æмæ амарди...
Азы фæстæ Хъансауби «лæдзæг» уынынмæ æрцыди... Уатмæ бакасти, слæууыди. Хъансауби чызджы куы ауыдта, уæд ныккуыдта:
— Цæй бæрц мæ уарзта Хъамбодти, мæнæ мын цы усаг æрхаста...
йæхицæн æй ус скодта.
Госæгъайы хо—Госæнагъуæ къуырийы фæстæ сси Елухтаг Темурухъы ус. (Елухт — кæсгон хъæу).
Госæгъайы бафæндыд йæ хо Госæнагъуæйы цур æрцæрын æмæ Хъансаубийы алидзын кодта уырдæм — Елухтæм. Хъансауби æмæ Темурухъ, æмсыйæхстæ уæвгæйæ, 'цардысты æнтом.
Хъансауби Госæнагъуæйы уынынмæ цыди арæх. Уыцы хъуыддаг Госæнагъуæйæн æхсызгон уыд æмæ-иу ын скодта хуын: синон æмæ гъолгунтæ (нуазæн æмæ хай).
Хъансауби-иу балцы куы цыди, уæд-иу ыл хъæу æрæмбырд сты... Бирæ йæ уарзтой, рæсугъд лæппу уыди...
Иухатт Темурухъ дæр балцы цæуын сфæнд кодта æмæ йæ хæдзар Хъансаубийы æвджид бакодта. Хъансауби Темурухъы фæстæ хæдзар арæх бæрæг кодта — алы бон дæр æм цыди æмæ-иу æй Госæнагъуæ æддæмæ нал уагъта — æхсызгбн-иу ын уыди Хъансаубийы æрбацыд. Иуныхасæй, Хъанеауби Госæнагъуæйы зæрдаэмæ тынг фæцыд, азмæ ус сфæнд кодта Хъансаубиимæ фæуыя иукъорд хатты, исты æхсызгондзинад бавзарын. Хъансауби усы фæнд бамбæрста æмæ йæм æппындæр нал бацыд. Уыцы хъуыддаг Госæнагъуæйæн тынг фæхъыги, йæхимæ æгад æркаст...
Иухатт Темурухъ Госæнагъуæмæ æрæрвыста, фæцæуын, зæгъгæ. Ус дæр æм арвыста: «Мæнæ дæ хæдзар кæуыл бафæдзæхстай, уый мемæ иукъорд хатты фæци, батых мын кодта».
Темурухъ тьшг омæстджын, фенкъарди. Хъансауби йын йæ размæ иу лæджы арвыста. Лæг æй бафарста:
— Цæуыл æнкъард дæ, Темурухъ?
Темурухъ хабар сæрæй бынмæ радзырдта. Уæд ын иу зæронд лæг загъта:
— Сылгоймаг æмæ б.æхыл æууæнк нæй. Кæд Госæнагьуæйæи йæ дарæстæ фæсте скъуыдтæ уой, уæд ын батых кодта, æмæ уæд Хъансаубийы амардзыстæм; кæд разæй скъуыдтæ уой, уæд ацы хабар мæнг у...
Æмæ уæдмæ Хъансауби дæр Темурухъы цурмæ схæццæ. Бирæ фæцин кодтой... Ныццыдысты. Темурухъ йæ усы асгæрста æмæ хабар мæнг разынд. Темурухъ Хъансаубийæн арфæ ракодта. Æхсæвы Темурухъ сарæзта хæрд, нозт бирæ. Уæд ус Хъансаубимæ нуазæн дæтты.
Хъансауби йæ исы æмæ зæгъы:
— Темурухъ! Ацы нуазæныл марг конд ис, фæлæ йæ уæддæр нуазын, — æмæ йæ фæцæйнызта иууылдæр, фæлæ йæ Темурухъ нал бауагъта.
Æрцыди сæхимæ Хъансауби. Уæдæй фæстæмæ йыл низ стыхджын. Йæ сæр лæгуын кæнын байдыдта, нал бæззыди лæг. Хосгæнæг ын нæ уыди. Уæд иу хатт йæ'бæхыл бабадт æмæрацыди: «Кæнæ мæлгæ, кæнæ хъуамæ искуы сдзæбæх уон». Адæм ыл фæкуыдтой...
Уæд æндæр ран царди иу рæсугъд чызг. Уый рагæй хъуыста Хъансаубийы кой æмæ йæ фенынмæ тынг бæллыд. Æрæвæрдта авд фæндагыл хъахъхъæнджытæ фæрсынмæ.
Хъансауби бирæ фæцыди; фæстагмæ бафтыди иу фиййæуттæм. Фиййæуттæ йæ куы базыдтой, уæд чызгмæ фæхабар кодтой. Чызг Хъансаубийы йæхимæ æрбакæнын кодта... Хъансауби йæ хабар æркодта. Чызг ын загъта:
— Кззд мæ ракурдзынæ, уæд дæ сдзæбæх кæндзынæн — Хъансауби сразы.
Чызг æм зилын байдыдта... Æмæ Хъансауби сдзæбæхи. Цардысты, æмæ сын райгуырди чызг.
Хъансаубийæн йæ зæрдыл лæууын байдыдта йæ хæдзар, йæ ус, æмæ йæ дыууæ чызджы — Госæнайхо æмæ Хуынайхо. Мæллæг кæнын байдыдта. Иу бон сæм фæцæуын фæнд скодта. Уæд ын ус загъта:
— Цу, фæлæ афæдзмæ куы нæ фæзынай, уæд дыл дæ низ иогæй сыстдзæн.
Афаэдз ахицæн. Нæ зьины Хъансауби. Ног фæрьшчьш. Гæнæн куы нал уыд, уæд йæ ус æмæ йæ дыууæ чызджы уæрдоны сæвæрдта æмæ араст йæ дыккаг усмæ. Дыккаг ус, Хъансауби æд бинонтæ ссæуы, уый куы базыдта, уæд æм хæйрæджы бæхджыны хуызы рарвыста йæ размæ:
— Ма ма хон дæ бинонты! Ус исæг æмæ уд исæг æмхуызон сты, — абырджытæ дын дæ усы куы исой фæндагыл, уæд мæлынмæ æвгъау дæ. Ма цу, — загъта йын хæйрæг:
Фæлæ Хъансауби уæддæр рацыд. Схызти Бештауы хохы сæрмæ. Иæ ус æмæ йæ чызджытыл хъадамантæ сæвæрдта æмæ ацыди йæ дыккаг усмæ. Госæгъа йæхи хоста æмæ хъарæг кодта:
— Тæхуды, мæ тæригъæдæй Бештауы къуылдымыл цæстысыджы суадон куы рацæуид... Æмæ рацыд æцæг дæр суадон. (Ныр дæр ма уым ис уыцы суадон, хонынц æй «Госæгъайы суадон»).
Уæд иу цуанон æрбафтыди сæ цурмæ. Госæгъа йын хабар радзырдта. Цуанон сæ суæгъд кодта...

Радзырдта йа Будтуты Мæза, июль, 1940 аз, Цыкола. Ныффыста йæ Цæрукъаты Алыксандр Ибрагимы фырт.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 110, папкæ 88, ф. 1—7.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 9. ХЪАНШАУБИЙ ÆЛДАРИ ДЗУБАНДИ https://iratta.com/hican/2037-9-khanshaubijj-aeldari-dzubandi.html https://iratta.com/hican/2037-9-khanshaubijj-aeldari-dzubandi.html 2037 Mon, 05 Nov 2007 13:23:47 +0300 native-yes Рабадтæй бæхбæл, Хадохчихъотæй æ хæццæ — йе 'мгарæ лæхъуæнтæ, æма рандæнцæ уосгор æндаг гъæумæ. Фæххаттæнцæ. Не 'сшердта Дзансохъ æхецæн бийнонтæ æзæрдæмæ цæугæ. Æрæздагътæнцæ. Иеу гъæумæ æрхъæрттæнцæ. Гъæуи дони найæнбæл æрбахистæнцæ 'ма "гъæуи дони кизгуттæ æртайгæ фæууидтонцæ. И кизгуттæ фæттарстæнцæ: знаги рæстæг адтæй, — сæ хъæппæлтæ раскъæфтонцæ, æведауцæ ралигъдæнцæ. Йеу ба æ сæрмæ не 'рхаста, 'ма дони йеуфарсæрдæмæ æхе байаууон кодта 'ма не 'шистадæй. Дзансохъ дзагъта: — Ачи, ка байзадæй, йечи кижгæ кенæ фур гъæлайæй, кенæ фур зундгинæй не шистадæй. Нур ба сумах цотæ, æз ба цалинмæ ачи шилæстæги бæрæг базонон, уæдмæ некумæ фæццæудзæнæн.
Дзансохъ раздагъдæй. Æссудæй дони билæмæ. Дони билæбæл йеу æстур дор адтæй 'ма и кизгæн æ хъæппæлтæ уой аууонмæ бахаста. Æхуæдæкка æхе йеуварсмæ раласта, цæмæй и кизгæ хъæппæлтæ æскодтайдæ, уомæн.
Шилгоймаг уæд, уойасæ æзнаг лæг кена 'дтæй, уой базудта. Фестадæй Дори аууæнтти 'ма æ хъæппæлтæ æскодта. И шилæстæг ка 'дтæй, йе хундтæй Гуæшазгъа. Цæветтонгæ æгириддæр неке фæууидта, уотæ, æ хъæппæлтæ конд ку фæццæй, уæд ранæхстдæрæй 'ма фæцæ'уй сæ хæдзарæмæ. Дзансохъ уæд æ бæхбæл рабадтæй, фæццæуй æ горæй-гормæ, ачи шилистæг кумæ цæуй, уордæмæ мин æнæ цæун амал нæййес, зæгъгæ. Бацæмæ фусун кодта уæд Дзансохъ йеци хæдзарæмæ.— Уе зæртæ хуарз, дзæгъгæ. — Æгассо, рахæстæг уо, хуарз иуазæг, дзæгъгæй, æрфестæг кодтонцæ. Се уазæгдонæмæ 'й бахудтонцæ.
Йечи бон æй байуазæг кодтонцæ. Дуккаг бон дæр æй байуазæг кодтонцæ, æртиккаг бон дæр æй байуазæг кодтонцæ; къуæрей уалдæнгæ уонæмæ фæццæй. Нæ й бафарстонцæ къуæрей уалдæнги, зæгъгæ, ка дæ, чи дæ, чи дæ гъæуй. Йе дæр нæ радзахта ка æй, чи æй, чя æй гъæуй. Йеци замани уæд не 'нгъистæй къуæрей уалдæнги уой дзæгъун. Уой фæште æй бафарстонцæ: — Иуазæг, чи дæ фæндуй, чи агори, кæцæй дæ? дзæгъгæ. — Æз дæн йечи 'рдигон, æз дæн бийнонтæ агор мæхецæн, сумахмæ æрбацудтæн сæри гъуддаги.
— Махмæ нæййе мадта дæу аккаг, абони мах ке радтæн, уæхæн. Сувæллон нæмæ йес, афонæ ин нæма 'й, 'ма не суодзæнæй дæ гъуддаг.
— Æз уин дзурд дæттун, сумах куд багъæуай кæнджинайтæ йечи сувæллони, уотæ 'й ке багъæуай кæндзæнæн æз, цалдæн исбайлæгъ уа, уæдмæ. Æ гъуддагутæмæ ин ку 'ркастæнцæ, уæд сæ зæрдæмæ бацудæй гъуддаг ка 'дтæй, йейæ 'ма исарази æнцæ. Йедæр син равардта федардзийнадæ.—Æз æй абони хæсгæ кæнун, аци фæдбæл ралух кæнæн нæ гъуддаг, 'ма куд рандæ уæн, куд æй фæххæссон, уотæ.
Райста сувæллони Дзансохъ. Æрæйхаста йе схæссæг мадæмæ Гуæшæгъай рæсугъди. Йе схæссæг мадæндзахта: — Ме схæссæг мадæ, æрхастон æз мæнæ уой мæхецæн, амæнатæй багъæуай кæнунмæ фондз анжей уалдæнгæ, мæхецæн бийнонтæн.
Дууæ анжи йибæл ку рацудæй, уæд дзахта йе схæссæг мадæ: «Нур нæ рæвдзитæ кæнун гъæуй нæ гъуддаги туххæй». Гуæшæгъай рæсугъди йе схæссæг мадæ нæ фæууинун кодта лæхъуæнæн дууæ анжей уалæнгæ. Дууæ анжей фæстей уæд рамардæй Дзалсохъ.
Схæсеæг мадæ уæд кижги хæссун байдæдта уой фæштей дæр. Æртæ амжи ку 'рхъæрдтæй, уæд иеунаффæ кодтонцæ Хадохчихъотæ, маха Хъаншаубийæн исаккаг кæнæн Гуæшæгъай рæсугъди.
Æ 'фæндзæймаг анж ку 'рхъæрттæй, уæди уалдæнги сау бадардта Хъаншаубий æлдар йе 'нсувæрбæл. Уæд гъæуи йеу рауæн киндзæ æрхудтонцæ 'ма дзахтонцæ Хъаншаубий æлдарæн: — Фæццо, гæшæхха, бакаэсæ, 'ма дæ зæрдæмæ кæд йешке бацæудзæнæй, уæд равзарæ.
Йе 'нгарæ лæхъуæнти хæццæ æхе æсрæвдзæ кодта Хъаншаубий æлдар гьаштмæ. Гуæшæгъа'й рæсугъди дæр гъе уæд рарæвдзæ кодтонцæ ма 'й æндæр надбæл рарвистонцæ гъастмæ.
Хъаншаубий æлдар гъашти рæнгъæбæл лæууй. Æ фæрстæмæ лæуунцæ лæхъуæнтæ. «Æлдар гъаштмæ æрцудæй, ке хæцщæ ракафдзæнæй», — дзæгъгæ, адæн сатыæс кодтонцæ. — «Мæнæ иуазæг кижгæ гъаштмæ æр'цудæй, 'ма йе, æвæджи, æлдари кижтæ й», — дзæгъгæ, 'ма уой рахудтонцæ. Хъаншаубий æлдар гъашти утупмæ ку рацудæй, уæд Гуæшæгъа'й дæр рахудтонцæ гъашти утугмæ, 'ма йеумæ ракафтонцæ. Йе дæр 'йеци кавдæй фæстæмæ неци ракодта, шилæстæг дзэр. Шилæстæг дæр æссудæй сæ хæдзармæ æхе надбæл, нæлæстæг дæр æссудæй, æма кæрæджей нæ бафæсмардтонцæ. Бафарстовцæ Хъаншаубий æлдари, дæ зæрдæмæ ка бацудæй, куд бацудæй, дзæгъгæ.—Йеу кижгæ ши адтæй, 'ма мин уой ракорджи айтæ, кæд мин бийнонтæ корайтæ, уæд. И кижги дæр уогæ бафарстонцæ: — Дæ зæрдæмæ йешке бацудæй? Йе дæр уотæ: — Мæ зæрдæмæ бацудæй, ке хæццæ ракафтон, ечи лæхъуæн. Идардмæ цæун сæнæгъудæй. Идууæ дæр сæхемæ адтæнцæ. Сæ фондз анжей рæвдзæ райгон кодтонцæ. Æрæжудтонцæ Хъаншаубий 'æлдарæн Гуæшæгъай рæсугъди. Йечи жамани æгъдаумæ гæсгæ Хъаншаубий афæй балчи цæунмæ æхе исрæвдзæ кодта. Гуææгъай рæсугъди ниууагъта æ мæйи бони. Афæджи бон ку 'рхæстæг æй, уæд исæнтæстæй Гуæшæгъайæн дууæ биччеуи — Хъаз æма Хъанте.
Афæджи кæрони дуу 'авдæни уæлшерамæ рахæшидæ, 'ма æ дууæ къахемæй дуу 'авдæни узта, æхуæдтæгка æнгъæл кастæй æ цæуæги æсхъæртунмæ. Æ афæджи 'бон ку 'рхъæрттæи, уæд Хъаншаубий æлдар æрбажилдæй æма æруидта Гуæшæгъай рæсугъди æ авари уæлшери дуу 'авдæни æ къахæй уозгæ 'ма цæуæг мæ йе 'нгæс даргæ. Фелвæстæй Хъаншаубюй æлдар. Уæд фæггурусхæ й Хъаншаубий æлдар. Лæгъуз нет искодта: а куд дессаг æй, мæнбæл мæйæй æндæр ку нæ рацудæй, уæд æй сувæллæнтти хæццæ цæмæ исæййафтон, æвæджи мæн бийнойнат нæб,ал æй. Хъæбæр жинæй ма тургъæмæ æрбацудæй. Æ бæхæй æрфестæг æй. Бæх бæхбæттæнбæл багæлста. Иуазæгдонæмæ бацудæй æма хуссæнбæл æхе багæлста.
Гуæшæгъа фæккастæй, уæдта фестадæй: «А куд деосаг æй, мæ хæдзарæмæ куд не 'рбацудæй!» — 'ма имæ иуазæгдонæмæ бацудæй, кæд, дзæгъгæ, сæйгæ йешти кæнуй. — Чи кæни, йешти ди рессуй, чи кæнис, анн 'авармæ цæмæннæ æрбанудтæ? Нечи имæ исдзурдта æлдар. Æвæццæгæн æй базудта Гуæшæгъа дæр 'ма йе схæрсæг мадæмæ рарвиста:—Уæ цæуæг æрцудæй æма имæ æрбакæшетæ, дзæгъгæ. Муккаги лæхъуæнтæ æрбакалдæнцæ, чийнæгæнгæ. Фазйимæ медæг æнцæ иуазæгдонæмæ, æма сæмæ нæ дзоруй. йе схæрсæг мадæ дæр уæд.дессагмæ æрбахъæрттæй. фæрсунцæ й, фал дзуалп некæмæн дæттуй. Уæдта имæ йе схæрсæг мадæ æрлæудтæй: — Æз дæуæн мæ къохæй ке равардтон йе дин хæран уодзæнæй, ду чи кæни,!уой ку нæ радзæгъай, уæд. — Мæ мадæ, — дзæгъгæ, фестадæй, — цогæ ду, æз дзæгъдзæкæн мæ гъуддаг, мæнæ амп ка 'й, 'йечи лæппотæн. Рацудæй и мадæ. Фестадæй лæг æма дзагъта уæд: — Æз æсгурусхæ дæн мæ бийнойнагбæл йешке фиддзарæй. Гуæшæгъамæ фæхабар кодтонцæ. Гуæшæгъа æрбацудæй. Гъе уæд Гуæшæгъа дзахта: — Кæд мæнбæл йешке фиддзар банбалдæй, дæу фиддзарæй æндæр, уæд шилæстæгæн йес гæлæхха нез, 'ма мæ хуцау уой буни фæккæнæд. На ма кæд мæ раст уод мин дзæгъæли хæран кæнис, уæдта ду дæ хуцауи хæццæ æндæуогъ исо. Уæд Хъаншаубий æлдарæн æ зæрдæ æрæнцойнæй, æма куд идард балчи адтæй, уомæ гæсгæ рацудæй йе 'схуæрсгутæмæ чийнæ кæнунмæ, кафунмæ, игъæлдзæг кæнунмæ, ниуазувмæ. Йеубон дæр, дууæ бони дæр мийнаеæ фæккодта, æртиккаг бонæ ка 'дтæй, уоми йе схæрсæг мадæмæ бацудæй. Йесхæрсæг мадæ ба ин йе сеудмæ ниуæшти дзæбæхтæ исрæвдзæ кодта, 'ма æртиккаг ниуазæн ку баниуаста, уæдта æ закъæ æрсæрфта 'ма æ закъæ æ къохи байзадæй. Иннæ ниуазæн иеишта 'ма æ бецъо æрсæрфта 'ма æ къохи байзадæй. Æллах, и гиаур налат шили æлгъистæ мæ насау никкарста,—'ма фестадæй йечи фæдбæл уордæги. Æрбацудæй æ хæдзарæмæ. Æ бæх бангæнттæ кодта. Æхе барæвдзæ кодта. Æ сау саулохбæл рабадтæй 'ма æхе райста уордæги. Идард бæстæмæ рацудæй. Уæд йеу гъæуи астæу урдугмæ рацудæй, сæрддон бони уорс б.аслæхъæй æ сæр баст, уотемæй Хъаншаубий æлдар. Æртæ шили йеу рауæн тургъи бадунцæ æмæ дес кæнунцæ: «Айæ циуавæр бæхгин уа, сæрддон бони æ сæр баслæхъæй æнгом ка батухта йе?!» Сæ йеу дзахта: «Айæ Хъаншаубий æлдар ку уа, уæд æй æз базондзæнæн», дзæгъгæ, 'ма æ фæсте ракастæй, нивтæ ибæл ракарета, ма 'й базудтонцæ, Хъаншаубий ке 'й, уой. Æртиккаг шилæстæг дзахта, мадта уомæн æз æ бæрæг никкидæр хуæздæр базовдзæнæн, дзæгъгæ 'ада тургътæбæл урдугмæ рацудæй, æ над ин цæхгæрмæ равгарста 'ма ин æ надбæл фæллæудтæй.
Æ надмæ ку лæудтæй шилæстæг, уæд Хъаншаубий æлдар æрхъæрттæй 'ма ин дзахта: — «Дæ бон хуарз, хуарз шилæстæг!»
— Ке бон æй, уой хуарзæнхæ дæ фæууæд, Хъаншаубий æлдари хузæн мæмæ кæсис?
— Хъаншаубий æлдар дæн æз.
— Мадта дин нæ акюаг кодтон сæрддон бони уоре баслæкъæй дæ сæр исбæттун, 'ма чи кæнис, Хъаншаубий æлдар?
— Хъæбæр лæгъуз æй мæ гъуддаг, ауæхæн нез мæбæл ражиндтæй æма мæ сæр райстон. Кенæ фесæфдзæнæн, кенæдта хуаеæбæл исæнбæлдзæнæн.
— Рахæстæг уо мадта, Хъаншаубий æлдар. Бауолæфдзæнæ, йеу дон баниуаздзæнæ. Кæд нæ бон йешти исуа, уæд дин йести байамондзинан.
Рахæстæг æ'й Хъаншаубий æлдар. Гъе уæд ин шилистæг дзахта: «Хъаншаубий æлдар, кæд мин сæрихецауæн ниллæудзæнæ, уæд дæ дзæбæх ба æз æскæндзæнæн». Уод аккин æй. Зæрдæ ин байвардта, федардзийиадæ ин равардта, ниллæудзæнæн, зæгъгæ. Ра'йбæл цудæй мæйтæ, бæнттæ. Æ закъæ, æ рехæ фæстæмæ цæун байдæдта. Æхуæдæкка мæтъæл кæнун баидæдта бонæй-бонмæ. Уæд æй бафарета: «Чи кæни, Хъаншаубий æлдар, кæд дæ еабинтæ дæ зæрди æфтуйунцæ, уæд фæццо, фæссæуинæ. Каэд гæнæн нæ уа, уæд сæ хæстæ дæр ракæнæ. Фал ку не 'рцæуай, уæдта дæбæл и нез фæстæмæ ражиндзæнæй, йеугур дзæбæх нæ дæ». Хъаншаубий æлдар æ хæдзарæмæ гъе уæд æссудæй. Ниччийнæй Гуæшæгъа, æ дууæ сувæллони дæр æ хæццæ, уотемæй. Æлда'рæн лæвæрд адтæй æртæ мæйи æнгъуд. Æртæ мæйей фæште ба ма ибæл рацудæй мæйæ 'ма ибæл разиндтæй фæстæмæ æ нез. Гæнæн ин ку нæбал адтæй, уæд амæлттæ кæнун байдæдта, æхебæл унаффæ кæнун байдæдта Хъаншаубий æлдар. Æ дууæ сувæллони æ хæццæ райсуни, сосæккити радавуни, Гуæшæгъа'й ба ниууадзуни фæндæ искодта. «Мадта чи амалæй мæ бийнонтæй мæ зæрдæ фæххæтдзæнæй»,—дзæгъгæ, уæхæн фæндæ гъуди кæнун байдаздта.—«Чи хужи æведауцæй æй фæууинон», дзæгъгæ, уæхæн нет æокодта. Хуæздæр амал ин несшердта, дзахта ин: «Мæнæ уæллаг авармæ бацо, 'ма æнæхъæппæлтæй мæнмæ æрцо», дзæгъгæ. Шилæстæгæй зундгин шилæстæг адтæй Гуæшæгъа, 'ма æхъæппæлтæ раласта, æ джиккотæ ба йе шкъелтæмæ адтæнцæ, бæхи думæгæй даргъдæр, 'ма уони размæ æрбагæлста, кæдзос æхе рамбарста æцæсгони жилдæй уæлдай, уотемæй имæ æрцудæй, 'ма бунтойдæр æ зæрди ниххиетæй и адгинджийнадæ. Хуæздæр амал ку нæбал исшердта, уæдта ин загъта: «Цогæ фæстæмæ», дзæгъгæ. йе усхъæ ку ражилдæй, уæдта æ джиккотæ фæстæмæ рагæлста, 'ма æ фæстаг рамбарста, уотемæй рандæй, 'ма бунтондæр Хъаншаубий æлдарæн æ зæрдæ басастæй йечи фæндагбæл. Уæддæр ин гæнæн нæбал адтæй æнæ цæун Хъаишаубий æлдарæн. Йе схæегутæ ка 'й, уонæ-мæ фæвнистауæн кодта, 'ма шин дзагъта: «Мæнæн æнæ цæун нæбал йе, ме сæвди фæндагбæл дæн æз, 'ма мæ сабийтæ ка 'й, йетæ мæ къохи цæмæй бафтуйуонцæ, уой мин бакæнтæ». «Чи дæ фаэндуй?» дзæгъгæй, бафарстонцæ. — «Тачанкæ бæхдзорæги хæццæ, ахоæви ку раталингæ уа, уæд æндæколдуар куд лæууа, уотæ. Колдуар ба мин игон уадзджинайтæ, ма æндæмæ ку рацæуон, уæдта колдуар куд нихгæяа'йтæ, уотæ».
Ниххустæнцæ æхсæвæ, æнæсагъæс цæветтонгæ адтæнцæ, уотæ Хъамшаубий æма Гуæшæгъа сæ сабийти хæццæ. Æхсæвæ йеу афони Хъаншаубий æлдар фестадæй, Гуæшæгъа ку ниффунæй æй, уæд. Хъаз æма Хъамтей æшисяа 'ма сæ рахаста тачанкæмæ æма фæццæуй абони дæр ма, æ фæште ин колдуар нихгæдтонцæ. Æхсæвæ йеу афони Гуæшæгъа æригъалæй 'ма æ фæрстæмæ æ дууæ сувæллони ка 'й, уони райагурдта, фал сæ нæбал æешердта. Нийахах кодта Гуæшæгъа. Уæд фæггæпп ласта дама æ хъæппæлтæ ракодта. Нижжелæнтæ кодта Хадохчихъоти устур тургъи æма неке раирдта, Тачанкæ уоми ку нæбал æсшердта, уæд æй базудта, чи ибæл æрцудæй, уой. Хадохчихъоти устур колдуармæ бæргæ рауадæй, æма 'й уойдæр æрхуйæй ку иссердта. Гъе уæд нигъгъа'рæнгæ кодта Гуæшæгъа: «Хадохчихъоти' устур тургъæ, йеунæг колдуарæй уæлдай ма скæнайтæ мæ тæрегъæдæй. Мæн тæрегъæдæй дууæ колдуари макæд искæнайтæ. Йеуæй-йеумæ фæццæрайтæ мæ тæрегъæдæй. Фæсбестауи будур, цæуæгæй ма сцох уай. Мæнæ устур муккаг, Хадохчихъоти устур тургъæ, мæ тæрегъæдæй кæуæгæй ма сцох уай. Дессаг, дессаг, ауæхæн дессаг куы некæд фæууидтон. Шилæстæгбæл хъадама ниввæргæ ба нур ку фæууидтон». Ку 'рбонæй, уæд Хадохчихъоти устур колдуар ин райгон кодтонцæ. Хадохчихъоти устур бæрзæндтæй Терк æрдæмæ уæд ниффæлгæштитæ кодта: «Мæ тæрегъæдæй уæртæ Терки билтæ цагъанай шиндзæй байзайайтæ, йеу цæуæг дæр уи ку некæми йес. Дессаг, дессаг, тьуачъи будуртæ, мæ тæрегъæдæй кокон шиндзæй байзайайтæ, йеу фецауæгдæр уи ку некæми йес». Æ дууæ думæггаги æ астæубæл уæд бабаста, Терки билæмæ уæд бавгарста. Терк.и билтæбæл урдугмæ уæд рацудæй. Адæм цæуæг ку нæ уинуй. Балхъи билтæбæл фæстæмæйе кусжилдæй. Дзæллихъой думæгмæ йе ку схъæрттæй. Æдонугæй уæд батухстæй: «Тæходуй, тæходуй, мæнæ зæнхæ, дон дæр ди ку нæбал йес». Æ къахи шкъелæй зæнхæ уæд ниццафта. Æ къахи шкъелæй зæнхæ ку фæхъхъулуф кодта. Йечи æ къахи цæфи æмбæрцæ сауæдон уордæики уæд ку суадæй. Гуæшæгъай сауæдонæй йе æхе уæд бафсаста. Æке уæд рауагъта. Дуйнейæи уæд æсцох æй Гуæшæгъа.

Радзырдта йæ Цæрикъати Солтан Хаджибари фырт, 9 июль, 1956 аз, Озрек.
Ныффыста йæ Цагъаты Анастаси.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 175, папкæ 44, ф. 29—39.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 8. ХÆТÆГ БАРÆГ https://iratta.com/hican/2030-8-khaetaeg-baraeg.html https://iratta.com/hican/2030-8-khaetaeg-baraeg.html 2030 Sun, 04 Nov 2007 09:24:27 +0300 native-yes Нæртон адæм-иу æвæдза фос фæкодтой, стæры уæвгæйæ, уæд-иу Хæтæг Барæг сæ размæ ацыд, бафæсвæд-иу кодта йæхи, цалынмæ-иу Нарт æд фосы конд сæ хæдзæрттæ ссардтой, уалынмæ. Уæд-иу Хæтæг Барæг Нарты стæрон фæндæгтыл цæуын чи шл фæрæзта, се 'счъилтæй-иу сæ ног фаджыс кæмæн калд, зæрдæ-иу бакæсын кæмæ нæ куымдта, уыцы фос скъуымбил кодта йæ разæй, Сæлхæйы мæсыджы рæзты сæ-иу æрбаокъæрдта, мæлæты лæгау. Ракастаид-иу уæд Сæлхæйы рæсугъд æмæ-иу бахудт йæ мидбылты. Цæуылнæ ныббузныг уыдаид Хæтæг Барæг дæр уыцы сахат йæхицæй!
Сæлхæйы хъæуы ма царди къулбадæг усы фырт. Нæртон адæм æнæ уый нæ цыдысты стæры. Уый дæр бауарзта чызджы, фæлæ йæм Сæлхæйы рæсугъд фæстæмæ дæр нæ касти.
Уæд иуахæмы къулбадæджы фырт сарæзта фæндыр, Сазлхæйы мæсыгæн æрбадти йæ быны, æмæ цæгъдынтæ байдыдта фæндырæй, кадджытæ дзы кодта. Фæндыры хъазт хъуысти уæларвмæ, — цавд дуртау æм-иу фесты хъусджытæ, фæлæ нæм нæ кæсы Сæлхæйы рæсугьд.
Фæндыр мæсыгыл ныццавта къулбадæг усы фырт, мæсыджы рæбын та 'рбады æмæ йæ зæрдæйы сагъæстæ, йæ уарзондзинады арты кой кæны йæ фæндыры цагъды. Зæрдæйы уидаэгтæ 'нкъуысынц фæндыры цагъдмæ, арв æм атар вæййы, фæлæ йæм нæ хъусы, нæ, Сæлхæйы рæсугъд. Мæсыджы къулыл та ныппырх кодта лæппу йæ хъи-сын фæндыр.
Цæй бæрц рацыдаид, чи зоны, фæлæ та æртыккаг хатт скодта фæндыр къулбадæг усы фырт, бирæ хуыздæр раззаг фæндыртæй. Йæ бæрæгон бынаты та æрбады мæсыджы фарсмæ, цæгьдын та байдайы йæ фæндырæй. Пиллон арт уадзы фæндыры цагъд: дзыллæ йæм æмбырдтæ кæнынц, сæ маст, сæ зындзинæдтæ сæ рох кæнынц, сæ зæрдæйы сын æфтауы сахъдзинад, аивдзинад æмæ хæлардзинад.
Нал æм фæлæууыд Сæлхæйы рæсугъд: минæвар скæны лæппумæ, фæлæ уый зулмæ дæр нæ каст минæвармæ. Уæд æм уæладзыгæй æруагъта йæхи Сæлхæйы рæсугъд, мæсыджы сæрмæ йæ схоны, йæхæдæг кæм царди, уыцы уатмæ: ныхас сын бацайдагъ вæййы дыууæ адæймагæн.
— Хæтæг Барæг дæу аккаг нæу, — дзурын байдайы къулбадæг усы фырт, — цы хъарутæ йæм æнхъæл дæ, уыдонæй йæм иу дæр нæй; стæй дæуæн йæхи цы хуызы 'вдисы, уый дæр йе 'цæг хуыз нæу. Нартæн, стæры уæвгæйæ, фæндагыл цы 'нæсæрæнтæ аззайы, уыцы мæгуырау фосы муртæ 'рбаскъæры йæ разæй, а мæсыджы рæзты сæ 'рбатæры, 'мæ ды афтæ банхъæлыс, æмæ Хæтæг Барæг феслуыхти. Уый та, мæгуыр, мах кæуыл нæ фервæссæм, уыдонæй охъал кæны йæхи дæ разы.
— Æмаз уæдæ ныр цы хуыздæр бачындæуа мæ раны? — загъта Сæлхæйы рæсугъд.
— Иу рæстæджы та Нарт уыдзысты стæры; Хæтæг Барæг кæндзæн йæ кæнон; нæ размæ та ацæудзæн, æмæ нæ фосæй фæстейы чи аззайа, уыдон та дæ рæзты, мæлæты лæгау, æрбаскъæрдзæн, фæлæ йæм ды мауал ракæс. Куы дæ фæрса, цæуылнæ йæм ракастæ, зæгъгæ, уæд ын-иу бацæгъд йæ хъусы: «Къулбадæг усы фырт дæ иттæг, иттæг рафаудта, зæгъгæ. Кæд лæг дæ, уæд æй балцы фæхон, ныууæй йæ кæн искуы æмæ мын й' аргъæй иу хæлайфаг балхæн». Стæй куы раст кæнæм балцы, уæд нæм-иу мæсыджы сæрæй ракæс; кæмæ нæ цы хъару уа, уый дын хурæй бæрæгдæр суыдзæн.
Лæппуйы дзырд æрцыди.
Хæтæг Барæг иуахæмы Нарты фосы коддæй фæндагыл чи баззад, уыдон йæ разæй æрбатымбыл кодта, Сæлхæйы рæсугъды рæзты сæ, мæлæты лæгау, æрбаскъæры Бæргæ ма скæсы мæсыгмæ... Фæлæ Сæлхæйы рæсугъд нал ракаст, нал, Хæтæг Барæгмæ æмæ йæм нал бахудт йæ мидбылты.
— Цы кодтай, дæ зæрдæ мыл цæмæн ивыс?
— Æртæ боны æмæ мын æртæ 'хсæвы къулбадæг усы фырт фæкодта дæ фыдкой, фауынæй дыл нæ бацауæрста; уый адыл мын нал дæ, нал, уый бæрц 'адджын. Мæ зæрдæ мын нал ссардтай, цальшмæ мын уый аргъæй нæ балхæнай иу хæлайфаг.
Барæвдзытæ кодта Хæтæг Барæг балцмæ йæхи; тыхтæ мæ 'хсæрттæй лæппуйæн бæх æмæ хæцæнгæрзтæ ссардта. Къулбадæг усы кæрты 'рхызти:
— Дæ бон хорз, лæппу! — дзуры Хæтæг Барæг.
— Æгас цу, — загъта лæппу, — мидæмæ нæм — фысым дын уыдзыстæм.
— Цом мæнимæ балцы, иучысыл ахæтæм.
— Мæ мады 'вастæй æз къæсæры дуарæй дæр нæ хизын. Хæдзармæ цом æмæ дзы ракурæм.
Бацыдысты хæдзармæ. Хæтæг Барæг æгъдау радта къулбадæг усæн æмæ дзуры:
— Хæтынмæ цæуын æмæ мын дæ фырты кæстæрæн рауадз.
— Æна дæ сæрыл хаст фæуæд, æмæ цы бакæндзæн мæ саби демæ? Стæй рæвдз дæр куы ницæмæй у: нæ йæм бæх, нæ хæцæнгæрзтæ.
— Уыдон ын цæттæ сты, — загъта Хæтæг Брæг.— Бæх ын дуармæ, адон та йын хæцæнгæрзтæ.
— Лæппу, уазæг тых хæссæг у, — загъта зæронд ус, — барæвдзытæ кæн балцы дæхи.
Лæппу гæрзтæ райста Хæтæг Барæгæй, рацыд хæдзарæй; æркаст бæхтæм, бæхты ифтæнгтæм, æмæ зæрдæмæ бацæуинаг куы нæ разындысты, уæд æрмур кодта хæцæнгæрзтæ, бæхтæн æрхоста се 'рæгътæ æмæ сæ дуары æдде фæкодта.
Уый фæдыл къулбадæг усы 'фырт бахуыдта Хæтæг Барæджы бæхдонмæ. Хæрз æфснайд бæхдоны дыууадæс æфсургъы, кæрæдзийæ ивддзаг фæуыдаиккой; алкæмæн дзы къулыл йæ сæрмæ хæрз ифтонгæй саргъ æд дзаумæттæ, стæй хæцæнгæрзтæ, барæджы хардз; хæцæнгæрзтæ тæмæнтæ калдтой фыр сыгъдæгæй.
Хорзау нал фæци Хæтæг Барæг, къулбадæг усы фырты рæвдзытæ куы федта, уæд; фæсмон æм æрцыд, йæхи стæры цæуæг кæй скодта, уый тыххæй, фæлæ ма йын цы амал уыди.
— Равзар дæхицæн бæх уыцы ифтонгæй, — загъта лæппу, нæ балц дард балц куы фæуа, миййаг, æмæ нæ фыдæнхъæл куы фæкæной дæ бæхтæ.
Нæ сæм хæссы йæ ныфс Хæтæг Барæг. Лæппу арæвдз кодта дыууæ 'фсургъы, хæцæнгæрзтæ радта Хæтæг Барæгæн; сбадын æй кодта 'фсургъыл æмæ мæсыджы рæзты фæраст кæнынц.
Раджы ма уыди — Сæлхæйы рæсугъд нæ хъал казны. Уæд къулбадæг усы фырт ахæм цæлхъхъытæ ныккодта йæ бæхæн, æмæ мæсыг йæ бынæй йæ сæрмæ банкъуысти; хæрдмæ фæхауди Сæлхæйы рæ сугъд йæ хуыссæнуаты æмæ фестади тæрсгæ-ризгæйæ.
— Арв мын æрцавта мæ мæсыг, — загъта чызг, — фæлæ рудзынгæй куы ракаст, уæд бамбæрста, цæй аххосагæй ныррызти йæ мæеыг.
Фæндагыл фæцæуынц дыууæ барæджы æмæ уыди хурæй бæрæгдæр, каэмæ сæ цы хъару уыди, уый.
Цæуынтæ байдыдтой барджытæ. Æхсæв æмæ бон фæцыдысты, афтæ дзуры Хæтæг Барæг:
— Фæцыбыр кæнæм нæ фæндаг, — фос фæкæнæм ардыгæй, чысыл дзы куы нæ ис.
— Хæтæг Барæг, цы быдыры цæуаэм, уыдон мæ зæххытæ сты, цы фос дзы федтай, уыдон мæхи фос сты, — галрæгьауæй, хуыскъаг стурæй, бæхрæгъауæй, фысвосæй. Ау, æмæ мын тæрын яъæуы мæхи фос?
Цæуын та байдыдтой. Бирæ та фæцыдысты, чысыл,— чи зоны, æмæ та дзуры Хæтæг Барæг:
— Фос фæкæнæм ардыгæй.
— Адон мæ цагъар адæмы фос сты, — загъта къулбадæг усы фырт, — æмæ та сæ цыды кой кæнынц.
Бахæццæ сты иу ранмæ, авд фæндаджы кæм баиу вæййынц, уырдæм. Æрхызтысты барджытæ.
Къулбадæг усы фырт ракодта иу бæлас; авд тигъон цæджындз дзы самадта, авд фæндаджы кæм сиу вæййынц, уыцы ран æй æрсагъта; авд æвзагыл ын йæ авд фарсыл ныффыста, йæхæдæг дзуры Хæтæг Барæгмæ:
— Ацы ран лæуу æмæ дæ цæст дар цæуджытæм: уыдон мын сæ хъалон уадздзысты ацы ран; ахæм дзы куы разына, цы йыл æмбæлы, уый чи нæ ныууадза, уаэд уыимæ дæр фидаудзыстæм. Æз цæуын Донбеттырты æртæ 'фсымæрмæ; уыдон мын нæ знагыл лæууынц, нæ лымæныл. Фæстаг хатт ма сæм хатын, цæмæй мын сбæрæг кæной сæ ззэрдæйы хатт. Уый назй, уæд нал у мæ аххос: æз сын ды хъæуа, уый бакæндзынæн. Кæс-иу, æмæ кæд денджыз урс фынк хæсса бæрæг афон, афтæ-иу барджитæ бæтгæ, хъалонæй дæм цы 'рæмбырд уа, уыдонæй; дæхи-иу барæвдз кæн: намæ 'вæдза денджызы сæр сырх адардта, афтæ-иу дæхи æфснайыны кой бакæн; уый уыдзæн мæ мæлæты нысан.
Лæпгту доны йе 'фоургъ фæцарæзта æмæ 'фсургъ кæсагау алыг кодта дензджыз цæхгæрмæ. Данбеттырты æфсымæртæм бацыд æмæ сæм дзуры:
— Уыцы цыд уæм фæкодтон æмæ мын ницы дзуапп дæттут: нæ мын лымæнæй лæуут, нæ знагæй. Ацы хатт ма уын дзурын, — бæрæг дзуапп мын раттут: знагыл уæ нымайон æви лымæныл?! Уый зонут æмæ н' алфамблай адæмæй ахаэм нал баззад— мæнæн хъалондар чи нæ у, кæнæ цагъайраг кæй .не 'скодтон мæхицаэн.
— Уæле дæ фистæджытæ, дæле дæ бæхджынтæ: — загътой йын Донбеттыртæ. — Дæ хуызæттæ ныл бирæ сфæнд кодтой, бирæ февзæрстой махимæ сæ хъару. Дæ лымæн дæр нæ ницæмæн хъæуы, де 'знагдзинад дæр дьгн æрдумæ дæр нæ дарæм.
— Аххос сымахырдыгæй фæуæд уæдæ!
— Дæ фæндаг дзæбæхæй дар, гъе уый дын нæ дзуапп, — загьтой æфсымæртæ.
Донбеттырты рæгъауыл рахъæр кодта къулбадæг усы фырт; доны сæ фæцарæзта æмæ фатау денджызæн йе 'ннæ фарс фесты.
Хæтæг Барæгæн фæдзæхст куыд уыди, афтæ барджитæ акодта хъалонæй авд фæндаджы астæу, бæхуæргътæ сæ абаста. Уалынмæ йæм къулбадæг усы фырт дæр æрбахæццæ, Донбеттырты бæхрæгъау йæ разæй, афтæмæй.
— Дæ фыццаг скæн ацы рæгъау дæр æмæ дæ фæндаг размæ дар,— загъта лæгшу,— æрмæст-иу æз цы архайон, уьгмæ дæр-иу ракæс фæстæмæ: хæрз иунæгæй мæ ма ныууадз. Ныртæккæ мыл стыхджын уыдзысты фæдис, бирæ не 'сты, фæлæ цы сты, уыдонимæ хæцын хъæудзæн: лидзын сæрмæ бахæссинаг нæу. Кæд н' амонд уа, уæд сарæхсдзыстæм.
Дзырд дард ацæуы, фæлæ дын уалынмæ бæстæ ныссырхи.
Фæкастысты фæстæмæ, æмæ дын иу барæг сырх бæхыл æрбацæуы.
— Гъæ куыдзы цагъар! Кæй рæгъау фæтæрыс? — æмæ суагъта йæ фат.
Лæппу саргъæй фехста уæд йæхи, æмæ фат сагæхты астæу афардæг. Фæстæмæ бахста сырх барæджы æмæ барæг рафæлдæхти бæхæй. Систа йын йæ хотыхтæ, сырх бæхы баскъæры рæгъаумæ.
— Цырд лæуу, Хæтæг Барæг, — дæ цыды кой кæн, фæлæ мæм дар дæ цæсты зул дæр.
Уалынмæ та дын батарис рухс дуне; уый Донбеттырты дыккаг æфсымæр æрбацæуы сау бæхыл: уымæй батар рухс дуне.
— Гъæ, куыдзæй цы цагъар равзæрди, нæ фæтæрдзынæ и нæ рæгъау, — нæ дын батайдзæн, нæ, ме 'фсымæры мард! — æмæ та суагъта уый дæр йæ фат.
Къулбадæг усы фырт та саргъæй йæхи систа æмæ та фат сагæхты астæу ацыди. Фæстæмæ та суагъта фат: оау барæг ратылди йæ сау бæхæй. Систа хотыхтæ, бæхы бауагъта рæгъаумæ.
— Размæ, размæ, Хæтæг Барæг, фæлæ-иу фæстæмæ дæр дæ цæст рахæсс.
Уалынмæ бæстæ ныррухс, Уый Донбеттырты æртыккаг æфсымæр æрбацæуы йæ урс бæхыл, æмæ уымæн ныррухс дуне.
— Мæнæй нал фæцæудзынæ, куыдзы цагъайраг, ме 'фсымæрты туг дын нал батайдзæн. — Уый адыл систа йæ фат æмæ йын фæдзæхсы:
— Куы дæ суадзон, уæд та уыцы фыдгæнæг саргъæй фехсдзæн йæхи, фæлæ ды фатты фыддæр фест, дæхи иуцъусдуг куы нæ бауыромай, æмæ æвæдза саргъыл фенгом, афтæ йын йæ бичъы бын иннæрдæм куы нæ ахизай.
Æмæ урс барæг, Донбеттыры фырт, суагъта йæ фат. Къулбадæг усы фырт дæр саргъæй бæргæ фехсы йæхи, фæлæ бафæстиат фат, цалынмæ.лæппу саргъыл фенгом, уалынмæ, стæй, уæ балгънтæг знаджы амæттаг фæуæд!.. Фат бичъы бын иннæрдæм акаст.
Къулбадæг усы фырт фат йæ фæсонтæй фелвæста, æрдыныл æй æрбавæрдта æмæ йæ суагъта фæстæмæ: ныггуыпп ласта зæххыл урс-барæг, Донбеттырты 'нхъæлцау.
— Цы фæдæ, Хæтæг Барæг, фæдисоны хотыхтæ рахæсс тагъд, намæ бæстæ худинаг кæнæм, исчи нæ миййаг афтæмæй куы 'рбаййафа, уæд, —мазнæн хорз нал сты, нал, ме 'ууæлтæ.
Фæцарæхст Хæтæг Барæг: фæдисоны хотыхтæ систа, урс бæхы рæгъаумæ баскъæрдта.
Бæхæй æрхызт къулбадæг усы фырт, басылыхъхъæй æрбабаста йæ цæф æмæ губаккыл æрбадт.
— Хæтæг Барæг, мæнæн мæ бон нал бауыдзæн бæхыл бадын, фæлæ куыд лæг дæ, афтæ тæргæ нæ фосы конд, фехъусын кæн мæ хабар.
Бæхты рæгъау, барджиты баст хъалон уæргътæгондæй, сæ хъæуыл сæмбæлын кодта Хæтæг Барæг. Рæгъауæн йæ фылдæр æмбис, хъалоны уæргътæ, лæппуйы бæх хъæугæроны баздæхта сæ хæдзармæ.
Хæтæг Барæг радзырдта Сæлхæйы рæсугъдæн хъуыддаг, сæрæй бынмæ куыддæриддæр æрцыди, афтæ.
Сæлхæйы рæсугъд рабæлццон кæны йæхи, мæлæг адæймаджы ма удæгасæй ныййафы губаччы сæрыл.
— Мæнæн нал ис бирæ цæрæнбон, Сæлхæйы рæсугъд, фæлæ дын фæдзæхсын: мæ цагъартæн сæ бар сæхиуыл куыд цæуа амæй фæстæмæ, бархъомые еæм куыд иичиуал дар.а. Цы фос уадзын мæ фæстæ, уыдон æртæ хайы бакæн: аккаг кæньш сæ иу хай ме 'схæссæг мадæн, аннæ мæгуыртæн, æртыккаг хай лæвар кæнын Хæтæг Барæгæн, нæ иумæйаг балцы раст цæсгом кæй равдыста, уый тыххæй.
Ныхас конд фæци, афтæ йæ Сæлхæйы рæсугъд систа йæ хъæбысмæ, æмæ уый адыл къулбадæг усы фырт систа йæ уд.
Стыр зиан ис Сæлхæйы хъæуы. Абон Сæлхæйы хъæубæстæ къулбадæг усæн йæ иунæджы æвæрынц йе 'нусан еыджытыл.
Сæлхæйы рæсугъд æрбасидти ингæнкъахджытæм æмæ сын дзуры:
— Ингæн-иу уазрæх скъахут.
Марды рахастой уæлмæрдмæ. Сæлхæйы рæсугъд дæр рацыди марды фæстæ болат хæсгардимæ. Æвæдза марды ингæны бавæрой, афтæ Сæлхæйы рæсугъд болат хæсгардæй фæрæхуыста йæ зæрдæ æмæ уыцы ран систа уый дæр йæ уд.
Сæлхæйы дзыллæ иу ингæны бавæрдтой дыууæ марды дæр.
Афæдзы бонмæ ингæныл æрзади кæрдо бæлас æмæ фæткъуы бæбас, кæрæдзийыл уæрдæхау стыхстысты æмæ сæ къалиутæй ингæн дæрдтыл æрæмбæрзтой.

Радзырдтой йæ Баскаты Дебола, Дзугкойты Гаппо æмæ Тæбæхсæуты Дударыхъо, Æрыдон. Ныффыста йæ Æмбалты Цоцко.
«Ирон адæмы таурæгътæ, кадджытæ æмæ аргъæуттæ», æртыккаг хай, Дзæуджыхъæу, 1928, ф. 17—23.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 7. ДЗЛАТЫ РÆСУГЪД АЗАУ-ХАН ÆМÆ ÆМЗОРАТЫ ЧЫСЫЛ ÆМЗОР https://iratta.com/hican/2027-7-dzlaty-raesugd-azau-khan-aemae.html https://iratta.com/hican/2027-7-dzlaty-raesugd-azau-khan-aemae.html 2027 Sat, 03 Nov 2007 14:26:45 +0300 native-yes Азау-хан лæууыд рудзынджы раз, йæ уæлæ урс къаба, йæ сау дзыккутæ хæлдта æмæ сæ æруагъта даргъ йе 'уæхсчытыл. Мæйы рухс ныккаст йæ цæсгоммæ æмæ æрттывта зымæгон митау. Йæ сау цæстытæ æрттывтой зынаргъ дурау. йæ фæлмæн цæстæнгас басыгъта лæппуйы зæрдæ фæззыгон хурау. Лæппуйы зæрды куыннæ бахызт Азау-хан! Стыр хъуыдытимæ араст лæппу йе 'мцеччытæм. Уазæгдон-мæ бацыд, йæхи хуыссæны баппæрста æмæ ставд цæстысыг ныккалдта.
Йæ фысымтæ йæм радыгай цæуынц æмæ йæ фæрсынц:
— Цы кæныс, мæ хур, цы дæ риссы? Цæуыл дæ цæстысыг æнæвгъау калыс?
Ниды сæм дзуры Æмзор. Стæй йын иу ус загъта:
— Æвæццæгæн æмæ, мæ хуры хай дзæбæх лæппу, Азау-хан рæсугъды федтай?
Æмзор йæ мидбылты бахудт, йæ цзэссыг йæ рустыл, афтæмæй йæ хабæрттæ радзырдта.
— Дæхи мауал риссын кæн, — загъта йын уыцы ус, уымæн кæнæн ис, æцæг ныр зымæгон нæ, срæлæ уалдзæг. Азау-хан тынг дæсны уленк кæнынмæ æмæ кæддæриддæр йæ уынауыттимæ уалдзыгон мæй-рухс æхсæв ленк кæнынмæ рацæуы Теркмæ.
Иу уалдзыгон æхсæв уыцы ус Æмзорæн загъта:
— Гъеныр дæ амонд бæрæг кæнæн æхсæв æрцыд, Азау-хан ленк кæнынмæ йæ уынауыттимæ Теркмæ рацыд. Ды дæхи бæлæгъы бабæтт æмæ йæ сæ размæ ауадз, афтæмæй йæ æрцахсдзынæ.
Æмзор усы коммæ бакаст, йæхи бæлæгъы дон-дон ауагъта, æмæ йæ уынауыттæ куы а уыдтой, уæд æмхуызонæй Азау-ханмæ сдзырдтой:
— Дæ хорзæхæй, не 'фсин, уæртæ ма нын уыцы суг дæр æрцахс æххæст.
Азау-хан йæ размæ куы баленк кодта, уæд æй Æмзор рацахста. Азау-хан йæ дзыхыдзат ныхъхъæр кодта:
— Иунæг хуыцау, хатыр бакæн æмæ мæ ацы адæмы раз ма фæхудинаг кæн. Æвæццæгæн мæ хуыцау дæу тыххæй радта, æз дæуæй фæхауинаг нал дæн, фæлæ дæ курын, хуыцауы хатыр бакæн æмæ мæ чысыл Дзлатмæ бауадз.
Азау-хан Дзлатмæ ссыд æмæ йæм уырдыгæй фæстæмæ радзырдта:
— Æз дæу тыххæй ам нæ бадын, дæ хъуьшыз дæ донгæмттæй кæлгæ! Æз ахæм лæппуйæн бакомдзынæн, далæ стыр Ногъайы рæгъау йæ разæй тæргæ чи кæна, фæстæмæ та фæдисимæ хæцгæ чи кæна, афтæмæй сæ мæ Дзлаты размæ чи стæра!
Никæмæн ницы загъта лæппу, афтæмæй æнæ исты сдзургæйаз фæстæмæ йе 'мцсччытæм ссыд. Хъæлдзæгæй йæхи срæвдз кодта гæрзты хорз, бæхы хорзæй, афтæмæй араст стыр Ногъайы рæгъау тæрынмæ.
Ратардта сын сæ рæгъау, афтæ йæ фæсте фæдис раййæфтой. Æмзор фæстæмæ хæцыд фæдисыл, йæ разæй та сын тардта сæ рæгъау. Къорд цзэфы фæцис Æмзор, фæлæ уæддæр нæ радта йæ рæгъау, æгаддзинад йæ сæрмæ не 'рхаста.
Дзлаты размæ куы схæццæ, уæд Æмзор йæ дзыхыдзаг ныхъхъæр кодта:
— Азау-кан! Мæнæ дын дæ рæгъау стардтон.
Йæхи'цæн нал уыдис йæ бон, иæ донгæмттæй калдис фæннæрдæм йæ туг, йæ рагъæй систа йæ нымæт, æрытыдта йæ зæххыл, йæхи йыл æруагъта, афтæмæй амард.
Азау-хан Дзлатæй йæ размæ æрцыд, йæ зонгуытыл æрхауд, ставд цæссыг ныккалдта æмæ загъта:
— Ды дæ цард схицæн кодтай мæн тыххæй, æмæ мæн дæр мæ царды уаг нал хъæуы æнæ дæу.
Йæхæдæг фæстæмæ Дзлатмæ ссыд азмæ йæ уьшауыттæн загъта:
— Курын уæ, æмæ куы амæлон, уæд нæ-иу ацы донæн йæ фæйнæ фарс баныгæнут.
Йæ болат хæсгард райста Азау-хан æмæ йæ йæ хурхыл æнæвгъау æрбавæрдта, афтæмæй йæ дунейы рухсæй йæхи схицæн кодта Уынауыттæ, куыд сын бафæдзæхста Азаухан, афтæ доны фæйнæ фарс баныгæдтой сæ дыууæйы дæр.
Иуæй дзы сзад фæткъуы бæлас, иннæмæй та æнгуз бæлас æмæ дыууæ бæласы доны фæйнæ фарсæй кæрæдзимæ æрбацыдысты.
Æрæджы дæр ма сæ бындзæфхæдтæ уым уыдысты.


Ныффыста нæ Хьаныхъуаты Багырбег, 1924 аз, Хъобан. Йæ радзурæг бæрæг нæу.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 3, папкæ 2, ф. 4- 6.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 6. АЗНАУРИ КАДÆНГÆ https://iratta.com/hican/2023-6-aznauri-kadaengae.html https://iratta.com/hican/2023-6-aznauri-kadaengae.html 2023 Fri, 02 Nov 2007 14:54:34 +0300 native-yes Азнаури мæгур йеунæг уод
Ка бахуардта, йе ба Сау-Ногъай
И бæрзæйгин Сидахъ-æлдар ку адтæй.

Азнаурæн æ уосæ ба Абайти кизгæ
И рæсугъд Кумусхан уæд ку адтæй,
Æ йенцег æрвадæ ба Хъайтухъи фурт
Хамурз-æлдар уæд ку адтæй.

Хамурз-æлдар Азнаурмæ уæд ферветуй:
«Æрцо, Азнаур, ме 'нцег æрвадæ,
Мах ба æрбатæрæн Сау-Ногъай
И бæрзæйгин æлдар Сидахъи бæхæргъау».

Уоци хабар фегъосгæй, Азнаур
Æ уосæ Кумусхани рæсугъдмæ бадзоруй:
«Тагъд мæ рарæвдзæ кæнæ,
Æз ба дæлæ Сау-Ногьай бæхæргъау æрбатæрон».

Сау рæсугъд Кумусхан дæр дин
Зонæнгин кæми н 'адтæй,
Æма ин дзиуаппæн загьта:
«Æз дæ уæд исрæндзæ казндзæнæн,
Æма мæнмæ марддзогойнæ
Байсати Дзæнæй разæй мардæгъдаугæнгæ
Ку 'рбацæуиуонцæ
Æма сæ цæстисуг, йехæ 'врагъау, мæнмæ ку хъæрта.
Æма и уæллагон думгæ сау дзиккоти
Пæскъутæ мегьи стугау ку хæсса,
Æз ба мæ уорс базгутæ пъæстугай ку тонон,
Æма мæ сау дзиккотæ мартъий метау
Тъæпбилæй ку калон,
Æз ба дæ гъе уæд исрæвдзæ кæндзæнæн».

Азнаур ба ин загъта:
«Нæ-а, æз мæ уоди тасæй нæ ниллæудзæнæн!» —
«Уа-нæ-уа дæр кæд нæ лæууис,
Уæд мæ цæгат Абайтæмæ

Сау уйрæгтæ сау хъумæцтæ
Беурæ æрластонцæ, æма дин
Сау даритæй мæ сау фæлуст
Дæ рацудмæ уæд исрæЁдзæ кæндзæнæн».
Азнаур æ уоси дзурдмæ кæми байгъуста,
Бауадæй æма æ борцъух бор аласабæл
Æ сау саргъ æнгом февардта
Æма ин йе 'лвасæнтæ итинг æрбалваста.

Æ уæле кæрдагæ сау хъæндзал кард æрбаста,
Йе 'хсагæ хъæрæймаг топп дæр æрауигъта,
Йе згъæр, йе згъæр цæнгтæ 'ма йе згъæр ходæ дæр
Æ уæле æркæнгæй, ранæхсдæрæй.

Хъосбарти хедмæ ку нихъхъæрттæй,
Уæд уоми æ йеунæг косæг Майрæнхъул
Æ уæргутæбæл тæрсæ 'ндзалæ тæссармæ 'ривардта
Æма уотемæй йеци хедбæл æрбадтæй.

Майрæнхъул ин загъта:
«Йеунæгæй мæ ку уадзис, мæгурæй.
Уа-нæ-уа дæр мæ кæд уадзис йеунæгæй,
Уæд мæ бафæдзæхсæ Айдаболти
Дзандарæй, Дзæрæхмæтæй йескæбæл».

Азнаур ин загъта фæстæмæ дзиуаппæн:
«Гъе, хъулхъасхан, ду дæр ма мæ фингæбæл
Ку сæвардтай», — æма уотемæй æ бæх
Ниццæвтæ гæнгæй æ йеу фæрсти багæпп ласта.

Уотемæй уайун байдæдта
Æма Хъайтъухътæмæ нихъхъæрттæй.
Æ борцъух бор аласай исфæсахсæн кодта
Æм.а æ сау нимæтæй æхе бамбарста, — рарæхсдтæй.

Уæд æрбайгъал æй æма хæдзарæмæ бацудæй.
Хамурз-æлдарæн æ фун радзурдта:
«Æз аци бон фæууидтон дессаг фун, —
Мæ бæхи цуппар къахей астæуæй
Баллон берæгъ 'фелвæстæй
Æма мæ цъæх арцæй æрбарæхуста.

Йеци фу.н ци уодзæнæй, уомæн неци зонун мæхецæн».
Хамурз-æлдар ин загъта дзиуаппæн:
«Нæ уоди тасæй нæбал байзайдзинан мах,
Фал цæудзинан нæ надбæл».

Ранæхстæрæнцæ 'ма цæунтæ байдæдтонцæ.
Уæд ин Азнаур загъта фæндагбæл:
«Хамурз-æлдар, мæнæ мæ рæвæг дэауматæ
Райсæ дæхецæн æнцонæн».

Хамурз-æлдар æрбайста Азнаурæй
Æ хъæрæймаг — æргъæвагæ топп,
Æ сау хъæндзал — кæрдагæ кард, йе згъæр, йе згъæр ходæ,
Йе згъæр цæнгтæ 'ма сæ æргæлста æ уæле.

Уалинмæ рахъæрттæнцæ Стур Ногъай бæстæмæ
Æма рагъæр кодтонцæ Сау-Ногъай и устур
Бæрзæйгун æлдар-Сидахъи бæхæргъаубæл
Æма сæ сæ разæй тæрунтæ байдæдтонцæ.

Уалинмæ сæ Сау-Ногъай содзгæ фæдес сорунтæ байдæдтонцæ.
Хæстæг кæнун сæмæ ку райдæдтонцæ,
Уæд сæмæ раздæр исхъæрттæй Сидахъ-æлдар
Æма сæмæ дзоруй: «Фæццæун уæ фæнддзæнæй,
Фал нæ фæццæудзинайтæ!»

Уотæ рæхги бастадæй Хамурз-æлдари бæх.
Азнаур имæ уæд дзоруй: «Мæнæ хуæздæр бæхбæл ду рабадæ».
Хамурз-æлдар рабадтæй Азнаури борцъух бæхбæл
Æма ибæл, ниццæвтæ гæнгæй,
Фæллигъдæй æ уоди тасæй.

Азнаур æй ралгъиста: «Мæ тæрегъæдæй дæ
Хуцау æгад æлдарæй фæццæрун кæнæд
Биасланти астæу, æма дин синони хай
С' астæу макебал радтæд».

Азнаурæн Хамурз-æлдари аласа ку бастадæй,
Уæд загъта: «Мæнæн аци бон мæ борцъух бæх,
Мæ сау хъæндзал — кæрдагæ кард,
Мæ хъæрæймаг — æхсагæ топп, ме згъæр, ме згъæр ходæ,

Ме згьæр цæнгтæ мæхемæ ку адтайонцæ,
Уæд искодтайиæ Сау-Ногъайæн æноомæ
Тангъада 'ма тамаса,
Адæмæн ба æносон дессаг æма æнбесонд».

Уалинмæ 'й, Азнаури, исаййафуй Сидахъ-æлдар
Æма ймæ дзоруй: «Гъой, гйаур, церкес!..
Фæццæун дæ фæнддзæнæй, уадзæг дæ ку уа, уæд!
Цæвæ, гъе нур, лæг кæд дæ, уæд!»

Азнаур имæ, йе 'ргон рахатгæй, дзоруй:
«Цæмæн дæ цæвон? — Мæ борцъух аласабæл
Æз ку нæ бадун, ме 'хсагæ хъæрæймаг топп,
Мæ кереке, ме згъæр, ме згъæр ходæ, ме згъæр цæнгтæ
Æма мæ сау хъæндзал — кæрдагæ кард мæнмæ ку нæ 'нцæ».

«Мæ фидистæн, æдта æз иттæг йефтонг дæн!» —
Зæгъгæ имæ дзоруй и бæрзæйгин Сидахъ-æлдар,
Æма ибæл исуадзуй и бæдæйнаг хъæрæймаг топп,
Æма и налат фат исæнбæлуй Азнаурæн æ зæрди сæри.

***

«Æз дæр æдта дæу фагæ йефтонг ба исодзæнæн!» —
Азнаур имæ уотæ дзоруй фæстæмæ,
Æма ибæл æ уруссаг топп, фелвасгæй, исуадзуй
Æма Сидахъ-æлдарæн æ тæккæ тæрнихи исæнбæлуй.

Сæ дууæ дæр бæхтæй рахаунцæ
Æма кæрæдземæ æрхæстæгунцæ
Æма сæ кæрæдзей фæрсунтæ райдайунцæ:

«Кæмæй æй, ка ци æй», — зæгъгæ, йеу инней бафæрсуй,
Уалинмæ йетæ дууæ æнхуæрифурти разиннунцæ,
Кæрæдзебæл кæунтæ, лæдарунтæ райдайунцæ,
Йеу инней нæ зонгæй ке рамардта, уой туххæн.

«Цн дин кæнон? — Азнаурмæ дзоруй Сндахъ-æлдар,
«Мæнæ мæ бæх уæддæр хуæздæр æй,
Æма ибæл рабадæ, цæмæй дæ
Уæддæр уæ бæстæбæл банцойнæ кæна».

Бæхбæл рабадгæй, Азнаур ранæхстдæрæй,
Цæунтæ байдайуй æма бахъæртуй Лæути гьæумæ.
Лæути гъæуи дони хеди гъоси æ уодæн нæ бал адтæй
Æма æ бæхæй æрфестæгæй зæнхæмæ.
Уалинмæ уæллагон думгæ разилдта сихирна.
Азнаур уой фæууингæй загъта:
«йа уæу-уæй! Сихирна дæр ма сæдæ цъаси уогазй
Мæ фæрсти пæр-пæргæнгæ разилдæй,
Æз ба ами, Лæути дони хеди гъоси, м 'адзал куд фæккæндзæнæн».

Уæд уотемæй нæуæгæй бæхбæл исбадуй,
Цæунтæ байдайуй æма бахъæртуй Байсати гъæумæ,
Æ иуазæгдонæмæ бацæуй æма хъурмæ кæнун байдайуй,
Хъурмæ кæнун байдайгæй Азнаур, загъта:

«Мæ сон ка 'й, йе Хъайтухътæй йенцег исхæссæд, —
Баллон берæгъау æнбалхуар йетæ куы 'нцæ.
Мæ сон ка 'й Абайтæй дæр кизгæ ракорæд, —
Се 'лгъистæ ка й, йе сау хъæндзал кардау 'кæрдуй».

Уотемæй ма тæрхъосдзарæй дууæ уафси бахуйун кодта
Æма иуазæгдони рацо-бацо гæнгæй син
Сæ дæлфæдтæ исхаун кодта.
Уой фæсте ламазлухъ æриста,
Æма, хуцаумæ баковгæй, æ уод исиста.

Кадæг ракодта Салæгаты Бадзай, дала-фæндырæй цæгьдгæйæ, Устур Дигора, 1898 аз. Ныффыста йæ Собиты Инал Тотырыхъы фырт.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 11, папкæ 5, ф. 304—315.
Дигорские сказания по записям дигорцев И. Т. Собиева, К. С. Гарданова и С. А. Туккаева, с переводом и прымечаниями Всев. Миллера. Труды по востокове-дению, издаваемые Лазаревским институтом Восточных языков, Москва, 1902 год, стр. 51—57.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 5. ЙЕУНÆГИ ТАУÆРÆХЪ https://iratta.com/hican/2015-5-jjeunaegi-tauaeraekh.html https://iratta.com/hican/2015-5-jjeunaegi-tauaeraekh.html 2015 Thu, 01 Nov 2007 15:17:31 +0300 native-yes (вариант)
Йеу гъæуи цардæй мæгур зæронд лæг. И лæг рамардæй 'ма йин баизадæй лæхъуæн æма кизгæ. Кизгæ уайтагъд лæгмæ рандæй. Лæхъуæн дæр рацæппо-лæппо æй; хуæрзигурд разиндтæй æма 'й хуцау фонс кæнунбæл фæккодта. Игурд фескъуæнхтæй 'ма æхе хъиамæтæй гъæу исæнтудта, æхуæдæг ба Ханти кизгæ ракурдта.
Йеу æхсæвæ мæгур йеунæг иуазæгдони куд хустæй, уотæ йимæ бадзурдæй:
— Сæумæ дин сехуар афони дæ уосæ хастæуй, лæги сæр дæ багъудæй, йеунæг!
Лæхъуæн фестадæй, тургъæмæ рацудæй, рагъæуæйттæ кодта 'ма некæми неци фæйдта; бацудæй фæстæмæ æма æхе хуссæни куд æруагьта, уотæ ба йимæ нæуæгæй бадзурдæй:
— Сехуар афони дæ фиди марæг ами уодзæнæй, йеунæг! Æртиккаг хатт имæ бадзурдæй:
— Сехуар афони дæ фиди лимæн дæр ами уодзæнæй! Исхъурдохæн æй мæгур йеунæг; ци 'рдæмæ цудайдæ, кæмæн ци кодтайдæ, уой нæ бал зудта æма æ мадæмæ бацудæй æма æ хабæрттæ уомæн радзурдта. Æ мадæ ба йин загъта:
— Дæ фиди марæги дæр, дæ фиди лимæни дæр, хуцауи ку фæндæуа, уæд йесгæми йердзæнæ. Уодесæг æма уосесæгæй ба игъауги-дæр нæ йес, дууæ гъуддаги дæр æмбес æнцæ 'ма дæ сæри гъуддагмæ цо!
Йеунæг æ бæхбæл саргъ багæлста 'ма талингитæй Хантæмæ нихъхъæрттæй; къæразгæ бахуаста кизгæмæ, æма йимæ йе дæр ракастæй:
— Кизгай, дæ арт цæмæн сайис,—зæгъгæ, 'йимæ дзоруй йеунæг. Кизгæ ба йин загъта:
— Æз мæ арт ку сайдтайнæ, уæд дæмæ лæг нæ рарвистайнæ!
— Мадта æрахезæ, æз ба дæ хæссон!
— Уотемæй нæ рахездзæнæн, фал дæлæ авд надей астæумæ ниццо; мæн ка хæссун, йе дæ фиди марæг дæр æй 'ма мæ уомæй байсæ!
Йеунæг ниццудæй авд надей астæумæ 'ма уоми æ бæх бафæсахсæн кодта.
Сехуар афони йибæл хан, дууадæс бæхгиней хæтдзæ киндзæ худта, уотемæй æрбацудæй. Мæгур йеунæг сæ хæтдзæ æхе рацæуæг кодта; ханæн æ бæрзæй æрсæрфта æма и бæхæй ратулдæй, æхуæдæг ба ралигъдæй. Хани æмбæлттæ дæр сæ киндзæ фæснад йеу дорбæл фæууагътонцæ æма йеунæги фæсте сæхе рауахтонцæ. Дзæбæх ку рарæнгъæнцæ, уæд æ бæх фездахта фæстæмæ, сæ рахес фæрсти æрба-гъаста 'ма син сæ сæртæ къуæрдтитæ гæнгæ рацудæй, æртиндæсей дæр бафснайдта, сæ бæхтæбæл син сæ тонаутæ бабаста, æ разæй сæ рамбурд кодта; хани кизгæ дæр æ фæсабæрцæмæ æрбайста æма уотемæй æ хæдзарæмæ исцудæй. Йеунæгæн йе 'сцудмæ æ ф'иди лимæн гъастæй рандæй. Йеунæг уой ку базудта, уæд æй сорунтæ райдæдта; баййафта æй; хатуй йимæ, коруй æй, раздæхæ, зæгъгæ, 'ма йимæ нæбал игъуста æ фиди лимæн. Уæдта йин загъта æ фиди лимæнæн:
— Кæд дæ фæндуй, уæд мæ фиди мулк дууæ æмбеси бакæнæн, кенæ ба йеу бони фонсæй ке иссердтои, уони райсæ!
На-нæ-уа æй ку нæ бал уахта йеунæг, уæд æ фиди лимæн раздахтæй 'ма райста, йеу бони фонсикондæй ке иссердта йеунæг, уони.
Йеунæг уотемæй йеци йеу бон æ фиди тог райста, æ фиди лимæн устур хæзнаау багъæуай кодта, æнæзæрдæхудтæй æй рарвиста, æмæ уосæ дæр æрхудта.
Ци рацудæй, хуцау æхуæдæг зонуй, уæдта йеунæг фунтæ фæйдта: авд берæгъи сæгъæ раскъафтонцæ 'ма сæ цума йе ба расурдта, авдей дæр рамардта; æвдæймаги куд æстъихта, уотæ ба æ фарсæй фæтътъифстæй; уæдта цума æртæ богъай сæ ксгъоги æмбухта, уотæ; æртæ æхсинæги ба кæрæдзей тундтонцæ.
йеунæг æ фуитæ æ мадæн радзурдта 'ма йин йе ба загъта:
— А гъæуи кизгæ раскъавдæ уодзæнæй, ду ба фæдесæй рараз-дæр уодзæнæ; авд рамардзæнæ; æвдæймаг куд фест кæнай, уотæ ба бийде расхъеудзæнæй, дæ фарсбæл исæмбæлдзæнæй 'ма уомæй дæ адзал уодзæнæй. Æртæ богъай ба æнцæ де 'ртæ æнгари. Йетæ ба дæбæл 'богъ-богъæ'й кæудзæнаэнцæ. Æртæ æхсинæги ба æз, дæ мадæ, дæ уосæ æма дæ йеунæг хуæрæ — маха нæхе тондзинан, æндæра ци казндзинан?
Уотæ рæхги ба авд абæреги гъæумæ фæллæбурдта. Абæрегтæ йеу кизгæ раскъафтонцæ. Гъæуфаэдеси разæй йеунæг фæцæй; авдей дæр рамардта; æхсæзей тонаутæ си рафснайдта; æвдæймагмæ куд бацудæй æма ниллæудтæй, уотæ ба æ фун æ зæрди æрбафтудæй æма ниллæудтæй, нæ бал имæ æндиудта. Кизгæ ниххудтæй 'ма дзоруй йеунæгмæ:
— Се' гасæй син ку нæ фæттарстæ, уæд мардæй ба куд тæрсис? Йеунæг уæд æхебæл æрхудтæй; кизги æфхуæрд æ сæрмæ нæбал
æрхаста æма бацудæй мардмæ; æ къандзол ин исрæдуфта; уордæгæй бийде фесхъиудтæй æма йеунæги фарсбæл исæмбалдæй.
Уотемæй йеунæги æ фун æриййафта; æ хæдзарæмæ ма уодæгасæй æрхъæрттæй, уæдта æ дуйнейæй рахецæн æй.

Радзырдта йæ Кертибиты Кертиби, Мæхческ. Ныффыста йæ Гарданты Михал. «Памятники народного творчества осетин», вып. II, ф. 87—88.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 4. ИУНÆДЖЫ КАДÆГ https://iratta.com/hican/2008-4-iunaedzhy-kadaeg.html https://iratta.com/hican/2008-4-iunaedzhy-kadaeg.html 2008 Wed, 31 Oct 2007 15:01:03 +0300 native-yes — О, æна, фын дын федтон, фын дысон, диосаджы фын.
— Дæхи уал ахс, æна дæ сæрыл хаст æрбауа, æмæ мьш æй уæд радзурдзынæ, — загъта йæ зæронд мад.
— Сагты рæгъау ралыгъдысты нæ хъæуыл; лæджы хуызæн лæгæй чи уыди хъæубæсты, уыдон фесты сæ фæдыл, фæлæ сæм ничи сарæхсти. Мæн дæр хæрз æрæджиау хуыцау фæдисы ауагъта, адæм здæхтысты, худæгæй мыл мардысты.
Сурынтæ систон сагты рæгъау, баййæфтон сæ, цæгъдынтæ сæ байдыдтон, ба, æмæ сæ иудадзыг дæр ныссæрфтон. Цагъды мæрдтау Терчы атагъайы адæргь сты сæрджын саджы мæрдтæ.
Мæ фæндаг сыл ракодтон фæстæмæ, сæ сыкъатæ сын æфтауын. Уыцы хуызæнæй æппæты разæй цы саг афæлдæхтон мæ фатæй, уымæ æрбахæццæ дæн. Мæхи йæм фæфистæг кодтон, фæлæ мын сæр-джын саг мæ артæнтæ срæхуыста йæ кал.м марæнæй. Уьгйадыл рай-хъал дæн, æмæ мæ хид мæ къæхты бынæй калди.
Бирæ рацыд, чысыл рацыд рæстæг, чи у йæ зонæг, фæлæ та иу райсом раджы лæппу фын дзурынмæ хъавы йæ мадæн.
— О, æна дын амæла, уый дын цавæр æгъдау у, — дæхи нæма цæхсыс, афтæ аргъæуттæ дзурыныл фæвæййыс: нæ дæм байхъусдзынæн, цалынмæ дæхи цæхсай, уалынмæ.
— Нæ хъæубæсты къобор галтæ цы уыдысты, уымæй нæ кæрты байдзаг сты, сæрыхъуын уырдыг стади сæ богътæм. Уæд сæм рацыди нæ зæронд хъуг дæр, æрлæууыди сæ астæу, æмæ уый дæр нал æнцади уасынæй.
Æрбадымдта цæгатæй, æрхъуынтъызи арв, нал æрттивы æнусы цъити хурзæрины рухсмæ.
Æмæ та иуахæмы райсом раджы арты фаромæ æрбадти Иунæг æмæ та дзуры йæ мадæн:
— Фын та дын федтон, æна, фын. Цыма дыууæ æхсинæджы æртахтысты нæ кæртмæ, æфтуанхъæдыл æруагътой сæхи, баздæхтысты кæрæдзимæ æмæ царм-буар нал ныууагътой сæ уæлæ; ног уард митау, нæ кæрт урс-урсид адардта сæ пакъуыйæ. Ноджы нæм æрбацыдысты, хъæубæсты лæгæй чи уыди, уыдон. Скъæтæй мын раластой мæ саулохы, алвыдтой йын йæ барц æмæ йæ дымæг.
О, æна, ацы æнахуыр фынтæ цæмæ цæуынц, уый мын куы нæ радзурай, уæд дæ нæ ныууадздзынæн.
Исдугмæ ком нæ лæвæрдта зæронд ус Иунæгæн. Куынæуал æй уагъта 'мæ куынæуал, уæд ын æна байдыдта дзурын:
— Хуыцауы уазæг, зæдтæ 'мæ дауджыты уазæг Иунæджы сæр! Хорз фынтæ нæ федтай, мæ хъæбул, мæ иунæг æнхъæлцау, ацы рухс дунейыл ма мæ къæхтыл кæмæн цæуын. Мæнг сæ хуыцау фæкæнæд.
Хъазхъуымыхъхъ æмæ Солы æрба'быредзысты иуахæмы нæ хъæумæ; дæ иунæг æрдхорд Агуынды-рæсугъды дын тыххæй ахæсдзысты. Нæ хъæубæстæ фæдисы ацæудзысты, фæлæ куыд ацæуой, афтæ фæстæмæ дæр æрбаздæхдзысты: Агуынды-рæсугъды нæ байсдзысты знæгтæй.
Хæрз æрæджиау дæ саулохыл, уастæн макуы фæуа йæ бындар, дæхи баппардзынæ, æмæ сурынтæ байдайдзынæ тыхгæнджыты, фæдисæттæ дыл фæндагыл иугай-дыгай æмбæлдзысты, худæгæй дыл мæлдзысты, фæстæмæ дæ здахдзысты, фæлæ дæ цыды кой кæндзынæ. ды дæ тæргæ бæхыл. Тыхгæнджыты баййафдзынæ Терчы атагъайы, цæгвдгæ сæ ацæудзынæ размæ, Агуынды-рæсугъды сьин байсдзынæ, стæй сыл сæ хотыхтæ исгæ рацæудзынæ (разилдзынæ). Æппæты разæй кæй фæцæф кодтай, уымæ æрбахæццæ уыдзынæ; æмæ йын йæ хотыхтæ исынмæ куьгд фæуай, афтæ дæ фыдыэнаг барæхойдзæн йæ сау хъамайæ.
Бацæуæнтæ нал уыдзæн нæ кæрты, хъæубæстæй ничиуал баззайдзæн фæсвæд, — дæ хæлар, де 'мгар адæм æрцæудзысты, æз дæр, дæ зæронд мад, сæ астæумæ рацæудзынæн æмæ ма арвæн иргъæвæн уыдзæн, фæлæ баиргъæвæн нал уыдзæн махæн кæуынæй æмæ дзыназынæй.
Гъе уый дын дæ фыццаг фын.
Дæ дыууæ æфсымæр-хойы дæм æрцæудзысты, царм-буар нал ныууадздзысты сæхиуыл, сæ кæрæдзийы сæрыхил тондзысты. Уыдон тæригъæдæй дур аекъуидзаэн, арвыл хур баталынг уыдзæн.
Уый та дын дæ дыккаг фын.
Дæ номыл нæ хæдзары цы сылгоймаг цæры, мæ иунæг чындз, уый дæ ингæны уæлхъусмæ ахондзысты, æртæ хатты йæ 'рзилын кæндзысты ингæны алыварс, болат хæсгардæй йын ралыг кæндзысты йæ даргъ дзыккутæ æмæ дын сæ дæ табæты бавæрдзысты.
Уый та дын дæ фæстаг фын.
Иуахæмы Солы æмæ Хъазхъуымыхъхъы тыхгæнджытæ хъæумæ æрбабырстой, Агуьгнды-рæсугъды ахастой. Хъæубæстæ змæлд сси, дзыллæ фæдисы цæуынц. Иунæджы зæронд мад æрыхъал, фестад, йæ дарæстæ акодта, йæ хъус дары æддæмæ æмæ бамбæрста хабар.
— Æлгъыстаг фæуыдзæн мæ зæронд сæр, — уыцы æвирхъау фынтæ цæудзысты мæ Иунæджы сæрыл, мæ хæдзар хæлы. —Рауади кæртмæ, арвмæ сдардта йæ риу æмæ кувы: «Хуыцауты хуыцау, мæ-хи хуыцау, изæрдалынгты стъалытæ арвыл куыд арæзт вæййынц, уыцы хуьгзæнæй амæй бонмæ куыд нæ фезмæлой сæ бынатæй, уый дæ курын, мæ куывд мын айс, мæ Иунæджы зынг мын ма бахуыссын кæн.
Стъалытæ æрлæууыдысты арвыл, изæрыгон цы рæтты фæлæууынц, уыцы рæтты.
Уалынмæ æрбадзырдæуыд:—Уæлæмæ, Иунæг, де 'рдхорд Агуынды-рæсугъды дын Солы фæхæссынц!
Иунæг фестад йæ хуыссæнуатæй, рауад кæртмæ, кæрты мад фæ-ци йæ размæ æмæ дзуры:
— Дæ хуысты кой уал кæн, æна дæ фæхъхъау фæуæд, — исчи дæ хъазгæ кæны, æвæццæгæн: ныр ма тыхгæнæн афон нæу, уæлæ ма скæс арвмæ, изæр куы у нырма. Ацафон цавæр тыхгæнджытæ æрба-цæудзысты хъæубæстæм.
Афынæй та Иунæг. Уалынмæ та:
— Уæлæмæ, адæм фæдисы фæцæуынц, тыхгæнджытæ дын фæхæссынц де 'рдхорд Агуынды-рæсугъды.
Нæ та йæ ауагъта йæ мад.
Уалынмæ йæм æрбадзырдæуыд æртыккаг хатт. Стъалытæ сæ лæудæй лæууынц, изæрдалынгты цы рæтты фæлæууынц, уыцы рæтты. Фæлæ бамбæрста Иунæг, Агуынды-рæсугъд хасты кæй фæци бæл-вырдæй, фæдисы йæ кæй нæ уадзы йæ мад.
— Бæсты худинаг, мыггагмæйы фидиссаг фæдæи, — загъта Иунæг, — барæвдзытæ кодта йæхи, абадт йæ бæхыл æмæ уыцы тæргаебæхæй сурын байдайы тыхгæнджыты.
Бирæ нæ ауад, афтæ йыл æрбабон; стæй, куыд дарддæр кæны, афтæ йыл фæдисæттæ æмбæлын байдыдтой, худынц ыл, здахынц æй фæстæмæ.
Тыхгæнджытæн Терчы атагъайы сæ фæдыл бафтыд Иунæг. Хурскæсæнырдæм фæхæссы фæд йæ саулохыл. Уайы, уайы æмæ сæ æрбахæстæджытæ кодта.
— Нал æй фæхæсдзыстут, нал, мæ мад, мæ фыдыстæн! — загъта Иунæг. Цæгъдын сæ байдайы тыхгæнджыты... Фæлæ фыдбоны фынтæ ма 'рцæуæнт мæ Иунæджы сæрыл!
Мæлæтдзаг цæф уыди, афтæмæй ма Агуынды-рæсугъдимæ æрбахæццæ Иунæг йæ райгуырæн къонамæ.
Бирæ нал ахаста. Солиаг сау хъамайы цæфæй, йе 'нусон хæс бафыста æмæ мæнг дунейæ æцæг дунемæ афардæг.
Уаэларвæй æхсидав куы 'рхаудаид, уæд зæхмæ не 'рхæццæ уыдаид, уый бæрц адæм æрæмбырд сты Иунæджы мардмæ. Нал æнцайынц сæ сæртæ хойынæй Иунæджы æмгæрттæ, нал æнцайы кæуынæй Иунæджы мад, хъисыны фаг æртыдтой кæрæдзийы сæрыхилæй йæ дыууæ хойы. Болат хæсгардæй ракодтой Иунæджы усæн йæ даргъ дзыккутæ æмæ сæ марды роны бавæрдтой.
— Уæ, Иунæг, цæй мæгуыр дæ, цæ? Хъæды халæттæм дæр дæуæй мæгуырдæр куы нæ разындзæн, — загъта ма Теса; фæндыры тæнтæ æруагъта æмæ йæ æд цæгъдæн лæппумæ радта.

Ныффыста йæ Æмбалты Цоцко. Йæ радзурæг бæрæг нæу. «Ирон адæмы таурæгътæ, кадджытæ æмæ аргъæуттæ», æртыккаг хай, Дзæуджыхъæу, 1928 аз, ф. 123—125.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 3. ЕУНÆГИ КАДÆНГÆ https://iratta.com/hican/1991-3-eunaegi-kadaengae.html https://iratta.com/hican/1991-3-eunaegi-kadaengae.html 1991 Tue, 30 Oct 2007 14:47:27 +0300 native-yes Гъæдæй дæр, дорæй дæр еунæг мæгур æй.
Будури астæу еунæг бæласæ —
Е дæр мæгур æй! И хор дæр имæ
Æгæр ку кæсуй, æгæр æй тавуй,
И дон дæр имæ идард ку цæуй,
Идард ку цæуй.
Мæргъти астæу дæр, сирдти æхсæн дæр
Еунæг мæгур æй, еунæг мæгур æй,
Адæмти астæу дæр еувæг мæгур æй.
Æ ном еунæг фæууй, æхуæдæг дæр еунæг æй.
Æнсувæр кæмæн нæйес, æрдхуард, æмтарæ
Æ фарсмæ æрбалæууæг кæмæн нæйес,
Еунæг ку хуннуй. Еунæг мæгур æй.
Еунæг цæрун байдайуй дуйнебæл
Æ зæронд мади хæццæ. Æ лимæнтæ имæ
Дууадæсемæй ку 'рцæунцæ,
Сæ лимæни-седзæри бабæрæг кæнунцæ.
Уазæгдонæ мæгур лæгæн ку нæ фæууй,
Æ хæдзарæмæ сæ бахонуй.
Æ зæронд мадæн раздæр ку зæгъуй:
«Нана мин цæра, фæссæмæ ходæ!
Сæ зæрдæ мин омæй балхæнæ.
Уазæг æфсини ходгæ-билтæ ку фæйинуй,
Уæд цинæ ку кæнуй, —
Таукелдзинадæ ку æй.
Æфсийнæ æ билтæ æмгом ку даруй,
Уæд уазæги зæрдæ мæгур ку кæнуй».
Арти уæлгъос Еунæг зелæнтæ кæнуй,
Е уазгутæн фезонгутæ цæттæ гæнгæ.
Æ гъоси æрцæуй: «О, мæгур Еунæг!
Æндæмæ ракæсæ! Дæ фиди маргутæ
Герги коми авдемæй æрбацæунцæ.
Аци бон сæ ку нæ ссерай, уæд дæ къохн
Некæдбал бафтуйдзæнæнцæ».
Еунæг æндæмæ рауайуй. Фæстæмæ
Тургъæй фездæхуй, æ цæстисут сæрфгæй.
Фæрсунцæ й иуазгутæ — неци син дзоруй,
Фезонгутæ рахатæ-бахатæ кæнуй.
Дуккаг хатт æригъосуй:
«Тузартæ дин дæ курд оси
Æндæр кæмæндæр дæттунцæ,
Ма рауадзæ!» Æ цæстисуг ку расæрфуй,
Æ фиди лимæнтæ й нæбал уадзунцæ:
«Ци кæнис, Еунæг, цæмæннæ й зæгъис махæн?»
Ра-син æй дзоруй.
Фиццаг ранæхстæр уй е тоггинтн марунмæ.
Ра-сæ маруй, тохæнтæй син
Куреси тухт бакæнуй
Æма Тузартæмæ бацæуй.
Кизгæ 'й къæразгæй раинуй, æ кæун кæун æй.
Фæходуй имæ. Кизгуттæ й бафæрсунцæ:
«Цæбæл фæхудтæ?» Ра-син зæгъуй:
«Хори тунæ мæмæ æрбакастæй,
Æма омæн ходун».
«Не уазгутæн бадун афон æй», — зæгъунцæ.
Медæмæ сæ бакæнунцæ, Еунæг фæсдуар слæууй
Ку сбадунцæ даргъ фингтæбæл,
Ку сковунцæ, уæд сиахсæн ковæггаг рарветунцæ.
Фæсдуарæй æхе ниццæвуй Еунæг,
Цъеусор каркбæл куд ниццæва, уойау.
Ковæггагæй, къеретæй ку сахуадуй.
«Сиахсæн ковæггаг, сиахсæн нæ хай!»
Рахæссунцæ, 'ма æхе ниццæвуй бабæй,
Еунæг бæгæниæй сахуадуй,
Фидæй дæр сахуадуй.
Адæм ку сдæгъогъ унцæ:
«Ций а? Ци уавæр æй?
Аци æнæгъдау кæцæй æрцудæй?»
Уалдæнмæ къохбæлхуæцæг ку ранæхстæр уй
Уатмæ, киндзи рахонунмæ.
Æ пæлæз фæгæлдзуй, æ кард фелвасуй
Æма фæгъгъæр кæнуй: «Ци кæнтæ?
Ке оси хæссетæ? Кизгæн æ фиди
Бафæрсетæ — кæд мæ фиди хæццæ
Федуд нæ адтæй, кæд кизгæ мæхе курд нæй?!»
Кизгæн æ фиди бафæрсунцæ.
Æртæ лæги сæртасунцæ,
Кизги бафæрсунцæ — е дæр разæгъуй,
Авдæни огæй курд разиннуй кизгæ Еунæгæн.
Еунæг æ ирæд бафедуй е знæгти хæзнатæй,
Ра 'й хæссуй. Æ фиди лимæнти е хæдзари
Ку ссеруй. Тумбул симд кæнунцæ.
Астæмæй-астæмæ идзулунцæ.
Цæрунтæ байдайунцæ.
Еу бон Еунæг æ мади ку бафæрсуй:
«Дессаги фун фæидтон: еу богъа
Æрбацудæй 'ма мæ æ сикъайæй сцафта,
Мæ сæргъи ба дууæ бæлæуи сæ кæрæдзей тудтонцæ,
Сæ пакъу калгæ 'ма сæ тог пурх гæнгæ».
«Ма мин æй зæгъун кæнæ, — загъта æ мадæ, —
Де 'рваддæлтæй еуей хæццæ хилæ кæндзаэнæ
Æма мард фæууодзæнæ! Дæ мадæ 'ма дæ осæ ба
Дæ марди сæргъи сæхе тондзæнæнцæ».
Еунæг мæгур æй, Еунæг мæгур куд нæй?
Æхсар æма Æхсæртæг фæунцæ дууæ 'рвади,
Они хæццæ фæбуцæууй Еунæг, æма 'й
Æхсæртæг рамаруй.
Е осæ уæззауæй байзадæй
Гъæдæмæ фæллигъдæй: «Кæд мæ берæгътæ
Бахуæрионцæ», зæгъгæ.
Фал од цæруйнаг ку уа, уæд имæ
Берæгъ дæр не 'вналуй. Сувæллон ин ку райгуруй.
Лæгæти ку цæруй, хæссун æй байдайуй.
Фат æма ин æндурæ ку скодта,
Цъеутæ ин ку маруй.
Еу бон бæласи сæрмæ ку схезуй,
Ордæгæй ракæсуй биццеу æма зæгъуй æ мадæн:
«Хъуæцæ цæуй еу æрдозæй! Ци уавæр æнцæ?»
«Етæ 'нцæ Тузартæ — дæ мади 'рваддæлтæ;
Ба-сæмæ цо — кæд дин радтонцæ
Еу топпи хæтæл; топпитæ гæнæг ку æнцæ».
Ба-сæмæ цæуй. Цийнæ ибæл кæнунцæ,
Топп дæр ин радтунцæ.
Сæгтæ марун байдайуй.
Еу бон ку ранæхстæруй цауæни,
Уæд робас фæцæф кæнуй,
Æма ин будурмæ рафтауй,
Æ фæдбæл цæун байдануй.
Ци рауæн æй баййафуй, оми æй равгæрдун,
Ра-йæ стъегъуй, ба 'й кой кæнуй.
Æ цурд æвнæлдмæ ин идардæй
Æхсар æма Æхсæртæг фæккæсунцæ,
Æма ин æ арæхстбæл дес кæнунцæ.
Кæрæдземæ дзорунцæ хатиагау:
«Аци лæхъуæн хумæтæги лæхъуæн нæй».
Байфæрсунцæ: «0, дæ бун сой,
Кæмæй дæ, ке фурт дæ?»
Ра-син дзоруй: «Мæ мади хæццæ
Гъæди цæрун. Кæмæй дæн, омæн
Неци зонун, фал мæ мадæй,
Еунæги фурт дæн, зæгъгæ, фегъустон, —
Атæ 'ма атæ, зæгьгæ, радзоруй, —
Нури уæнгæ гъæди сгъомбæл дæн
Æма гъæди фæццардтæн».
Хатиагау сæ кæрæдземæ дзорунцæ:
«А не 'нсувæр æй, — ке рамардтан, ой фуртх
Æхсæртæг-марæг æ гæрстæ рагæлдзуй
Æма разæгъуй: «Æз дæ фиди марæг дæн!
Мæрдти дæ фиди тог федуни бæсти мæ
Нур ку рамарай, уæд хуæздæр æй.
Цæвæ мæ, æз цæттæ дæн!»
«Кæд мæ фиди марæг дæ ду —
Æз дæу нæ рамардзæнæн! Дæ гæрстæ
Бабæттæ! Мæ фиди хæццæ ба уæхуæттæ
Мæрдти бафедаудзинайтæ.
Æз хуцауæй боз дæн; цæуæн, мæ мади размæ:
Æз уæ бафедаун кæндзæнæн».
Дууæ дæр, Æхсар æма Æхсæртæг, скудтæнцæ
Æма æрцудæнцæ Еунæги сæгдзар осонгæмæ.
Е мадæ они ку фæидта, уæд æ зæрдæ багъар æй
Æма æрхаудтæй. Ку 'рискъиттæй, уæд ин
Æ фурт загъта: «Мæ мадæ, берæгъи цард
Гъæди астæу фæкодтан, адæмæй нæхе
Идард фæлласта'н — нур ба, корун ди,
Æма не 'рвадæлтæн дæр сæ фуд ниххатир кæнæ,
Адæми астæу-ма бацæрæн». Ци сæмæ адтæй,
Ой сæ хæццæ рахастонцæ 'ма
Се 'рваддæлти æхсæн æрцардæнцæ.
Цауæнæй не 'нцайуй Еунæг. Сирди фидæй
Хæссуй æгас синхи. Æфсатий фонс
Кунæг кæнуй æ къохæй, берæй нæ евгъауй.
Еу бон цауæни рацæуй. Еу сæргин саг
Æ размæ фæууй, фæ 'й æхсуй.
Тæгæр бæласи бунмæ æрзелуй саг.
Кой кæнун æй байдайуй. Арт ку скæнуй,
Хурфи дзаумæттæй фезонæг фицуй.
Æ хъуæцæмæ ин «базургантæ» бæласи бунмæ
Æртæ лæги бацæуй: «Дæ бун сой, лæхъуæн!» —
Зæгьгæ имæ дзорунцæ, — е фæууй хатиагау арфæ
«Æгас æрцотæ!.. æрбадетæ бал, ести бахуæретаэ!»
«Махæн не 'мбæлæггаг рахæссæ!»
«Æмбæлæггаг дæр уин цæттæ 'й, фал
Фингæбæл евгъуйун ходуйнаг æй».
Нецибал имæ сдзорунцæ, фал ибæл
Сæхе ниццæвунцæ æма 'й сæ буни фæккæнунцæ.
Сæ кæрдтæ е цæсти размæ ку ферттевунцæ,
Уæд си ракоруй фæстаг дзурд ма:
«Тæгæр бæласæ, ду о ме 'вдесæн; хор, ду мæ федар,
Хуцау, ду мæ тæрегъæд хæссæг!»
Уалдзигон уæри хузæн æй равгæрдунцæ,
Мæгур Еунæги, арф пихсити ин æ мард
Баримæхсунцæ; тæгæри сифтæ ибæл
Æ тогæй пурф гондæй
Бæрзондгомау самайунцæ.
Уæдæй ардæмæ тæгæри сифæ
Иннæ бæлæсти сифтæй уæлдайдæр
Гъæди астæу сурх даруй.
Еунæги мард Æхсар æма Æхсæртæг
Агорунтæ байдайунцæ.
Æвдæймаг бони 'й рæфти ку ссерунцæ
Пихсити буни нигæдæй. Æр-æй-хæссунцæ,
Уæлмæрди 'й байвæрунцæ,
Æ къуæрейы бон ин хист ку скæнунцæ,
«Рохсаг» зæгъунмæ адæм цæунцæ.
Фингтæбæл куд æрбадунцæ,
Отæ сæ рæзти хуцау æрбахæссуй
Æртæ бæхгини. Æрба-сæ-хонунцæ
Мардæн «рохсаг зæгъетæ», зæгъгæ.
Уазæгæн æ бунат не 'гъдаумæ гæсгæ
Алли рауæн дæр цитгин æй. Фингæн
Æ уæллæй етæ 'рбадунцæ.
Хуæздæр кæрдзинтæ, хуæздæр фунх фидтæ
Они размæ æрæвæрунцæ:
«Еунæгæн абони 'вдæймаг бон æй.
Кæд мард фæццæй æма ин рохсаг,
Рохсаг зæгьетæ!» Æхсар æма Æхсæртæг
Уазгути уæлгъос лæуунцæ.
Хуæздæр хуæрдæ син сæ размæ хæесунцæ,
Фал ци дессаг æй, фал куд дессаг æй!..
Дзол син æрсæттунцæ, 'ма си тог ракæлуй,
Фунх фид син æрæвæрунцæ сæ размæ,
Æма тогæй райдзаг уй.
Фефсæрми унцæ урдугистгутæ дæр:
«Ходуйнаг кæнæн, цитæ хæссетæ
Уазæги размæ! Еу хузæнæн хай
Куд некæми ес?»
Æхсæртæг дзоруй: «Рохсаг зæгъунмæ
Уазгутæн — бæгаэни» Рахæссунцæ 'ма
Дæттунцæ уазгути хестæрмæ бæгæний синон.
Къос æ къохмæ куддæр райсуй,
Отæ зелгæ думгæ æрбацæуй, æма
Тæгæри сифæ къоси астæу ниххауй,
Хори тунæ дæр бæгæниймæ никкæсуй,
Сурх тогæй сирайуй хæрдмæ бæгæни.
Уазæг фæттæрсуй 'ма дзоруй хатиагау
Е 'мбалтæмæ: «Ледзæн ардигæй,
Еунæги кувд нæбæл æрцудæй,
Æ мæлæти бони кувд; ледзæн,
Цалдæнмæ нæбæл æ хæстæгутæ
Нæма рафарс æнцæ»...
Æхсар æмæ Æхсæртæг хатиагау
Дæсни фæунцæ. Фæгъæйт кæнунцæ
Æма Еунæги маргути райахæссунцæ.
Еунæги уæлмæрдæмæ сæ бакæнунцæ
Ни-йин сæ фæлдесунцæ 'ма сæ нивгæрдунцæ æ уæлмæрдбæл.
Еунæг мæгур æй, еунæг мæгур æй!
Еунæг мæгур æй, æ къох цубур æй!..
Æ од минкъий æй, бун бауинаг æй,
Мæргъти астæу дæр еунæг мæгур æй,
Сирдти астæу дæр еунæг мæгур æй.
Фал онæй мæгурдæр дзиллити астæу
Еунæги сæр æй, еунæги од æй!
Еунæг мæгур æй, еунæг мæгур æй.

Радзырдта йæ Зороты Дзамболат. Ныффыста йæ Тугъанты Махарбег, 1901 аз, январь.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор 13, папкæ 6, ф. 22—28.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 2. ХÆЛАР ÆМА ХÆРАМ https://iratta.com/hican/1979-2-khaelar-aema-khaeram.html https://iratta.com/hican/1979-2-khaelar-aema-khaeram.html 1979 Mon, 29 Oct 2007 16:21:11 +0300 native-yes (Дзæрæхи кадæнгæ)
Сæ над еу фæууй сæ даргъ фæндагбæл
Етæ цæунцæ, дзубанди гæнгæ.
Хæрам лæг цæуй фестæгæй бæргæ,
Хæлар лæг, раст лæг — йæ аласабæл.
Хуцауи уарзон мæгур хæлар лæг
Зæгъуй йе 'мбалæн: «Табуафши, мæ хор,
Атæ фæххуæцæ мæ фæллад бæхбæл!
Мæ ком ниссор æй фур æдонугæй...
Рæсог уазал дон ауæхæн бони
Фæндаггон лæгæн дзенет æй, дзенет!».
Æ бæх фездахуй фæснадмæ-донмæ,
Æргæпп кæнуй 'ма æ бæх февæруй
Хæлар зæрдæ лæг хæрам æмбалмæ.
Æнцад ниххезуй и арф мæскъæмæ,
И арф мæскъæмæ — сауæдонæмæ.
Ку 'ссатæг кæнуй æхе, ку схезуй,
Бæргæ ракæсуй æ фалæмбулай;
Рагъæуай-багъæуай, инуй идардмæ:
Е 'мбал фæттæхуй йæ аласабæл,
Йæ аласабæл, йæ фæллад бæхбæл.
Бæргæ ниххуайуй æ уæраги сæр:
«Ку мæ фæссайдтай æмбалдзинадæй;
Æмбалхуар ку дæ. Хуцау дæ фагæ:
Ци ма ин кæнон, ци ес мæ къохи?
Æз фестæгæй дæр бæргæ лæсдзæмæн?»
Цæунти фæууй Хуцауи раст лæг.
Рахæтуй сах хор изæрæрдæмæ;
Идардмæ зиннуй толдзæ бæлашæ,
Омæ ниццæуй мæгур æфхуæрд лæг.
Бæлаши буни æртæ бадæни,
Æртæ листæни фæрсæй-фæрстæмæ.
Ниддес уй лæгай — Хуцауи уарзон:
«Æз ани бæрæг æнæ рартасгæ
Нæ ниууадздзæнæн; мæ сайтани хай
Ами кæд бадуй — уæддæр нæ зонун».
Зæгъгæ ку схезуй бæлаши сæрмæ.
Æрталингæ уй, фиццаг æстъалу
Куддæр сасодзуй, отæ ба кæсуй:
Арс æрбацæуй, берæгъ æ фæдбæл,
Сæ фæсте робас — ширдони думæг.
Астæуткæй сбадтæй æ дзæмбу стæргæ
Гъолон æфцæг арс е 'стур бадæни;
Æ галеу фарсæй халхуар цъæх берæгь
Æ рахес фарсæй æ думæг телгæ
Нæ робас кæнуй «гуассæ-нисши» бадт.
Уæд арс райдайуй æ бæзгин хъурæй:
«Æз аци бонæ уæртæ хонсари
Дони билæбæл мура бæлашæ
Охæн исширдтон, мудæй е дзагæй!
Къуæрей фагæ мин уæддæр одзæнæй!
Минасæ гæнгæ 'ма фарни зар дæр
Гъæди никкæнун... идзаг мæ губун!
Офф-офф! мæ хортæ, æ муд куд хуарз æй!»
Берæгъ райдайуй: «Æз дæр абони
Æзинæй хуæздæр мæхе нифсастон.
Минасæ кæнун уалдзæгæй нурмæ:
Муртазатæбæл цæруй мæ фиййау,
Æгас фондз анзи хæтуй хъæрæуæй
Æ рахес цæстæй, бæргæ иннæ даэр
Ку батаруидæ берæгъи нивæн...
Хъæрæймаг æ рази — сайгæ мæ кæнис!
Нæбал ди тæрсун! кæцæй нæ инуй,
Раст еци 'рдæгæй фæууй мæ лæбурд...
Мæхе бацæнцæ нард косæрттæгтæ,
Тъæпп хауй нур дæр фидæй мæ хитъин.
Фийауæн хуасæ мæхецæй æздæр
Аци дуйнебæл ку неке зонуй.
Æ фусти астæу сау гулу сæгъæ,
Куддæр байсæрда йæ хъæрæу цæстæ
Ой тогæй, отæ мæнæн мæ ком — баст!
Ку не 'срешидæ мæ губун уæдмæ,
Цалдæнмæ омæн хуасæ искиндæ уа,
Ести радзорæ, нæ кæстæр хуæрæ!»
Робас ку дзоруй, æ губун хафгæ:
«Миститæ арæх — нæ лигъз будури,
Хуцауæй боз дæн — æз бон-изæрмæ
Гъазун æхцатæй, сугъзæринтæ 'ма
Кæдзос æвзестæй — дæлæ надгæрон
Они ку сширдтон и къотæр рæбун,
Сæумæ дæр цæттæ 'й мæ гъазæн гъолæ».
Ширдтæ фестунцæ сæумæ рагиау,
Алке æ надбæл фæффудвæндаг уй.
Æрхезуй лæг дæр бæрзонд бадæнæй,
Сæумæ ку сшеруй æхца ходи дзаг,
Æхца ходи дзаг — робаши гъазæн.
Уайун байдайуй Хуцауи раст лæг
Уæлæ къолæмæ, оми раеруй
Мура бæлашæ; мура бæлашæ.
Мудæй е 'дзаг æй, орс-оршид мудæй.
Æхе нифсадуй, æ хæццæ дæр ма
Хæссун байдайуй хъæрæу фийауæн;
Муртазатæмæ æрхæццæй нæ лæг,
Оми фæндагбæл инуй фийауи.
Салам ин радтуй: «О, дæ фонс беурæ».
«Беурæ фæццæрæ! Медæмæ, уазæг,
Мæ осонгæмæ! æдонуг кæд дæ?
Уæртæ гъошини хуарз тæнæг къумæл,
Æстонг одзæнæ — фид нæмæ арæх!
Фестæг лæг ку дæ, кæцæй фæндараст?»
«Атæ 'ма атæ», зæгъгæ, радзоруй
Мæгур æфхуард лæг æ бæхи хабар.
«Хуцау ке кæна, — дзоруй хъæрæу лæг,—
Е хуарз ку хуннуй: æз дæр фондз анзи
Хæтун хъæрæуæй, мæ еу цæстæ ма
Бæргæ фæлгæсуй цъæх будуртæмæ
Мæ сау фустæмæ, гъолон сæгътæмæ;
Кунæг кæнунцæ мæ хуæздæр фустæ...
Мин сæ нимадтон — нур мин кæд æнцæ
Фараст инсæдзи цуппар гъæуагкин.
Еу гаддза берæгъ мæбæл исагъудæй,
Цард мае нæ уадзуй, цæгъдуй мæ фусти!
Ме 'ннæ цæстæй ма æз ку скæшинæ
Ескæд —мæ маст ин уæд бахатинæ».
«Æз дин ку зонун дæ цæсти хуасæ!» —
Зæгъуй хæлар лæг уæд æ фусунæн.
Фийау ниссурх уй: «Корун ди, уазæг,
Айуан ма кæнæ, дæуæй æфхуарддæр
Лæг кæд разиндтæй — уæд дæр омæй хъал
Дæ зæрдæ ма уæд! Уæллаг ци 'рхæссуй,
Ой неке зонуй æсфæлдесонтæй!»
«Дæ сæгъти астæу сау гулу сæгъæ...
Æрба 'й æвгæрдæ, æ гъар тогæй дин
Дæ хъæрæу цæетæ æз баисæрддзæнæн,
Хуцау æ гъуддаг отæ аразуй».
Лæг фæггæпп ласуй, æ гулу сæгъæ
Æрбайахæссуй, ра 'й косарт кæнуй.
Сæгъæн æ тогæй Хуцауи раст лæг
Уайтагъд раисæрдуй фийауи цæстæ,
Фийау ракæсуй æ дууæ цæстемæй,
Кинау низзелуй уæд æ фур цийнæй,
Хинцун байдайуй æ хуæрзгæнæги.
И сæумæ ба ин æ фустæн се 'рдæг
Ку стумбул кæнуй раст лæги разæй.
Цæун баидайуй Хуцауи уарзон,
Хуцауи уарзон, кæдзос зæрдæ лæг,
Фембæлуй ибæл æ хæрам æмбал:
«Æз ба ма, — зæгъуй, — дæу ку агурдтон
Уæдæй ардæмæ, дæ бæх дин ластон.
Кæми дин адтæй еци фусти къуар?»
Ра-ин сæ дзоруй хæларзæрдæ лæг
Æ хуарз хабæрттæ. Хæрам зæрдæ лæг
Соцъа гæнагæ 'й: «Цæуон ахсæви
Еци толдзæмæ, æз дæр бавзарон
Мæ нивæ, мæ хор! Хуæрзæ бонæ бал!»
Фæннæхстæруй 'ма бæлаши цонгбæл
Æрбадуй бæргæ — зæнхæмæ хæстæг,
Зæнхæмæ хæстæг нæл гогузи бадт.
Зæгъуй æ зæрдтæй — æз шин сæ дзурдтæй
Еу дæр дзæгъæли нæ рауадздзæнæн».
Сах хор куд фæццæй нæ хуæнхти аууон,
Æрбацæунцæ, сæ гъирнун цæугæй,
Разæй гъунтъуз арс, е стур дзæмбуйæй
Сикъит ку скалуй æма нимбохуй,
Низзутъгъут ласуй æ разæй дортæ,
Æхе ниггæлдзуй фæлмæн листæнбæл;
Æ фæдбæл робас мæтъæл-мæтъæлæй,
Нур райдайдзæнæй-уæд райдайдзæнæй
Тъиф-тъифæй кæун нæ гæди шил'æ.
Æрæгиау ба къулух-къулухæй
Гъæрзгæ 'ма нæтгæ 'нæ цъæх абæрег
Æрбацæйхилдæй, æ листæнмæ дæр
Æнхæст не схæццæ 'й. хъæбæр зæнхæбæл
Æрхаудтæй, æ къах æвзагæй стæргæ.
Зæгъуй гъунгун арс: «Рамардтæн судæй!
Фæццудтæн бабæй мæ еубонтигкон
Бæласæмæ, 'ма мудæн æ кой дæр
Нæ бал ес, нæ бал, фæ-ммин æй къагъдæй
Ухстбæл цума 'нцæ 'мæ сау артæнтæ
Отæ содзунцæ... гъе — уæууæй, уæууæй!»
Робас райдайуй кæунгъæлæеæй:
«А дууæ бони æз дæр агорун
Ме 'хцатæ — фал фæ-ммин сæ хастæй,
Цæмæй гъаздзæнæн амæй æндæмæ?»
Берæгъ ниннæтуй: «Хæдзаруат бадæн!
Абони бабæй хъæрæу фийаумæ
Багъузтæн æмæ фустæн сæ нарддæр
Куддæр раскъафтон, отæ мæ фийау
Æ хъæрæу цæстæй ракастæй æма
Æ даргъ хъæрæймаг æ сау агъодæй
Æваст фелваста, фæггæрах ласта...
Æркæшетæ-ма, мæ рахес къахæн,
Мæ фæстаг къахæн æ фади гъолæ
Куд ниццæхмор æй... мæ тæрегъæдæй
Ку фæххæтидæ мæнау къулухæй!
Дес цæбæл кæнун... сумахæн дæр ма
Уæ муд, уе 'хцатæ хæтгæ лæг исшерæд,
Фал мæ фийауи цæсти хуасæ ба
Ку неке зудта мæхецæй æндæр!
Хуцауи дессаг, ка ин æй загъта?
Игъосгæ нæмæ маке кæнæд, ма?
Искæшетæ ма бæлаши сæрмæ».
«Уæлæ 'й!» — гъæр 'кæнуй цъæхснагхъур робас
«Уæлæ 'й!» —иимбохуй гъолон æвцæг арс.
«Исхезæ 'ймæ уæлæмæ, робас!»
«Ци ма мин кæнай? — зæгъуй ин робас, —
Мæ мæгуыр сæр мин ницъæлæ кæна?»
«Исхезæ 'ймæ, нæ цурд лæборæг!»
«Кумæ уин хезон къулух-къулухæй!
Дæхуæдæг, баба, ма рауадзæ, ма!»
Арс дæр фæллæууй æ фæстæттæбæл,
Хезун баидайуй хæрами фæдбæл,
Е дæр хезунæй ку нæ ауæрдуй,
Уæлдæрæй уæлдæр бæлаши цъопмæ,
Ордæгæй æхе бæргæ нинтъохуй.
«Ма рауадзетæ!» — æмбохуй уæллаг.
Уæд е скъелæбæл нæ хæрам лæгæн
Робас ниххуæцуй æ циргъ æнсуртæй,
Берæгъ дæр имæ къулух-къулухæй
Æхе батæруй. Лæу-лæуæй сæмæ
Æрхъæртуй арс дæр æма нимпурсуй
Мæгур хæрами! дæ фудгол отæ!
Хæрам бабун æй, хæрами фæндаг
Беурæ нæ хæссуй, цубур æй, цубур!
Хæларзæрдæ лæг адæми рæнгъи
Цæруй дуйнейбæл æ рæстдзинадæй
Адæми уарзгæ, Хуцауæй тæрсгæ.

«Дигорон кадæнгæ». Туйгъанти Махарбеги финст.
Владикавказ, Типо-литография 3. П. Шувалова 1911, ф. 16—23.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 1. УАСГЕРИ 'МА ÆНÆ ФИНДЗ МАРГЪУЗ https://iratta.com/hican/1965-1-uasgeri-ma-aenae-findz-marguz.html https://iratta.com/hican/1965-1-uasgeri-ma-aenae-findz-marguz.html 1965 Sun, 28 Oct 2007 11:36:08 +0300 native-yes Дыууæ оши ин; уæллаг дзиллити
Цæруй сæ хестæр, дæллаг дзиллити
Цæруй сæ кæстæр, Къурпи бæрзондбæл.
Цæттитæ кæнуй æхе Уасгерги,
Цæунмæ гъавуй афæдзи балци.
Æ хестæр ошæ зæгъуй кæстæрæн:
«Исони бон æй нæ лæги нæхстæр,
Дæуæн ба нур дæр дæ хуйуйнæгтæ
Уæртæ лæуунцæ æрдæг кæрститæй,
Æрдæг кæрститæй — æрдæг худтитæн.
Ходуйнаг, мæ йарт! Курондзаутæ 'ма
Дондзау оштитæ зар 'скаёзддзæнцæ,
Ой нин базонгæй, нæ дууебæл дæр».
Кæстæр æмигир уæд æ медбилтæ
Баходуй æма дзиуап саразуй:
«Уанæбæрæг ма куд æхцул 'уисæ
Нæ лæгбæл, мæ хор, æнæ финдз Маргъуз
Куд æй алцæмæй, отæ ку уаидæ».
Нецибал дзоруй. хестæр ошæ дæр,
Фал баивæруй сау маст æ зæрди.
Æхсæвæй сцæуй æ хестæр ошæмæ
Уасгерги, уинуй мæтъæлæй бадгæй
Къæразгæ рæбун æ рæсугъд оши
«Ци кæнис? — зæгъуй. — Дæ хуарз цæгатæй
Маке 'рбахæссæд фуд хъонци хабар».
«Мæ хурфæ содзуи, мæ сæри хецау,
Мæстæй абонккæй: нæ Къурпи бадæг
Дæ хуарз æфшинæн айсоми зæгьун:
«Дæ хуйуйнæгтæ ратагъддæр кæнæ».
Хуæздæр дзурдæн мин отæ фæкодта:
«Æнæ финдз Маргъузи хузæн ку уайдæ
Алцæмæй æнхæст, уæд ибæл цума'
Куд æхцул уисæ — уæд æй дæхецæн
Хъури æгънæгæн бæргæ дарисæ».
Ходуй Уасгерги æма фæрохс уй
Аварæ омæн æ худтæй æваст:
«Цитæ мин дзорис... уæхе нимæри
Кунæг зæгъдтæлтæ сумах нæ кæнтæ».
И сæумæ фестуй æма ниццæуй
Дæллаг дзиллити кæстæр ошæмæ.
«Ку нæ разинна æнæ финдз Маргъуз,
Куд зæгъис, отæ — мæгур дæ къоппа,
Дæ сæри къоппа! Иодæ-бæтдзæнæн
Емиллæг бæхбæл, тъæпæн будурти
Радæуадздзæнæн еци хузæнæй.
Æцæг ку уа дæ дзурд — дæуæй адгиндæр
Нæбал одзæнæй мæнæн дуйнебæл».
Уасгерги сбадуй æ орс æвсорхъбæл,
Нийцæфтæ кæнуй æвзестæ æхсæй,
Будуртæ дауй омæн е 'хои къæрц,
Будуртæ дауй — хæнхтæ арауй.
Цæун байдайуй идард бæстæмæ,
Æ цуд не 'халуй сæумæй изæрмæ.
Изæри цæуй æхсæвæртæмæ.
Идардмæ уинуй арти цæститæ,
Йæ гъоши цæуй бæхгæши гъæртæ.
Идардæй сæмæ ку багъæр кæнуй.
Раимæ-уайуй фараст лæхъуæни,
Æ идонæбæл ин фæхуæцунцæ 'ма
«Медæгмæ иуазæг» — зæгъгæ, зæгъунцæ.
Нивгæрдунцæ ин æнæ бадт байраг,
Хуарз æн хинцунцæ. Сæумæ ку фестуй,
Ку рафæлгæсуй — будур нæ зиннуй,
Дзурд дæр не 'гъусуй бæхти гургурæй.
Сæ бæхгæстæ 'нцæ фараст фарасти,
Хъойрахти хæццæ, архъанти хæццæ.
Бæхтæ раздæхун туххæй комунцæ.
Фæрсуй Уасгерги: «Атæ кети 'нцæ?»
«Ани хецау æй æнæ финдз Маргъуз,
Æрнæмæ кæнуй анзæн еунæг цуд
Æма фæлласуй бæрцæлвид байраг».
«Æ цæрæн кæми 'й, кæми гьæубæсти 'й?»
«Хуарзæй-фудæй ин неци лæдæрæн».
Бæхбæл фæббадуй æвæсмард уазæг,
Бæхбæл фæббадуй, бон-сауизæрмæ
Цæун баидайуй уæларвон бæхбæл.
Галæргъæуттæ 'ма къамбецæргъæуттæ,
Идзаг фæздойнæ — хуæрдгун гъоцитæ
Зиннун баидайуй нæ хуарз бæлццонмæ.
Онæн сæ отар — æгас гъæубæстæ,
Се стæнтæн ахæст — æгас будуртæ,
Сæ нимæдзæ ш>ин туххæй ерунцæ,
Минтæй нимайгæ сæ гъомгæстæ дæр;
Уасгергий размæ æрцæунцæ.
— «Уæ фо,нс беурæ уа!» — «Берæ фаэццæрæ!
Изæр æй, уазæг, махæн нæ рæсти
Некæд фецауй фæллад бæхгин лæг.
Мах дин фусун ан, фусун, иуазæг».
Дууæ æхсæви 'й нæ рауадзунцæ,
Æвгæрдунцæ ин бонæн ионуг,
Хуарз æй уинунцæ хуæрдæй-ниуæстæй.
Етæ Уасгергий нæ фæсмæрунцæ.
Æ нæхстæрбæл син отæ ку зæгъуй:
«Аци минасæ ке фæрци кæнун,
Ой ку нæ зонун, ци уавæр лæг æй?»
«Махæн не 'лдар æй — æнæ финдз Маргъуз,
Æ фонши бæрæг райсунмæ анзæн
Еунæг цуд кæнуй, — идард кæмидæр
Цæруй æхуæдæг; исон рæфтæмæ
Ду фембалдзæнæ æ фийаутæбæл,
Онæн зундгонд æй æ гъæумæ фæндаг».
Райарфæ кæнуй, рафæндараст уй,
Цæун байдайуй уæларвон бæхгин.
Бонæ ку цæуй — е 'мбал æй сах хор;
Æхсæвæ цæуй — æ над амонæг
Арвæн е 'фшийнæ — рохс цæсгом мæйæ,
Сæумон æстъалу — æ сæумон æмбал.
Рæфти ныхъхъæртуй урух тагæмæ,
Донбæл бадунцæ фустæ 'ма сæгътæ,
Фустæ 'ма сæгътæ дори арæхæн.
И дони æрхæ бæлæсти æхсæн
«Ани хецау æй æнæ финдз Маргъуз,
Æрнæмæ кæнуй анзæн еунæг цуд
Æма фæлласуй бæрцæлвид байраг».
«Æ цæрæн кæми 'й, кæми гьæубæсти 'й?»
«Хуарзæй-фудæй ин неци лæдæрæн».
Бæхбæл фæббадуй æвæсмард уазæг,
Бæхбæл фæббадуй, бон-сауизæрмæ
Цæун баидайуй уæларвон бæхбæл.
Галæргъæуттæ 'ма къамбецæргъæуттæ,
Идзаг фæздойнæ — хуæрдгун гъоцитæ
Зиннун баидайуй нæ хуарз бæлццонмæ.
Онæн сæ отар — æгас гъæубæстæ,
Се стæнтæн ахæст — æгас будуртæ,
Сæ нимæдзæ ш>ин туххæй ерунцæ,
Минтæй нимайгæ сæ гъомгæстæ дæр;
Уасгергий размæ æрцæунцæ.
— «Уæ фо,нс беурæ уа!» — «Берæ фаэццæрæ!
Изæр æй, уазæг, махæн нæ рæсти
Некæд фецауй фæллад бæхгин лæг.
Мах дин фусун ан, фусун, иуазæг».
Дууæ æхсæви 'й нæ рауадзунцæ,
Æвгæрдунцæ ин бонæн ионуг,
Хуарз æй уинунцæ хуæрдæй-ниуæстæй.
Етæ Уасгергий нæ фæсмæрунцæ.
Æ нæхстæрбæл син отæ ку зæгъуй:
«Аци минасæ ке фæрци кæнун,
Ой ку нæ зонун, ци уавæр лæг æй?»
«Махæн не 'лдар æй — æнæ финдз Маргъуз,
Æ фонши бæрæг райсунмæ анзæн
Еунæг цуд кæнуй, — идард кæмидæр
Цæруй æхуæдæг; исон рæфтæмæ
Ду фембалдзæнæ æ фийаутæбæл,
Онæн зундгонд æй æ гъæумæ фæндаг».
Райарфæ кæнуй, рафæндараст уй,
Цæун байдайуй уæларвон бæхгин.
Бонæ ку цæуй — е 'мбал æй сах хор;
Æхсæвæ цæуй — æ над амонæг
Арвæн е 'фшийнæ — рохс цæсгом мæйæ,
Сæумон æстъалу — æ сæумон æмбал.
Рæфти ныхъхъæртуй урух тагæмæ,
Донбæл бадунцæ фустæ 'ма сæгътæ,
Фустæ 'ма сæгътæ дори арæхæн.
И дони æрхæ бæлæсти æхсæн
Онæй сау даруй кæрæй-кæронмæ,
Кæцæйдæр цæуй хæтæли цæгъдун,
Хæтæли цæгьдун — æнгом æрдзæфгъæр.
Зилдæй бадунцæ инсæй лæхъуæни
И хорæфтуди, бæлаши буни;
Еу ши ку цæгъдуй, дууæ ши кафуй,
Дууæ ши кафуй рагон кæсгон кавд.
Сæ осонгæмæ 'й ку бахонунцæ,
Уазал мешин нн æрбадавунцæ,
Æрбавгæрдунцæ нард хæрсгæ далис,
Æрбакъæр-къæр уй ухстбæл фезонæг.
«Маргъуз фæдзæхста махæн, — зæгъунцæ
Æрцæуæгкаги губун æфсадун.
Хуарзи хабар дæр, фудкойгæнæг дæр
Нæ царди астæу бæлццон лæг фæууй».
Æртæ 'хсæви 'ма æртæ даргъ бони
Етæ хинцунæй нæ ауæрдунцæ.
Цуппæрæймаг бон æ дзоргъа бæхбæл
Рафæндараст уй уазæг Маргъузмæ.
Къулдуни сæрæй кæсуй дæлæмæ,
Кæсуй дæлæмæ: урух будурбæл
Гъæу нитъæпæн æй, æ бæрæг астæу
Гъæуæн æрттевуй даргъ иуазæгдонæ,
Хорау æрттевуй и цъæх зæлдæбæл.
Æ бæх ордæмæ уæд нийаразуй,
Рæуæг бацæуй уазæги цудæй
Æма ниллæуй Маргъузи тургъи
Уæларвон бæхгин, æвæсмард цæуæг.
Раимæ-цæуй асæй рæстæмбес,
Æ уиндæ — неци, гурæй дæр отæ;
Сæгъдзар бор ходæ, цъæх цохъагин лæг.
Бæхæй Уасгергий æрхезун кæнуй,
Æ цъæх нимæт ин ишесуй æма 'й
Бахонуй, базбæл пилæстæг ширей
Æрбадун кæнуй хуарз иуазæги.
Дзоруй Уасгерги: «Маргъуз мæ гъæуй».
«Маргъуз дæ размæ 'й», — зæгъуй ин е
Ниддес уй иуазæг æхе нимæри:
«Циуавæйраг хуцауи дессаг —
Мæнæн мæ фусун; æ уиндæ — неци.
Хузæнæн ма ин финдз дæр ку уидæ,
Æ кой ба кæми 'й, æ фонс дæр ахит!».
Омæй дессаг дæр е 'уазæгдонæ:
Æрхи — æ фæрстæ, æ сæри астæу
Цирагъи бæсти сæумон æстъалу;
Домбайи шиутæ æ рагъæнтæ 'нцæ,
Онæбæл ауигъд æ тохæн гæрзтæ.
Сæнт орс пилæстæг æ бадæнтæ 'нцæ,
Онæбæл æфтуд рæсугъд дангъатæ.
Уалдæнмæ ибæл изæрæрдæмæ
Æмбурдтæ кæнуй беурæ адæмтæ,
Рæнгъæй дуармæ даргъ уазæгдони
Етæ лæуунцæ уазæги сæргьи.
Хинцун байдайуй фусун уазæги:
Сæумæ ин — орс гал, цъæх гал — æхсæвæ.
Æстæмæй-астмæ 'й некумæ уадзуй.
Игъæлдзæг огæй хуæрдæ-ниуæстæй
Уæгæ нæ кæнуй ндардæй бæлццон.
Æстæймаг бони зæгъуй Уасгерги:
«Фæлдад дзабурæй хъæбæрдæр нæрсуй
Уазæг æдзохдæр хуæрдæ-минасæй!..
Никки февулæд дæ беурæ фонс дæр;
Фал æз бадунмæ дæумæ нæ цудтæн.
Загътон мæ зæрдтæй: Маргъузи хæццæ
Лæбурди еу цуд ку фæккæнинæ;
Дæу фæрци, Маргъуз, нæхе бæстæмæ
Де знæгти фонсæй ку фæттæринæ».
Маргъуз радзоруй: «Мæ бæх, лæхъуæнтæ!»
Æрбаласунцæ губунгин бор бæх,
Губунгин бор бæх æ цæсти къеутæ
Халони æстæ; зулун къæхтæ 'ма
Дони хъаймагъæй æ дæлхъуртæмæ,
Къæндзæги буни æ еугур барцæ,
Байрæгути хуæрд æ цубур думæг,
«Гъе, уæууæй, Маргъуз, — дзоруй е 'уазæг,
Ци мæрдцæстæ дæ, дæхецæн дæр ма
Хузæнæн бæхбæл ауæрдгæ кæнис?
Омæй хуæздæр бæх нæбал исшердтай?
Райуадзæ, е ба хæта хæмпæлти,
Фагус æзмæнта æ даргъ сæфтугтæй».
«Нæ даргъ фæндагбæл бæрæг одзæнæй! —
Зæгъуй ин фусун. — Æ дангъа — æ цуд!»
Рабадунцæ 'ма ранæхстæрунцæ
Цудгин бæхтæбæл Маргъузи тургъæй.
И гъæдрæбунмæ ку бахъæртунцæ
Æ бæхæргъаумæ; дзоруй Уасгерги:
«Анæй мин радтæ сæ барæуæдзтæй,
Зæрдæ нæ коруй анæй хуæздæр фонс,
Ду дæр раздæхæ дæ хæдза'рæмæ,
Æз дæр цæудзæнæн мæ даргъ фæндагбæл».
«Сæрбæлттау дин уæд мæнард бæхæргъау,
Æгайтима сæ дæ сæрмæ хæсшис!
Де 'ннæ фæндæ ба дзæгъæл æй, уазæг,
Ме 'стæги гъæдæ федæр кæдæй æй —
Кæдæй байдæдтон лæбурди цæун,
Некæд раздахтæй æрдæг фззндагаэй
Æнæ финдз Маргъуз æ гъæугæронæй.
Зæгъдзæнæнцæ ми: лæбурди цæун
Нæбал бандиудта æнæ финдз Маргъуз.
Хазсгæ мард фæуун беурæ хуæздеер æй
Маргъузæн, мæ хор, уæхæн фудкойæй.
Дони урухбæл денгизи ордæг
Дууæ гъæуи 'нцæ мæ хъалондартæ;
Донæн æ еу фарс Тæтæр цæрунцæ,
Донæн еннæ фарс Туркаг сахар ес.
Ниуæстæй нæ хуарз фæххинцдзæнæнцæ.
Сугъзæринæй худ сæ еу тъæпæнæг,
Мæхе сласдзæнæн сæ тъæпæнæгмæ;
Рауадздзæнæн æз фæстаг ниуазæн,
Нæ Уасгергиæн æ даргъ цæрæнбон,
Мæ цæстæ дæмæ фæнникъолдзæнæн,
Тъæпæнæг дæмæ æз исдæддзæнæн,
Дæ бæхбæл цæфтæй мабал ауæрдæ...
Уæдта одзæнæй — хуцауи фæндæ»...
Фæннæхстæр унцæ, онæн сæ бæхтæ
Дони кæнунцæ бабузи накæ,
Урух сауденгизи етæ кæрдунцæ
Сæ реугудуртæй цъæх фелауæнтæ.
Сæ кæрæдземæн и дууæ бæхи
Рази барæ дæр нæбал дæттунцæ;
Идардбæл бадуй сæ дони финкæ,
Сæ пурфæй сах хор нæбал фæззинуй.
Ку бацæуæнцæ Тæтæри гъæумæ...
Дууæ дзилли дæр æрбамбурдунцæ;
Цæттæ дарунцæ хуæрдæ-ниуæстæ.
Сæ сугьзæрийнæ тъæпæнæг уæллæй
Æрæвæрунцæ Маргъузи фарсмæ;
Даргъ фингитæбæл уæд æрбадунцæ,
Фæссæ хинцунцæ дуккаг рæфтæмæ.
Ишистуй Маргъуз æ финги сæргъи,
Разæгьуй отæ æ кæдзос хъурæй:
«Фæууй афонæ и хуæрдæ-нуæстæн,
Фал ес афонæ сæ фæуунæн дæр!
Мах цæун гъæуй нæ даргъ фæндагбæл.
Фæндаггон лæгæн агъазгæнæг æй
Уæларви цæрæг бæхгин Уасгерги,
Æ цæрæн бон ин рауадзун гъæуй».
Æ галеу къохæй æнæ финдз Маргъуз
Уæзбун тъæпæнæг уæхæн фелвасуй,
Кæми фунхтонцæ нивонд гали мард.
Æ бæх Уасгерги ниццæфтæ кæнуй,
Фæххаун кæнуй æвсорхъи фæрстæй
Æркъедзæрттæ 'ма ой финдзи хъæлтæй
Æхшедæрфтæ 'ма курдбадзи цæхæр.
Ку балæборуй, Маргъузи къохæй
Уæд æрбаскъæфуй уæзбун тъæпæнæг —
Æ сæрæй бунмæ сугъзæрийнæй ху.д.
Ниббазуртæ уй иуазæги фæдбæл
Æнæ финдз Маргъуз губунгин бæхбæл.
Сæ фæсте адæм рафæдес унцæ,
Урух будури ниххæлеу унцæ.
Тæтæр зæгъунцæ: «Ци хъæбæр уаруй».
Етæ кæд æнцæ Маргъузи фæттæ,
Маргъузи фæттæ, æ хъæзин фæттæ,
Фæдесон лæгтæн сæ одхæсгутæ.
Турк дæр зæгъунцæ: «Арв нæбæл тохуй».
Арв дæр не 'рдтевуй — æ фæтæн церхъæй
Цæхæртæ хауй финдзой Маргъузæн.
Фæззигон шифтау тъæфилтæй бæргæ
Фæдесон адæн цæфæй хаунцæ.
Бундор низзилдæй они хæдзæртти,
Уазал кæнунцæ Маргъузи къохæй.
Ку бахъæртунцæ урух денгизмæ,
Барæй байдайуй æ бæх орамун.
Æвæсмард изæд — уæларвон цæрæг,
Æхе фæккæнуй Маргъузи фæсте.
«Уæууæй, ме уазæг, дæ бæх бастадæй».
Æ бæх фездахуй æнæ финдз Маргъуз
Æхе орамуй иуазæги фæсте.
Багæпп кæнунцæ ивулд денгизи,
Дæлæмæ 'здахуй æ бæхи иуазæг,
Цума 'й ласуй арф денгизи дон.
«Хæдзаруат кæнун, уæууæй, ме уазæг!
Ку мин фæллæшис и арф денгизи».
Æхе фæккæнуй Уасгергий дæллæй
Æнæ финдз Маргъуз æма саразуй
Уæд е 'хши гъæдæ æвсорхъи фарсмæ.
Æрбахъæртунцæ Маргьузи гъæумæ;
Дуккаг сæумæ ба ку ранæхстæруй
Цитгин иуазæг æ хæдзарæмæ.
Авд лæхъуæни нн — æ бæхти хæццæ,
Они хæццæ ин никки бафтауй
Тæтæри хæзна — уæзбун тъæпæнæг.
Æрдæг фæндагбæл сагъæс байдайуй,
Сагъæс байдайуй уæларвон бæхгин:
«Рагон æмбесонд мæбæл æрцудæй,
Хонхи адтæн 'ма дортæ нæ фæйидтон, —
Маргъузæн æ фий лухгонд цæмæн æй,
Омæн æ бæрæг ку нæ базудтон».
Æрдæг фæндагæй фездæхуй æма
Ниллæууй бабæй Маргъузи тургъи;
Цæуæг-æзмæлæт некæми зиннуй.
Ку багъæр кæнуй — цъæхдзæстæ кизгæ
Æрцæуй уæд иуазæги гъæрмæ.
«Маргъуз кæми уа? Гъæугæ мæ кæнуй».
«Уæлæ обайбæл хуцаумæ ковуй
Дони билæбæл æ оши мардбæл».
Иш-имæ цæуй уæларвон бæхгин
Æвсæндуаргин обайи размæ.
Хуцаумæ ковуй æнæ финдз
Маргьуз Намаз ку фæцæй, уæд имæ дзоруй
Рæсти Уасгерги, æвæсмард изæд:
«Гъулæг дин ма уæд, мæ дзæбæх фусум:
Хæссун мæ хæццæ дæ хуарзи хабар,
Фал æвгъау æй дæу хузæн лæгæн
Аци дуйнейбæл æнæ финдз хæтун;
Ку мин зæгъисæ дæ финдзи хабар».
Æ сæр бателуй æнæ финдз Маргьуз:
«Фудæбони лæг ке разиндтаисæ, —
Зæгъгæ ин зæгъуй, — ой дин, иуазæг,
Бæргæ базудтон дæ фæуиндæй дæр.
Дæ фæуиндæ 'ма дæ бæхбæлбадтæй.
Дуккаг мин адтæй — нæ фонс кæнунбæл
Барæй орæдтай дæ уайгæ бæхи,
Æртиккаг адтæй — денгизи астæу
Дони лæсæг мин дæхе ку окодтай.
Нур ба мæ къахис еу ма хатт дæр ма.
Кунæг не 'нгъæлис, æзнаги къохæй
Каэд лухгонд фæцæй Маргъузæн æ финдз.
Ма мин фæттæрсæ, мæ хуарз иуазæг!
Еу анз фæццудтæн идардмæ балци.
Ниууагътон ами нæуæг хунд осæ,
Фæстæмæ надбæл æвгъæди æсмаг
Цæун байдæдта мæ финдзи хъæлти;
Нæбал фæразтон... мæ хæдзарæмæ
Куд хæстæг — отæ хъæбæрдæр кодта.
Туххæй æрхъæрдтæн мæйдар æхсæви.
Æхсæвæртæбæл кæсун — мæ осæ
Хуссуй æхецæн гьæдздзоли буни,
Хуссуй 'ма кадæр омæн æ фарсмæ.
Мæ тог ширадæй — мæ церхъ фелвастон
Æррæуигътон сæ, — фæтæн пилæстæг
Урундухъ дæр ма фæддууæ 'мбеси 'й;
Æркастæн сæмæ листæгдæр æма —
Ехдон ниллæудтæй мæ тогдадзинти!
Æстур тæрегъæд æрхастон, иуазæг:
Æвгъæди бадтæй мæ осæ, мæгур,
Ме 'рбацудмæ хустæй фæрдуги хузæн
Æнæ тæрегъæд минкъи сувæллон.
Мæстæй фелвастон мæ циргъ сæр.дасæн,
Мæ финдз ой сахат æрбацъип ластон.
Хуцау равардта мæнæн дуйней фонс,
Фал мæхе одæн уæдæй ардæмæ
Нæ йес æнцойнæ, — аци обайбæл
Ковун хуцаумæ, мæ царди бæнттæ
Евгъуйун кæнун æрхунæй, мæ хор!»
«Лæгау фæллæууæ, лæгау, мæ фусун!
Ба-ма мæ хонæ марди уæлгъосмæ».
Ишесуй Уасгерги æ реуи дзиппæй
Бор фæрдуг æма омæй æрсæрфуй
Биццеуи мард дæр, и оши мард дæр,
Йæ фусунæндæр æ финдзи бунат;
Рабадуй осæ æ медбунати,
Æ сувæллон дæр дзедзе агоруй,
Маргъузи финдз дæр уæд банихæсуй.
Сæ кæрæдзебæл цийнитæ кæнунцæ.
Иронхи ши нæ уй сæ хуарз иуазæг.
Фæрсуй æй Маргъуз: «Ци бæстон лæг дæ?
«Уæларвон бæхгин Уасгерги ку дæн,
Дæу базонунмæ бæргæ рацудтæн».
Маргъуз нийдзулуй: «Хæстæган, — зæгъуй,
Нæ рохс базургин хуцауи дзурдæй:
Еу мадæ-фидæй игурд бæргæ 'нцæ
Дæ кæстдæр ошæ не 'фшини хæццæ».
Хорау ниррохсуй урух базургин,
Уæлдай цийнитæ куд нæ кæнонцæ
Сæ кæрæдзебæл! Маргъуз самайуй
Уæхæн кувдтæлтæ — æгас дзиллитæ
Æрæмбурд унцæ... Хуæрдæ, минасæ...
Кавд æма зардæн кæрон нæ фæууй.
Къурпи бадæгмæ кæстæр ошæмæ,
Æ орс æвсоргъæй уæларвон бæхгин
Æрфестæг уй 'ма «дæ бон хуарз» зæгъуй,
Бонхуарз ку зæгъуй — игъæлдзæг фæууй;
Дзоруй йæ ошæн Маргъузи хабар,
Дзоруй ин никки æ хуæри хабар,
«Салантæ, — зæгъуй, — æрветунцæ дин».
Зæгъуй æ осæ: «Мæ сæри хецау,
Барæй дин скодтон Маргъузи кой æз;
Мæхуæдæг коргæй нæ фæццудайсæ —
Ой бæргæ зудтон! Æгайтима мин
Нæ хæстæгути хæстæгмæ фæууидтай!»
Цæруй сæ астæу уарзондзинадæ,
Цийнитæ кæнунцæ сæ кæрæдзебæл.
Мæнæ, хуарз адæм, махæн дæр радтæд
Хуцау нæ астæу федуддзинадæ!
Сæци гонд рæхис-уарзондзинадæй
Федар баст куд уæн нæ фæди-фæдмæ.

«Дигорон кадæнгæ». Туйгъанти Махарбеги финст. Владикавказ, Типо-литография 3. И. Шувалова, 1911, ф. 28—41.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]>