Историон æмæ тохы зарджытæ - iratta.com: Осетия-Алания и Осетины-Аланы https://iratta.com/ ru 46. БЕРОЗТЫ ТОТЫРАДЗЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2860-46-berozty-totyradzy-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2860-46-berozty-totyradzy-zaraeg.html 2860 Sat, 20 Sep 2008 14:28:59 +0400 native-yes Берозты Тотырадз — куы рараст вæййы.
Йæ сабиты йæ дзæкъулы куы нывæры,
Афтæмæй куыстагур куы рараст вæййы.
Хъæуæй-хъæумæ цыди, сыхæй-сыхмæ цыди.
Фысым ын нæ уыди, æрцыд Заманхъулмæ.
«Ам уæм хуыздæр фысым чи разындзæни?»
Ныхасы адæм Тотырадзæн куы загътой:
«Хъуыоаты Хъасайæ хуыздæр ничи уыдзæн».
Уæд Тотырадз уынгты фæрегæ-фæрсгæ ацыди.
Æмæ барасти Хъасайы кæртмæ.
Кæрты æрлæууыди, Хъасай йæм рауади;
Уæд, дын, æм Берозы-фырт Тотырадз бадзуры:
«Ам дæуæй хуыздæр уазæгæн никæй хонынц».
«Мидæмæ, уазæг, дуармæ цæмæн лæууыс?»
Тотырадз дæр, дын, хæдзармæ куы барасти;
Æмæ йын Хъуысаты Хъасай куы загъта:
«Цæй фыдцæрдтыты бахаудтæ, Берозы-фырт?»
Иучысыл Хъасаймæ ацардысты, стæй уæд
Тотырадз хъомгæс ныллæууьшвæнд скодта,
Цæмæй схæсса йæ сидзæр сабиты.
Хъæубæстæн хъомгæс куы ныллæууыди.
Хъом Казрдойы коммæ аскъæрдта;
Бонрæфты-иу фос ривæд куы кодтой,
Уæд-иу Тотырадз та уадындзæй цатъта.
Уалынмæ чындзхæсджытæ 'рбацыдысты,
Кæсгон фæсивæд, хæрз ифтонг — дарæсæй.
Сæ размæ, дын, иу ус уæд куы разгъордта,
Уынджы астæу сæм афтæ бадзуры:
«Ирон адæмæй мын мæ лæджы туг чи райса,
Уымæн куы ратдзынæн мæ чызджыты хуыздæры».
«Мах дын, уæдæ, райсдзыстæм дæ лæджы туг», —
Куы бадзырдтой уыцы усмæ Кæсæджы 'лдæрттæ.
Кæрдойы комы Тотырадзыл сæмбæлдысты.
«Немæ чындзхæссæг рацу», — загътой Тотырадзæн.
«Уæ цæрæнбон бирæ, уæздан фæсивæд,
Æз мæ хъом дзæгъæлы нæ ныууадздзынæн,
Æнæ уый даэр мæгуыр, зæронд лæг куы дæн, —
Æз уын цæй чындзхæссæгæн бæззын?»
Уæд, дын, æй тыххæй бæхмæ куы баппæрстой,
Тæхынтæ куы байдыдтой Кæсæджы уæздæттæ.
Тотырадз, дын, уæд бæхы тæнтæ 'рбалвæста.
Барæг, дын, иннæты фæстæ куы аззадис;
Зазронд Тотьградз ын йæ дамбаца сласта,
Æмæ йын æй йæ къæбутыл куы ныццавта.
Кæсгон æлдар бæхæй расхъиудта.
Зæронд Тотырадз фæстæмæ раздæхти.
Иннæ уæздæттæ йæ фæстæмæ расырдтой,
Æмæ йæ баййæфтой иу обауы саэр.
Уыцы ран, дын, хæцынтæ куы байдыдтой.
Тотырадз æлдæрттæй бирæты ныццагъта,
Фæлæ йæхæдæг дæр уыцы ран фæмарди
Берозты мæгуыр зæронд Тотырадз.

Радзырдта йæ Наниты Сергей, 24 сентябрь, 1936 аз. Ныффыста йæ Плиты Харитон.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 12—13.

«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 45. ИЛАТЫ ДЗЫБЫРТТЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2838-45-ilaty-dzybyrtty-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2838-45-ilaty-dzybyrtty-zaraeg.html 2838 Thu, 18 Sep 2008 16:37:23 +0400 native-yes Уæй, уæрæйди-рæйди, уæйтæ,
Хохы цуанон сау зым амардта,
Илаты Дзыбыртт сауджыны амардта.
Далæ сæнæг дон-дон æрбацыди,
Йе 'мбал Дзитдзайы лæппу та йыл комдзог рацыди.
Чехойты Цопан Дзæуæджы хъæуæй Бадмæ æрбацыд,
Бадмæ æрбацыд,
Уæй-уæй, уæй-уæрæйди, рæйди-уæйтæ,
Илаты Дзыбыртты куы 'рцахстой, уæд ауындзæнмæ
Заргæ æрбацыди,
Заргæ æрбацыди.

Радзырдта йæ Туаты Батырадз, 25 август, 1928 аз, Туалгом, Цми. Ныффысга йæ Толасты Андрей.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 15, папкæ 8, ф. 268.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 44. ЗАРÆГ БОТАСЫЛ https://iratta.com/zardzhita/2832-44-zaraeg-botasyl.html https://iratta.com/zardzhita/2832-44-zaraeg-botasyl.html 2832 Wed, 10 Sep 2008 00:02:58 +0400 native-yes (вариант)
Уалдзæджы фиййау, дам, зæйуатыл фæхызта,
Зæйуатыл фæхызта.
Гъай, мæгуыр, дам, Ботас.
Хæдзарæгаты, дам, хорз Къæлæу кæй хуыдтой,
Хорз Къæлæу кæй хуыдтой,
Уый Ботасы тасæй йæ уаты фæмызта,
Йæ уаты фæмызта.
Уæй, мæгуыр, дам, гъæй, мæгуырæг, Ботас.
Уæд, дам-иу, Хилачъы дон, загъта, Гæбуты 'рдыгæй,
Гæбуты 'рдыгæй.
Æмæ йæ йæ кæнгæ æфсымæр рамардта къæбуты 'рдыгæй,
Гъе, уæууæй, къæбуты 'рдыгæй.
Ныр, дам, дæ мæнгард Гæбæ,
Дæ кæнгæ æфсымæр æууæнкæй, дам, куы рамардта,
Гъо, Ботас, къæбуты 'рдыгæй, зæгъы.
Бырхиу фиййау, дам, айхъусут ма йæм,
Кæд, дам, уый кæны йæ ривæды зарджытæ.
Ныр, дам, ма байхъусут,
Мæ хорз æмгæрттæ, мæ хоты хъарджытæм.
Уыдон мыл кæнынц,
Хабæты уæлмæрды тæригъæды хъарджытæ,
Тæригъæды хъарджытæ.


Радзырдта йæ Дауыраты Къæлæуы фырт Хуысинæ, 100-аздзыд. 28 июль. 1959 аз, Ламардон. Ныффыста йæ Цагъаты Анастаси.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 250, папкæ 117, ф. 33—34.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 43. БОТАСЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2827-43-botasy-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2827-43-botasy-zaraeg.html 2827 Mon, 01 Sep 2008 12:23:38 +0400 native-yes Илалай дыл ныккæной, Тъеры-фырт Ботас.
Уау, Хабæты Ботас, дам, Хабæты Ботас,
Афтæ, дам, куы дзуры:
— Цæрын, дам, мæ нал уадзынц Дæргъæфсы хъахбайтæ,
Дæргъæфсы налæттæ.
Гъемæ, зæгъы, Джергаты Къалдыммæ
Фæрсынмæ куы ссыди, фæрсынмæ куы ссыди,
Цæрын, дам, мæ нал уадзынц,
Гъемæ, дам, абырæг алидзынвæнд скодтон.
Къалдым хорз лæг уыдис
Æ'мæ йын ныффæнд кодта:
— Ма алидз, Ботас, ма алидз, Абырæг хорз нæу.
Ноджыдæр та йæ куы бафæрсы Къалдымы:
— Уæдæ цы кæнон, цæрын мæ куы нал уадзынц,
Цæрын мæ куы нал уадзынц.
— Кæдæм лидзыс, Ботас, кæдæм лидзыс?
— Куырттаты коммæ, Къалдым, Куырттаты коммæ.
Уый йын афтæ куы зæгъы:
— Уыдон, дам, мæнгард сты,
Уыдон, дам, дæ фæсайдзысты!
Куы нæ йæм байхъуыста мæгуыр Ботас.
Хорз Къалдыммæ, куы нæ йæм байхъуыста,
Æмæ Куырттаты коммæ куы афардæг и,
Куы афардæг и Куырттаты коммæ.
Гæлæу-хъæуыхицау мæнгард куы уыди,
Æмæ Дзодзыккаты Гæбæйы туманæй куы балхæдта.
Шанаты уæрдон, дам, къубалыл тулы,
Уай, Дзодзыккаты Гæбæ, де 'ууæнк, дам,
Куы бахордтай туманы тыххæй.
Тмены хъæуы, дам, хуыргарчы сабæттаг,
Хуыргарчы сабæттаг.
Гъа, уæууæй, дам, Ботас,
Дæ иунæг сæр, дам, куы бацис Куырттаты амæттаг,
Куырттаты амæттаг.
Усш Беслæныхъæу, дам, Зилгæйæ баззад,
Уай, Ботас, дæ иунæг мад ниугæйæ баззад.
Уай, дæ сабæттаг дзырдтагæй баззад,
Уа-уæууæй, дæ иунæг бæх та дæлæ хынцæгæн баззад.
Дæргъæфсы сауджын, дам, судтæ ныккодта,
Уай, дæ цъæх цæстытæй, Ботас,
Кæд дæ сау туг ныккалдтай.
Быдтаты Гæлæу уарыны тыххæй
Æстæмтæ фæфыхта,
Хæдзарæгаты, дам, хистхор гæбæрбæрзæй Къазлæу
Куырттаты хъалтæн гæртæмттæ фæфыста
Ботасы тыххæй.
Уый кæмæн фæфыста:
Цереккаты Дзамболатæн гæртæмттæ
Фæфыста Ботасы марыны тыххæй.
Хуыскъададжы, дам, Борсейы фæндаг.
Де 'намонд сæр сафæг — Мылыхаты Цорæ.
Дæргъæвсы, дам, Кæкусмæ хуыдтон,
Дзодзыккаты Цорæйы мæнгард загъта: «Тæрхъус æй фæхуыдтон».
Огойты Иван, дам, быдуафæнтæ фæкодта,
Æмæ, дам, дыл Куырттаты хъалтæ
Марыны тыххæй уынаффæтæ фæкодтой.
Сæ уыгæрдæнты, дам, æртæ мæкъуылы,
Ботас бадзуры:
Мæнæн, дам, баззади Дæргъæвсы астæу æртæ мæгуыры.

Зарыд æй Бежаты Мæйыр Бесæгъуыры фырт. Ныффыста йæ Цагъаты Анастаси, 27 июль, 1959 аз, Хъахъхъæдур.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 250, папкæ 117, ф. 34—36.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 42. ПУХАТЫ ИЛИКЪО https://iratta.com/zardzhita/2826-42-pukhaty-iliko.html https://iratta.com/zardzhita/2826-42-pukhaty-iliko.html 2826 Sun, 31 Aug 2008 15:38:58 +0400 native-yes Дзæнæты бадай,
Пухаты Иликъо, —
Уæй, уæрæйдæ, ой;
Дзæнæты бадай,
Пухаты Иликъо.
Адæмы тыххæй,
Мæгуырты тыххæй
Æлдæртты цагътай, —
Уæй, уæрæйдæ, ой,
Адæмы тыххæй
Æлдæртты цагътай.
Фынгтæ самадтай
Фынгтæ самадтай
Сыгъдæг мохъотæй, —
Уæй, уæрæйдæ, ой,
Фынгтæ самадтай,
Сыгъдæг мохъотæй.
Фынддæс рамардтай,
Фынддæс рамардтай
Сыгъдæг булкъонтæй,
Уæй, уæрæйдæ, ой,
Фынддæс рамардтай
Сыгъдæг булкъонтæй.
Хæхты сау сырдтæ,
Хæхты сау сырдтæ
'Хситтæй куы лидзынц.
Уæй, уæрæйдæ, ой,
Хæхты сау сырдтæ
'Хситтæй куы лидзынц, ой.
Хæдтулгæ уæрдон —
Тæхгæ машинæ
Куы 'ййæфтай къахæй,
Уæй, уæрæйдæ, ой,
Дзæнæты бадай,
Пухаты Иликъо.

ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 21


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 41. ЦОРÆТЫ АЛИХАНЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2718-41-coraety-alikhany-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2718-41-coraety-alikhany-zaraeg.html 2718 Mon, 28 Jul 2008 23:49:01 +0400 native-yes (Кæсæджы бæхгæс. Æлдар ын æхца нæ лæвæрдта, æмæ йæ уæд бæхгæс амардта)

Ой, æмæ, дам, Цорæты Алихан,
Ей, Цорæты Алихан.
Ей, мæнæ та лæджы сæр бахъуыди.
Ей, уæдæ, ей, Цорæты Алихан.
Уæй тох, æй тох æмæ тох.
Тохы боны гуырд.
Ой, уæдæ, мæрдты рухсаг æрбауай,
Рæгъаугæс Алихан.
Ей æмæ, дам, Браны быны уæззаутæнæн,
Уæ зæрдæ мæм ма æхсайæд, ме 'мгæрттæ,
Æз мæ туг райстон уæздан лæгæй.
Арыхъхъы рагъыл сусхъæд хæрис.
Ныр ацы гауыртæ æргомæй сæ ныфс нæ хæссынц,
Фæлæ мæ сæййафы сусæг фæдис.
Горæты — сауджын æлдартæ.
Ацы зарæг мыл ныккодтой мæ адджын æмгартæ...

Радзырдта йæ Гусаты Хатъо. Ныффыстой йæ Плиты Харитон æмæ Дарчиты, Дауыт, 1938 аз.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 21, папкæ 71, ф. 9.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 40. ХЪАНТЕМУРИ ФУРТ ХУАРЗ ХЪАРАДЗАУИ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2717-40-khantemuri-furt-khuarz-kharadzaui-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2717-40-khantemuri-furt-khuarz-kharadzaui-zar.html 2717 Thu, 24 Jul 2008 16:44:55 +0400 native-yes Гурдзистонмæ фæттахтæй,
Уони-Калаки ниббадтæй,
Йейæ ка уодзæнæй,
Хъантемурти и хуарз Хъарадзау ку уодзæнæй,
Уомæн æ фиццаг цæф и тугури,
Сæхе бæхтæ ба — аласатæ.
Тæходуйтæ,
Мæнæн мæ даргъ кард мæ цубур цонгæн — цонгæнхасæн,
Уотемæй сæ ку 'ссердтайнæ Запарати, Кьерогенти,
Мухурани и лигъз будури,
Уæд сæ сæ керотæй раластайнæ,
Гъинур ба рачи, рачи рачумели,
Æнхуæц рачи Хъарадзауæн сачумели.

Радзырдта йæ Кæлухты Елмæрза, Уæхъæц, 10 август, 1927 аз. Ныффыста йæ Толасты Андрей.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 15, папкæ 8, ф. 194.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 39. ТОМАЙТЫ ТÆТÆРХЪАН https://iratta.com/zardzhita/2716-39-tomajjty-taetaerkhan.html https://iratta.com/zardzhita/2716-39-tomajjty-taetaerkhan.html 2716 Tue, 22 Jul 2008 12:08:15 +0400 native-yes Ой тох, тох-тох.
Ацы дзуттаг, дам, хъаматæ фæласы Дунайы хæстмæ.

Дзуццаты гуыдыр, дам, дæгъæлæй бачынди.
Дæ сау ныййарæг, дам, Ручъы 'хсæн дзæгъæлæй баззади.

Сæууон хур, дам, Хъæриуыл сæмбæлди.
Туркаджы нæмыг, дам, мæ риуыл сæмбæлди.

Хуыбецты цайдан куырдадзы баззад.
Мæ рæсугъд ус, дам, куырдуаты баззад.

Ацы азы хор, дам, Дæ задимæ,
Ацæут æмæ ацы джауыры ракæнут йæ мадимæ.

Фиййауы далыс, дам, уæтæрыл сæмбæлд.
Туркаджы нæмыг фæцыд æмæ мæ сæрыл сæмбæлд.

Æрджынарæджы мын хъузæй дугъæттæ,
Рахæссут мын мæ дзаумæттæ мæ мады раэмæ тугæй хъулæттæй.

Елхоты дон æмæ Сæнайы дон цæутæ-зилгæйæ баззадысты,
Мæнæн мæ мад æмæ мæ хотæ кæугæ-ниугæйæ баззадысты.

Радзырдта йæ Калоты Егор, 1937 аз.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 111, папкæ 13, ф. 270.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 38. ХÆМИЦАТИ ЦÆРАЙИ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2412-38-khaemicati-caerajji-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2412-38-khaemicati-caerajji-zar.html 2412 Mon, 18 Feb 2008 16:25:22 +0300 native-yes (вариант)
Цæрай нигъгъæртæ ласуй,
— Уæй,хæрессаг гал ба
Арси каст кæнуй,
Мæ сау фæтæн хъæма ба
Баделати Хадзимусси сау уæцъæф
Наси карст кæнуй.
Хæрессаг ласæг уæрдæхти буни,
Æз никкодтон и гиаур
Хадзимусси Аци бони мæ къæхти буни.
Уартæ и Уорсдони зурæбæл
И берæгътæ ниннеунцæ,
Цæрай радзоруй:
— Дæлæ Баделати куйтæ
Сæ саги марди хæтдзæ фæлледзунцæ.
Цæрай нигъгъæртæ кодта:
— Махчески фабрики хецау садойнаг æй
Уæй, Баделати æфсинттæ,
Тæрсгæ ма кæнетæ,
Уæ цæнхи куст уин
Нæ фæдздзæгъæл кодтон;
Æз уин рарвистон
Хадзимусси бор фиутæ сапойнагæн.
Суд Цæрайи бафæрсуй:
— Цæмæн рамардтай Хадзимусси?
Уæд ин йе дзуаип ку радгуй:
— Фиййауи къоппа тæгæр къоппа,
Хадзимуссæ дæр æгæр кодта.

Фыст æрцыд 1938 азы.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 106, папкæ 13, ф. 46.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 37. ДÆБÆЛАТИ ЦÆРАЙИ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2396-37-daebaelati-caerajji-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2396-37-daebaelati-caerajji-zar.html 2396 Sat, 09 Feb 2008 14:35:12 +0300 native-yes Сæ тох уонæн ку адтæй Дæбæлати хæццæ.
Рагæйдæр ку цудæнцæ сæ хъалон есунмæ Хæресмæ,
Ку бабæй æрбацудæнцæ хъалон есунмæ,
Ку рартастонцæ хебарвæндонæй
Хæреси бæрзонди Дæбæлати фонсæй фус хуæэдæртæ,
Сæгъæй сæгъæ хуæздæртæ, галæй гал хуæз-дæртæ,
Гъогæй гъог хуæздæртæ сæ зæрди фазндон.
Мæгур лæг Цæрай, фæззигон хуасдзау
Тæгæри гæмæхтæмæ уой ку райгъуста.
Бæгъатæр Цæрай тæгæйраг сау дорбæл
Е 'ндон сау хъаэма фæрсинсад ку скодта.
Гъей, Дæбæлати Цæрай, рохсаг æрбауай!
Хъубадти рæхсæнхуар карз Хаджи-Муссæ
Дигоргоми фонси дзæбæхти Рагъæвзарæ ку фæккодта.
«Дигоргоми фæсевæд, æзмæлæг уи мабал байзайа!» —
Цæрай ку схъæртуй сау хъæма'й хæццæ.
Хæреси гал, дан, арси каст никкодта,
Дæбæлати Цæрай, рохсаг уннаггаг,
Хъубадти Хаджи-Мусси наси карст никкодта.
Уомæн ку дзорунцæ Дигори зæрæндтæ:
Баделатæ, дан, фæдагор æнцæ.
Æма, дæ, Цæрай, нæбал Н'иууадздзæнæнцæ.
Бавдæлæ, æма ести æрдæмæ
Фæлледзæ, мæ хор, бафснайæ дæхе.
Хъубадтæ Хæресæй ку рахастонцæ
Са царди кади Хаджи-Мусси,
Ку рацудæнцæ Дигори комбæл,
Уæд сæмæ Дæбæлати хуарз Цæрай ку нигъгъæр кæнуй:
«Уæ, Баделати хуарз цауæйнонтæ!
Берæ уин радта хуцау, уæхæн сирди. мард кæмæ ес!
Нард уæцъæф уин æй æви мæллæг æй?»
Никки бабæй сæмæ ку багъæр кæнуй:
«Иннæ хатт ба уин дууæ сирди марди,
Æнæнгъæлтæбæл дууæ цæхгуйнаги».
Етæ дæр имæ ку радзорунцæ:
«Ниууадзæ, Цæрай, сау халон уæрццæ некæд ахгессуй,
Фал аци хатт ба ку нийахæста!»
Уæдæй фæстæмæ Хъубадти уæздæнттæ
Ку ниууагътонцæ Хæреси зæнхи,
Уæдæй фæстæмæ Дигори зæрæндтæ
Ку райдæдтонцæ Цæрайи цæрæнбон ниуазун.
Гъей, Дæбæлати хуарз Цæрай,
Берæ фæццæрай!

Радзырдта йæ Цъæрикъаты Хъæрæсе, 10 апрель, 1928 аз, Цыкола.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 111, папкæ 89, ф. 21—22.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 36. БИНИЙ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2373-36-binijj-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2373-36-binijj-zar.html 2373 Wed, 06 Feb 2008 00:36:36 +0300 native-yes Æзнæгтæ ба ка адтæнцæ? — Баделатæ.
Уонæн сæ нихмæ лæууæг ба ка адтæй? —
Хъазибегти Бини адтæй.
Авд анзей хъалон ку агурдтонцæ Баделатæ
Хъазибегти Бини уой'æ сæрмæ ку не 'рхаста.
Сæ нихмæ тохунтæ ку самадта.
Баделатæ сæ бæхтæ ку ниууагътонцæ,
Æнæ бæхтæй ку фæлледзæги 'нцæ.
Бини сæ ку æхста хонхи сæрæй.
И фæстутъд Хъазибегти Бини
Ку схистæй Хъæреуи хонхмæ
Уордæгæй ку нигъгъæр кодта йе 'нсувæртæмæ
— Гъейт, ме 'нсувæртæ, ци фæццайтæ!
Фæззинетæ, ку бæллун уин уæ уиндæмæ!
Хъæреуи хонхæй æ мади 'рвадтæлтæмæ
Ку 'рцудæй æма ку загъта:
— Гъе-мардзæ, æдта, куд неке зиннуй,
Арæби æдта ци бакиндæуа?
Цæмæннæ мин зæгъетæ ме 'нсувæрти бæрæг.
— Кæд дæмæ уодзæнæй уой бæрцæ хъаурæ,
Уæд дæ йеу æнсувæр Мæхæмæт
Ассийæй Абайтæй Хъургъохъмæ, мæ хор.
Авд анзей хуаллаг ку банбурд кæнуй,
Уотемæй Ассимæ ку рарает кæнуй.
Ассий ку ссеруй Абайти Хъургъохъи,
Ку ссеруй уæтæрти йе 'исувæри дæр
Донхæссæг æма ку.йтæн цæлгæнæгæй,
Фур цийнæй и'нсувæртæ ку никкæунцæ.
Абайти Хъургъохъ син ку 'ртæрегъæд кодта
Æма сæ дууей дæр ку бафарста.
Æ фарстæн ин Бини ку разагъта:
— Æз ме'нсувæри йервæзун ку кæндзæнæн!
Уæд Хъургъохъ ку разагъта:
— Махæн Бини тохун нæ бон нæй.
Мах дин де 'нсувæри кади хæтдзæ
Ку рарветдзинан раст дæ хæтдзæ.
Бæх ин ку равардтонцæ,
Уотемæй сæ ку рарвистонцæ.
Донифарси Коббегкатæбæл
Ку 'рбацудæнцæ.
Сæ фусун уоми ку æркодтопцæ
— Уо, иуазгутæ, хуцауи иуазгутæ,
Ци 'рдигæй фазццайтæ, ци хабæрттæ йес.
— И хуæнхти зелæн, — исдзуапп кодтонцæ, —
Фалæ нин Устур Дигори устур фæзм размæ
Над ка бамондзæнæй Таймасти Мæрзахъулмæ.
Æ мади æнсувæри хæтдзæ
Хъалнæхътæмæ ку ниффардæг унцæ,
Уоми ку 'рæнцайунцæ.

Радзырдта йæ Хъазыбегты Биссал, 1931 аз, Чырыстонхъæу.
ЦИНИИ-йы архнв, фольклор № 111, папкæ 89, ф. 43—44.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 35. БÆТÆЙЫ ФЫРТТЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2367-35-baetaejjy-fyrtty-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2367-35-baetaejjy-fyrtty-zaraeg.html 2367 Wed, 30 Jan 2008 17:40:57 +0300 native-yes (вариант)
Гъей, гъей, гъей, цæрьш нæ куынæуал уадзынц
Ацы уæздæттæ, гъей.
Ой æмæ, ой, цы кæнæм!
Гъей, гъей, кæвдæоарды цардæн
Куьшæуал фæразæм, гъей.
Ой, уæдæ, дарддæр та куыд цæрæм,
Ойти æмæ уæрæйдæ,
Ой, ам нын цæрæн бæстæ
Куынæуал у, загътой, гъей.

Цæй-ма, цæй, ацæуæм, уæдæ, Будзи,
Ацæуæм Уæлладжыры коммæ, гъей!
Ойтæ 'мæ, ой, фæцæуæм,
Ой, нæ мадырвадæлтæм,
Цæлойтæм, уæдæ, гъей!
Ойтæ, уæрæйдæ, ох-мардзæ,
Цæй, уæдæ, фæцæуæм...
Ой, Будзи бадзуры Аслæмбегмæ, гъей,
Ой, тæрсын, Цæлойтæ нæ
Цыма нæ бахъахъæндзысты, гъей! —
Ой æмæ, ой, цæй тыххæй?
— Ой, æнæсæрæн авд æфсымæрæй
Адæджы бын куы фесты, гъей!
Афтæ, мæ хур, афтæ, Будзи,
Адæджы бын фесты;
Гъей, нæхи бакæнæм
Стыр мыггаг Зæнджиаты уазæг.

«Зарджыты чиныг», Орджоникидзе, 1942, ф. 97—98.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 34. АСЛÆНБЕДЖЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2355-34-aslaenbedzhy-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2355-34-aslaenbedzhy-zaraeg.html 2355 Mon, 21 Jan 2008 13:22:26 +0300 native-yes Бæтæйы фырттæ нал фæрæзтой.
Уæд иу бон куы бафæнд кæнынц:
«Тар хъæдмæ фæлидзын хъæуы, —
Тар хъæды абырæгæй хæтæм, гъей».
Будзи дын Аслæнбегмæ бадзуры:
— Ам ньш фæцæрæн куынæуал ис,
Æмæ фæлидзæм, Аслæнбег, Куырттаты коммæ.
Æфхæрдæй цæрын нæ бон нал у, —
Ой, аппарæм нæ уæздæтты 'фсондз!
— Ой, ме 'фсымæр, мæ уарзон Будзи,
Куырттатæ ыыл сайдæй рацæудзысты,
Фæлæ уæртæ Уæлладжыргоммæ,
Цæй, æмæ фæцæуæм, ой,
Нæ мадырвадæлтæм-Цæлойтæм.
Науæд та уæртæ Мызурмæ фæцæуæм —-
Не 'стыр мадьгрвадæлтæм-Зæнджиатæм.
Уыдон нæ хорз бавæрдзысты!
Æмæ фæфардæг сты Мызурмæ —
Сæ хорз мады'рвадæлтæм-Зæнажиатæм,
Æмæ Мызурæй Хъобаны уæздæттæм
Æрдхъирæнтæ кæнын куы байдыдтой:
«Мах уын ныр нал ныббардзыстæм,
Не 'фхæрдтытæ, æлдæрттæ!»
Мызурæй-иу тыхгæнæг рацæуынц
Хъобан æмæ Кæсæджы уæздæттæм.
Уыдонæн-иу сæ фосы рæгъæуттæ,
Ой, куы ратæрынц, уæдæ,
Æмæ сæ Мызуры мæгуыр адæмæн
Уой, æмæ куы байуарынц, уæдæ, гъей.
Ой, сæ кæсдæр æфсымæр Уæгъуыллæ
Хъобаны уæздæттæм рæгъаугæсæй куы баззади
Ой, æмæ йæ Тæгиатæ куы 'фхæрдтой,
Бæгънæг-бæгъæввадæй куы цыдис.
Ой, ой, æмбисбонмæ-иу заргæ куы кодта.
Уырдыгæй изæрмæ та, бецау,
Мæгуыр саби, кæугæ куы кодта.
Хъобаны фæсрагъы уæздæттæн
Се 'стыр рæгъау хызтис.
Ой, ой, Бæтæйы фырттæ дын, зæгъы,
Уыцы рæгъаумæ куы 'рбафардæг сты.
Уым, дын, æфсымæртæ куы фехъусынц
Уæгъуыллæйы æнкъард зарджытæ:
«Уæ, мæ тæригъæд фæхæссат, ме 'фсымæртæ,
Се 'нахъом æфсымæры
Уæздæттæн хъомгæсæй чи ныууагъта! —
Куынæуал сын фæразын се 'фхæрдæй».
Уæд æм йе 'фсымæртæ куы фæзындысты
Æмæ йын куы зæгъынц, цингæнгæйæ:
— Уæ, Уæгъуыллæ, тæрсгæ мауал 'кæн,
Де 'фсымæртæ мæнæ куы сты.
Ды ма æрбамбырд кæн уæздæтты фос
Æмæ цæугæ немæ, не 'фсымæр,
Хъаныхъуаты хъал бæхыл
Æмæ немæ хæтæнты куы цæудзыиæ.
Æмæ ратардтой Хъобанæй
Уыдон ыстыр рæгъау сæ разæй.
Фæлæ Тæгиаты уæздæттæ
Ннцыма зыдтой уыцы хабарæн, уой.
Æмæ дис кодтой Хъобаны:
«Ацы бон къаннæг Уæгъуыллæйы кæуын
Сæрвæттæй куынæ хъуысы», зæгъгæ.
Кæсгон æлдæртты зынгæдæр
Айдаболы фырт Саулох
Бæтæйы фырттæн сæ зонгæ уыди.
Фæцыдысты йæм иу бон, уæдæ,
Уой, сæ рæгъау ивынмæ.
Айдаболты Саулохмæ та уæд уыди,
Ой, йе 'мсæр уæздан уазджытæ.
Ой, æмæ Айдаболты Саулох
Бæтæйы фырттыл хорз нæ бауызæлыд, —
Нæ сæм ракасти йæ рæстмæ цæстæй.
Аслæнбег дын уæд йæ уарзон
Æфсымæр Будзийæн загъта:
«Махæй кадджындæр кæй хъуамæ скæнид!» —
Æмбисбон куы ратардтой
Сæрыстыр Саулохы рæгъау.
Æмæ рæгъаугæстæн куы бафæдзæхстой:
«Цæут æмæ зæгъут Айдаболы фыртæн,
Бæтæйы фырттæ, дын, зæгъ, фæтардтой
Ой, æмæ де 'стыр рæгъау».
Фæдис сæ расырдта æмæ сæ баййæфта.
Уæд сæм Саулох маэетыйæ бадзуры:
«Уæ, Аслæнбег, мæ рæгъау мын раздах,
О, ме стыр рæгъау, Аслæнбег!»
Уæд æм Аслæнбег афтæ бадзуры:
«Айдаболы фырт, нæ дын сæ ратдзынаэн.
Уыдон Уæлладжыры стыр Ныхасы
Мæгуыр адæмæн æз байуардзынæн,
Уымæн æмæ адæмыл нæ нымайыс
Ды мæгуыр хæххонты».
Уæд ын Саулох ахæм дзуапп куы ратты:
«Аслæнбег, афтæмæй нæ фæцæудзынæ, —
Æнæ схæцгæйæ дын 'мæ рæгъау 'нæ ратдзынæн.
Дæ ныфс кæм бахастан, уым фæкæн фыццаг æхст!»
Аслæнбег бадзуры: «Æфхæрды ды фæдæ, —
Æмæ фехс, фыццаг æхст дæ бар у».
Саулох, дын, фехста, æмæ йæ сау фыд нæмыг
Аслæнбеджы галиу агьд куы ныммур кодта.
Уæд, дын, æм Аслæнбег афтæ бадзуры:
«Фæхъхъахъхъæ ма, уæдæ, Айдаболы фырт,
Дæ галиу фарсы сæрмæ!»
Æмæ Аслæнбеджы нæмыг
Ныппырх кодта Саулохы фарс.
Бæхæй рахауди зæхмæ
Ой, йæ туджы амæнтгæ.
Фæдис фæстæмæ куы фæлыгъдысты
Хъæбатыр æфсымæрты тæссæй.
Æмæ Бæтæйы фырттæ рæгъау ратардтой
Сæ райгуырæн бээстырдæм.
Фæсвæд иу ран Будзи фездæхти
Йæ дзабыртæ бæттынмæ,
Æмæ йæм Аслæнбег бадзуры:
«Уæ, ме 'фсымæр, ма мын афынæй у —
Дæуæн дæ мæлæт дæ хуыссæджы ис».
Будзи, дын, стæры цæуынæй бафæллади,
Уыйадыл хуры хъарммæ тарф фынæй бацис.
Будзийы афынæй кæсæг куы базыдтой,
Уæд, дын, фæдисы куы рацыдысты.
Кънйæзтæ йæм бахъуызыдысты
Æмæ йæ уым фынæйæ амардтой.
Аслæнбег Саулохы рæгъау
Дыгуры хохыл æрбатардта
Æмæ Ходы хæхтыл æрхызти
Æмæ, дын, Мызуры хъæумæ барасти.
Уьгм, дььн, Аслæнбеджы
Ныхасы зæронд лæгтæ сæ цæссыгкалгæ
Иæ сау бæхæй куы раргъæвтой.
Аслæнбег ма сæм, йæ удисгæ, бадзырдта:
«Ныхас кæнын мæ бон куы нал у:
Тæхуды, Мызуры зæрæдтæн ма
Сæ ныхасмæ хъусынæй куы бафсæдин!..»
Уæд дын Аслæнбеджы фсымæр Будзийы
Мызуры фæсивæд куы 'рбаластой,
Æмæ сæ дыууæйы дæр иумæ
Мызуры бæрзонд уæлмæрды
Стыр кадимæ куы баныгæдтой.

Радзырдта йæ Наниты Сергей. Ныффыста йæ Плиты Харитон, 1936 аз, 6 октябрь, Алагир.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 3—6.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 33. ЧЕРМЕНЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2354-33-chermeny-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2354-33-chermeny-zaraeg.html 2354 Fri, 18 Jan 2008 22:00:53 +0300 native-yes Цы бæлццæттæ бакæной,
Уыцы бæлццæттæ, уæдæ,
Уой, фæндараст æрбауой!
Уой, уæдæ хуссайраг бæлас
Макуы, дам, мын ракæла,
Уой, æмæ куы ракæла, уæд та
Макуы, дам, бамбийа.
Уæй, Чермены хуызæн гуырд,
Уой, макуы райгуыра, ой,
Уæй, куы райгуыра, уæд та
Макуы, дам, нын рамæла, ой.
Тылаттатæ дæу, Чермен,
Кæвдæсард куы ;хонынц,
Уой, дзæнæты фæбадай,
Уой, фæйнæгфарс сахъ Чермен.
Уой, уаед дын, иу бон куы уыди, —
Чермен хæтæнæй æрцыди.
Уой хæтæнæй куы 'рбаздæхт,
Сæ хæдзармæ куы бараст, ой,
Уæд, зæгъы, йæ зæронд мады
Сæ къонайæн йæ фарсмæ
Цæссыг калгæ 'рбаййæфта
Мæстхуыз æмæ 'рхæндæгæй.
— Уой, нана, цы та кодтай?
Æрхæндæгæй цы бадыс!
Дæ зонд, дæ тых мауал хаэр.
— Æнæ мæт мьвд куы нæ ис, ой. —
Куы ракæны йæ ныхас, —
Нана дæ нывонд фæуа,
Тылаттаты уæздæттæй
Цæрын куы нал фæразæм, ой,
Уой, æмæ дæ нана дæр
Донмæ куынæуал 'цæуы,
Куыроймæ дæр нал уæнды,
Уæ, сæ бындур ныззила!
Тылаттатæ байуæрстой
Уой, сæ зæххыты дзæбæхтæ,
Уой, дæуæн та дзы, уæ Чермен,
Кæвдæсарды хай скодтой.
— Уой, фæкæс-ма-иу, нана.
Райсом бон куы 'рбацъæх уа,
Уæд зæххæн йæ фæлмæнтæ
Цæхгæр'мæ куы кæндзынæн.
Уой, уæд, дын, иу бон Чермен
Райсом раджы куы сыстади,
Уый хуссæрттыл бакодта
Цæгатæвæрд зæххытæ,
Цæгатыл та — хуссæрттæ.
Тылаттатæ смæсты сты.
Фæйнæрдыгæй йæм кæсынц.
Мæстæй йæм куы сыгъдысты.
Уæд иу бон Тылаттатæ
Дыууадæсæй рараст сты
Уыдонимæ, дын, уæдæ,
Сахъ Чермен дæр рацæуы, ой,
Хæтæнты, дын, рацæуынц,
Иу ранмæ куы баздæхынц
Ыстыр бæласы бынмæ.
Бæласы бын æрлæууынц,
Æмæ сæ иу бадзуры: —
Ацы бæласмæ, зæгъы,
Чи схиздзæн, чи ракæсдзæн,
Æмæ дзы чи суындзæни
Хъулгъайы стыр рæгъæуттæ, ой.
Чермен, дын, уæд куы схызти
Тулдз бæласæн йæ сæрмæ.
Гæрæхтæ йыл райдыдтой
Тылаттаты мæнгæрдтæ,
Чермен, дын, уæд фæцæфтæ.
Æргæпп кодта бæрзондæй,
Æрбалвæста йе 'уазнгтæ.
Домбай æвнæлд фæкодта,
Уой æмæ ма дзы дыууæйы
Ныххурх кодта йæ къухтæй.
Уой рухсаг, зæгъ, æрбауай,
Бестолы фырт хорз Чермен!

Азарыдис æй Къæбулты Гриша. 1939 аз, 17 январь, Сталинир.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 25, папкæ 71, ф. 7—9.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 32. КУЫРДТАТЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2353-32-kuyrdtaty-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2353-32-kuyrdtaty-zaraeg.html 2353 Fri, 18 Jan 2008 21:59:03 +0300 native-yes (вариант)
Уæй, Куырдтатæ, уæ, æрæмбырд ма ут,
Дæлæ, дам, уæ агъуыст ныхасмæ.
Дæллагхъæуы агъуыст ныхасмæ æрæмбырд ут, йей.
Дæлæ дам-иу урс паддзахæй
Хъулон гæххæтт куы схæццæ вæййы.
Алы хъæутæй ызгъордтытæ куы сисынц агъуыст ныхасмæ,
Æрæмбырд вæййынц агъуыст ныхасмæ.
Сæ 'хъулон гæххæтмæ ракæс-бакæс куы фæкæньшц, йей.
Авд лæгæй йæ куы фæхæссынц
Уæртæ Уæлладжыры коммæ, Мамийы фыртмæ — хорз Хъарадзаумæ,
Куыд сын æй бакæса, куыд сын æй равзара, гъей.
Урс паддзах уæм куы сиды, куы, сæрвыста уæм:
— Рацæут мæм, баныхас кæнæм,
Бауынаффæ кæнæм нæ иумæйаг хъуыддæгтыл.

Ныффыста йæ Гуыриаты Гагуыдз.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 45—1, папкæ 21, ф. 25.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 31. КУЫРДТАТЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2352-31-kuyrdtaty-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2352-31-kuyrdtaty-zaraeg.html 2352 Fri, 18 Jan 2008 21:57:09 +0300 native-yes Дæлæ нæм нæ мæнгард паддзах хъулон пакет сæрвыста.
Ой æмæ куы æрæмбырд вæййынц Куырдтатæ,
Лæгæй æвзæрст æмæ бæхы хорзæй.
Цьгмытийы фарсæй, зæгъы, урс сæр цæргæсау куы ратахти, —
Уый та чи уыди цымæ, уый? Уый уыди Калманты Ацæмæз.
Гулийы фарсæй нæл хуы.йы еæпп-еæпп куы раласта
Дынджыр уæцъæфджын
Адæм дис кæнынц: уый та чи уа?
«Къаболаты дынджыр Хъылыц».
Æмæ рабалц кодтой паддзахмæ,
Æмæ сьш уый лæвæрттæ кæнын куы райдыдта,
Æмæ чи цы агуырдта, чи цы агуырдта!
Бирæ лæвæрттæй сын бар уыди.
Калманты Ацæмæзы æмбæлттæ райстой сæ лæвæрттæ.
Фæлæ уый фæстагмæ баззади,
Пæ фæндаджы хъуыддаг куыд зыдта, уымæ гæсгæ.
Фарсты мидæг ницы бакой кодта,
Топпыхосы æмæ нæмгуыты 'йедтæмæ.
Ракастысты фæстæмæ æмæ зæронд Бæтæхъойы хъаэуы рагъæй
Дурын худмæ куы æрбахæццæ вæййынц æмæ сæм стыр æфсæдтимæ куы æрлæууынц
Сæ разы Кæсæджы æлдæрттæ.
Уыдис сын дывзагон асиаг минæвар.
Æмæ, зæгъы, кæрæдзийыл сæ асуы сардыдта.
Минæвар куы бацыди, уæд æмбæлæггаг агуьгрдта!
«Мах стæм æгъдауыл разы», — загътой Куырдтаты бæлццæттæ,
Фæлæ минæвар æрбахаста фæстæмæ хæлды ныхас.
Æмæ хæцынтæ райдыдтой Кæсæджы æлдæрттимæ.
Калманты Ацæмæз дынджыр нымæтыл
Йæхицæн хостæ æрыдзаг кодта.
Æмæ загъта: «Ей, Куырдтатæ, æз уал фыццаг хатт æхсын
Мæ асиаг минæвары, фыд æвзæгтæ кæй хаста, уый тыххæй».
Хæст стынг, сæ туг калдй куыройы дæттау.
Кьаболаты Хъылыц та уæрдоны бын æнæ гæрахæй амард.

Радзырдта йæ Мырзаганты Уане. Ныффыста йæ Плиты Харитон. Мыртазаты хъæу.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 21, папкæ 71, ф. 115.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 30. ДИГОРИ РАГОН СИМДИ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2301-30-digori-ragon-simdi-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2301-30-digori-ragon-simdi-zar.html 2301 Tue, 25 Dec 2007 10:51:33 +0300 native-yes Æ ном хундтæй «Кети-гъæу».
Биаслантæ тухæ кæнунмæ цудæнцæ Дигорæмæ,
Биасланти устур Хъайтихъо цудæй Дигорæмæ тухæ кæнунмæ æнбалти хæтдзæ.
Йеу хатти кæми адтæй, уоми æрбацудæй къуари хæтдзæ,
Тухæ кæнунмæ Кети гъæумæ,
Барæуадзæ гъог равгæрдидæ,
'Ма минасæ кодта йеци гъæуи.
Уæд сæхемæ цæун унаффæ искодта,
'Ма гъæуи барæуадзæ дæр кизгæ ка адтæй, уой рахаста æхецæн,
Кизгæ курд адтæй гъæуи барæуадзæдæр лæхъуæнæн,
Сиууойти Мæсуйæн;
Мæсу адтæй Кæсæги балци.
Хъайтихъойæн йе 'мбалтæ исниуæстгун æнцæ, 'ма никъуæрдтонцæ разæй,
Æхуæдæгка кизги хæтдзæ исбадтæй галуæрдуни, разæй ба—галдæрæг,
'Ма йбæл исæмбалдæй уотемæй Мæсу Сиууойти, кизгæ курд кæмæн адтæй, йе.
Кизгæ искудтæй, 'ма ймæ дзоруй:
«Æз фесафтæн, фал ду дæхе мабал фесафæ,
Нигкидæр кизгуттæ — берæ».
Лæхъуæн имæ дзоруй:
«Тæрсгæ ма кæнæ, цæугæ кæнæ, уæдта ин ци кæнун
Гъæуа, уой æз базондзæнæн», —
'Ма æ хæтдзæ раздахтæй фæстæмæ.
Кизгæ ку 'скудтæй, уæдта Мæсумæ дзоруй æлдар Хъайтихъо:
«Ду ци дзорис аци кизгæмæ?»
Йе ба имæ дзоруй:
«Кизгæ мæ хуæрæ 'й, 'ма мæн ку фæйидта, уæд искудтæй уобæл.
Йе нур ба æз дæр дæ хæтдзæ издæхун уой туххæй,
Æма а кизгæ æрхунæй рамæлдзæнæй».
Бацийнæ кодта кæсгон æлдар,
Æхе ин бамудта:
«Æз дæн Биаслантæн сæ тæгкæ сæртæй, Хъайтихъо-æлдар.
Хуарз дин фæууодзæнæн», — зæгъгæ, ин зæрдæ байивардта,
Уæдта 'й адтæй косæг искæнуйнаг.
Нур ба Толдзгуни адæгтæмæ ку бахъæрдтæнцæ, уæд rизгæмæдзоруй лæхъуæн:
«Нуртæгкæ 'й маргæ кæндзæнæн, 'ма мæ фæсабæрцæмæ бадунмæ гъавæ-йеу».
Фæсдегкæй æхе фæууорæдта, 'ма 'й дууæ фати йе 'фтигъд топпæй фæодегкæй ниццавта, 'ма дууемæй дæр галдæрæги хæтдзæ, æрдти астæумæ ниххаудтæнцæ.
Кизги æ фæсабæрцæ февардта, 'ма æрбахъæрдтæй саэ гъæумæ,
Ниффæдес кодта гъæубæл:
«Æлдари рамардтон, алке æхе æфснайæд, кæсæг нæ цæгъдгæ кæндзæнæнцæ».
Æнæ бæрцæ уайæг бæх имæ адтæй, 'ма рабадтæй,
Кæтлæревски бадтæй Терки хъазах, 'ма æмбесæхсæви уонæмæ рахъæрдтæй.
Уруссаг æвзагæй дæр зудта 'ма уордигæй райста афицер дæс æма дуйинсæй хъазайхагей хæтдзæ:
«Кæсæг нæ цæгъдунцæ 'ма нæ уæхемæ райсетæ», — ци бакуста уой син радзурдта.
Рацудæнцæ хъазахъ æ хæтдзæ. 'ма сехуар агфони исхъæрдтæнцæ
Кети гъæумæ.
Кæсæги фæдес дæр æрбахъæрдтæнцæ,
'Ма хъазахи ку 'ридтонцæ, уæд нæбал бандиудтонцæ,
Æндæра сæ адтæнцæ ниадæгъдуйнат. Афицер дзурд равардта:
«Сумахæн ами цæргæ нæбал æй, алке цурхæд æ дзауматæ».
'Ма сæ фæлласта æ хæтдзæ,
'Ма син равардтонцæ Мæздæги гъæуи буйуат.
Сæхебæл ном исæвардтонцæ «Мæсу-гъæу».

Радзырдта йæ Тобойты Цицеу Дзæрæхмæты фырт. Ныффыста йæ Толасты Андрей, 1927 аз, 5 апрель. Чырыстонхъæу.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 15, папкæ 82, ф. 313—315.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 29. ТАЙМУРАЗЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2300-29-tajjmurazy-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2300-29-tajjmurazy-zaraeg.html 2300 Sun, 23 Dec 2007 23:31:00 +0300 native-yes (вариант)
Уæй, райсомæй раджы дын,
Цуаны цæудзьшæн, дзыцца,
Уæртæ Хазрхы сæрмæ
Сæрджын саг марынмæ.
Ацæттæ ма мын кæн,
Хæссынæн рæуæг чи уа,
Хæрынæн адджын,
Ахæм фæндаггæгтæ.
Уæд, дын, Таймураз Хæрхы сæрмæ
Цуаны куы фæцыди,
Æ'мæ, дын, Хæрхы комæй
Саджы богъ куы райхъуысти,
Сæрджын саджы богъ.
Сæрджын саг рамардта
Кодзырты хъæбатыр Таймураз.
Дзыццамæ мын чи бадзурдзæни:
«Хæрхы сæр дын, зæгъ
Сæрджын саг рамардтон.
Цин дæр ыл ма бакæ,
Маст дæр ыл ма бакæ».
Уæй, сæрджын саг куы нæ рамардта
Цæхæрцæст Таймураз, —
Кæсæгæн сæ тæккæ раздзог,
Сæ хъал æлдар куы уыди.
Æмæ Каесæджы æлдæрттæ
Хъалонагур куы 'рбацыдысты.
Дæлæ куы схæццæ сты
Фæдисæй Хæрхы сæрмæ
Кæсæджы хъал æлдæрттæ.
Уыцы ран арт куы бакæнынц,
Таймуразмæ куы бадзурынц:
«Ей, мæгуыр хæххон дзигло,
Нал нын аирвæздзынæ, уæдæ».
«Уæй, мидæмæ нæм рацæут,
Физонæг бахæрут, уазджытæ!»
Дзуапп ын раттынц Кæсæджы 'лдæрттæ;
«Дæ физонæг дæр мах куы у,
Æмæ дæхæдæг дæр мах куы дæ,
Мæгуыр хæххон дзигло».
Уæд, дын, Таймураз куы бадзуры:
«Сымах нæ куы фæсырдтат
Нæ рæсугъд быдыртæй
Ихсыд хæхты цъассытæм.
Ам дæр нæ цæрын куынæуал уадзут...
Уæ, мæ мады зæронд, дзыцца,
Дæ дзидзийы хъуыртт мын
Хæлар æрбауа, уæдæ,
Хæсты æгады мардæй нæ мæлын
Ой, нана, ды мын кæй бахуыдтай,
Уыцы цъæх цухъа мын
Мæ карз тохы бон
Церечы згъæрау баскуыхти:
Кард дæр æй нæ кæрды,
Топп дæр дзы нæ хизы.
Комы нарæджы мыл
Кæсгон æлдæртты нæмгуытæ
Ихуарæгау кодтой, дзыцца.
Ой, Кодзыртæ, уæ хъулон гал
Ныр мæ хистæн аргæвдут,
Уæддæр дзы мæнæн
Топп ивын куы нæ бауагътат:
Æз уымæй æмбисонды митæ
Бакодтаин ацы 'лдæрттæн.
Дæ хорзæхæй, дзыцца,
Хъыг-иу ма ракæн:
Æз нæ «сæрджын саджы»
Ныххизын кодтон ингæнмæ.
Хæрисы къутæр æхсæры хуызæн.
Ныр куы 'мбырд кæнынц, дзыцца,
Карз хъуынтъыз мигътæ мæ сæрмæ,
Сау мигътæ æхсæвы хуызæн:
Мæ тохы бон, дзыцца,
Кæсгон æлдарæн
Мæ топпы тæвд нæмыг
йæ сæрыл куы сæмбæлд.
Уæй, Хъобаны рагъыл мын
Каэд сау бал æрбацæуы, —
Ой, уый Кæсæджы 'фсæдтæ 'рбацæуынц
Арф комæн йæ нарæджы.
Тæрсгæ сæ ма кæн, дзыцца,
Лæджы мæрдтæ хæссæг æсты».
Уой, Кодзырты хъæбатыр Таймураз!

Радзырдта йæ Наниты Сергей, 1936 аз, 5 октябрь, Алагир.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 24, папкæ 71, ф. 18—20.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 28. ТАЙМУРАЗЫ ЗАРÆГ https://iratta.com/zardzhita/2295-28-tajjmurazy-zaraeg.html https://iratta.com/zardzhita/2295-28-tajjmurazy-zaraeg.html 2295 Sat, 22 Dec 2007 11:04:22 +0300 native-yes Гъей, фæлæ та уæддæр райеом цуаны куы цæуын.
Уæрæйдæ, дзицца, бавдæл, æмæ мын фæндаггаг
Рацæттæ кæн, хæссынмæ рог чи уа, хæрынмæ адджын, Дзицца, гъей...
Ой, тох! Райеомæй раджы, йæ хъримаг
Йе 'фцæджы куы бафтауы, уæдæ, гъей,
Гъей, Хæрхы хæд сæрмæ, ой, куы сфардæг вæййы, уæрæйдæ,
Æмæ йыл уым саг-сæгуытты рæгъау хæрхæмбæлд куы 'рбавæййынц,
Хæрхæмбæлд, лæппутæ, гъей...
Ой, тох! Гæрæхтæ сыл куы самайы, уæдæ,
Гъей, гъей, хъалсæрджын сиууон, гъейт, доны былмæ куы раппары.
Уæдæ, уæрæйдæ, æмше физонджытæ, гъей, гъей, физонджытæ
Кæныныл куы схæцы, мæ хуртæ, гъей.
Ой, тох! Уыцы афоныл фыдбылызы адæм æрбафты,
Мæ хуртæ, гъей, гъей, дыууадæс барæгæй:
Топп, фæтджын хъримæгтимæ, сау нымæттæ — сæ уæлæ,
Ахæм адæм, гъей, тох... «Мидæмæ рацæут,
Физонæг бахæрут, уазджытæ!»
Гъей, тох! «Физонæг дæр мах куы у æмæ сырды мард дæр,
Гъей, хæххон дзигло».
Гъей, гъей, уæрæйдæ, мардзæ,
Сæр дæ б.ахъуыд, Таймураз, уæрæйдæ æмæ,
Дæ рагон знæгтæ бæлвырд сæ хъалрн исын
Дæ тугæй сфæнд кодтой, Таймураз!
Гъей, гъей, мигъæй æврагъы астæу æрбадтис
Кодзырты чысыл Таймураз, гъей, гъей,
Уæрæйдæ, æмæ Хæрхы сæрмæ джиауырты гъс уырдыгæй
Рагъæй фæлдахынтæ куы райдыдта, гъей.
Гъей, гъей, «Дзиццамæ мын уæ чи бадзурдзæн, гъей,
Гъей, уæрæйдæ, йæ уарзон хъæбул уæлæ Хæрхы сæрмæ,
Уæрæйдæ æмæ, сæрджын саг рамардта;
Гъей, гъей, хъыг дæр ыл ма ракæн, цин дæр ма бакæн, Дзицца», гъей.
Гъей, тох, ноджы ма Дзиццамæ чи бадзурдзæн, гъей,
Гъей, Нинийы пæлæз Церечы 'згъæр басгуыхти,
Уæрæйдæ æмæ, Церечы 'згъæр, гъей, гъей.
Топп дæр дзы нал хизы, кард дæр æй нал кæрды,
Дзицца, гъей!

Цæгат Ирыстоны радиокомитеты архив.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]> 27. ХÆМИЦАТИ ХÆМИЦИ ЗАР https://iratta.com/zardzhita/2282-27-khaemicati-khaemici-zar.html https://iratta.com/zardzhita/2282-27-khaemicati-khaemici-zar.html 2282 Wed, 19 Dec 2007 15:07:05 +0300 native-yes (вариант)
Уæлæ усдур Тасолтанти авд æнсувæрей фидæ Тасолтан адзали сæйгæ ку фæцæй.
Æ йавд лæхъуæнемæн уæд йе ку баойсат кæнуй:
«Уæ еунæг хуæрæ Фатъиймæт-рæсугъдæн аргъ йскæнун базонетæ. Дæлæ уин устур Ногъайæй сæдæ бæхи ка нæ истæра, уомæн æй ма радтетæ».
Фатъиймæт-рæсугъди уæд коргутæ куд нæ адтайдæ. Бонæ сæмæ, зæгъуй, сæдæ минæвари уæд ку бацæуидæ. Тасолтантæ сæ фиди уой-сат æнæ исæнхæст гæнгæй сæ хуæрæ ку некæмæн дæттунцæ. Фал ке арми æфтудæй устур Ногъайæй сæдæ бæхи истæрун?
Уалдæнги сæмæ Хæмицати минкъий Хæмиц æ минæвæрттæ бæргæ барветуй.
Тасолтанти авд æнсувæри уомæн дзуапп уæд ку радтунцæ:
«Мах нæ фиди уойсат нæ нийхалдзинан. Устур Ногъайæй сæдæ бæхи ка 'рбатæра, нæ йеунæг хуæри уомæй уæлдай некæмæн рат-дзинан».
Хæмиц уонтæ бæрзонд æма сæр губурæй уæд ку раздæхуй. Хъæстæн рæуæг æма зæрдæн дзæбæх хуаллаг уæд ку ракæнун кодта.
Йе 'нгæрттæ, йе 'ртхæрдтæ, йе 'мбæлттæбæл бæргæ разелуй, йесге уи мæ хæццæ рацæуæд, зæгъгæ. Сæ гъос имæ ку не 'рдарунцæ. Мадта æгадæй ба нæ раздæхдзæнæн, зæгъгæ, æдумæггæгтæ æнарæг астæу-бæл уæд ку 'рбатохуй. Æ къуæрей бонмæ Тасолтанти тургъæмæ сæдæ бæхемæн æртæ сæ уæлдай, уотемæй сæ уæд ку баскъæруй.
Фатъиймæт-рæсугъд йе 'нсувæртæмæ уæд ку бадзоруй: «Ракæсе-тæ ма, уæртæ уин уæ фиди уойсат кадæр исæнхæст кодта».
— Ка уодзæнæй, уæхæн лæгигъæдгун ка разиндтæй? Тасолтантæ ймæ авд æнсувæремæй уæд ку рацæунцæ, сæ бæхæргъау ку 'рнимайунцæ.
— А сæдæ бæхи сæдæ 'нцæ, фал ма и'ртæ бæхи ци уодзæнæнцæ?
— Æртæ бæхемæй сæ йеу уодзæнæй колдуари бæх, дуккаг ку уодзæнæй мадирвади бæх, æртиккаг ба уæ фидæ æнгар уарзон адтæй æма уомæн æнгари бæх, — зæгъгæ, син сæ уæд ку 'рнимауй Хæмиц. Ци ма загътайонцæ Тасолтантæ дæр, сæ фиди уойсат син ку исæн-хæет кодта.
Хæмицати минкъий Хæмиц Фатъиймæт-рæсугъди уæридадæ гæн-гæ уæд ку рахонуй.

Радзырдта йæ Хъараты Мырзабег, 30 июль, 1933 аз, Лескен. Ныффыста йæ Цъеуты Израил.
ЦИНИИ-йы архив, фольклор № 20, папкæ 70, ф. 50—51.


«ИРОН АДÆМЫ СФÆЛДЫСТАД». Фыццаг том. Салæгаты Зоя. Орджоникидзе 1961.

при использовании материалов сайта, гиперссылка обязательна
]]>